| YouTube Channel

वैदर्भी (vaidarbhI)

 
Spoken Sanskrit
English
वैदर्भी vaidarbhI
f.
 law of vidarbha
वैदर्भी vaidarbhI
f.
 princess of the vidarbhas
वैदर्भी vaidarbhI
n.
 ambiguous speech
Monier Williams Cologne
English
वैदर्भी a
f.
 See below.
वैदर्भी b
f.
 a princess of the Vidarbhas,
MBh.
Hariv.
R.
BhP.
N.
 of the wife of Agastya,
W.
of Damayantī (wife of Nala),
W.
of Rukmiṇī (one of Kṛṣṇa's wives),
W.
=
 °भ-रीति (q.v.),
Pratāp.
Sāh.
Kpr.
the law of Vidarbha (which allowed first cousins to intermarry),
W.
वैदर्भी
n.
 the chief city of the Vid°
=
 कुण्डिण,
L.
ambiguous speech,
L.
Apte Hindi
Hindi
वैदर्भी
स्त्री*
 - -
दमयन्ती
वैदर्भी
स्त्री*
 - -
रुक्मिणी
वैदर्भी
स्त्री*
 - -
रचना की विशेष शैली
L R Vaidya
English
vEdarBI {% f. %} 1. An epithet of Damayantī
2. of Rukmiṇī
3. a particular style of composition
(it is thus defined- माधुर्यव्यंजकैर्वर्णै रचना ललितात्मिका । अवृत्तिरल्पवृत्तिर्वा वैदर्भी रीतिरुच्यते)
for Danḍin’s description of this style, See K.D.i.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वैदर्भी
noun
इक्ष्वाकुवंश्यस्य राज्ञः सगरस्य पत्नी।
"वैदर्भ्याः षष्टिसहस्राः पुत्राः आसन्।"
Mahabharata
English
Vaidarbhī^1 (“the daughter of the king of the Vidarbhas”) = Suśravā: I, ††3770 (Sº).
Vaidarbhī^2 (do.) = Maryādā: I, ††3771 (Mº).
Vaidarbhī^3 (do.) = Damayantī: III, 2146, 2156, 2164, 2181, 2201, 2203, 2261, 2337, 2351, 2410, 2458, 2568, 2642, 2660, 2678, 2681, 2762, 2775, 2886, 2896, 2910, 2911, 2955, 3002 (ºjananī), 3005, 3009, 3050, 3065.
Vaidarbhī^4 (do.) = Lopāmudrā: III, 8569 (yuvatīṃ)
V, 3971 (reme…yathā Agastyaś cāpi Vºyāṃ).
Vaidarbhī^5 (do.), wife of Sagara. § 387 (Sagara): III, 106, 8833, 8843 (bore a gourd, from which arose sixty thousands of sons).
पुराणम्
English
वैदर्भी १ / VAIDARBHĪ I. A wife of King sagara. This king born of the Solar dynasty, had two wives named vaidarbhī and śaibyā. vaidarbhī was also called sumati and śaibyā had another name keśinī. Of these two, vaidarbhī gave birth to sixtythousand sons and śaibyā to one son named asamañjasa. (See under sagara).
वैदर्भी २ / VAIDARBHĪ II. Wife of the King kuśa. Four sons named kuśāmba, kuśanābha, Asūrtarajas and vasu were born to kuśa by vaidarbhī. (vālmīki rāmāyaṇa, Bāla Kāṇḍa, sarga 32).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वैदर्भी,
स्त्री,
 वाक्यरीतिभेदः । इति मेदिनी ॥
यथा, रीतिमाह ।“पदसंघटना रीतिरङ्गसंस्था विशेषवत् ।उपकर्त्ती रसादीनां -- ॥
”रसादीनामर्थात् शब्दार्थशरीरस्य काव्यस्यात्म-भूतानाम् ।“--सा पुनः स्याच्चतुर्व्विधा ।वैदर्भी चाथ गौडी च पाञ्चाली लाटिकातथा ॥
”सा रीतिः । तत्र ।“माधुर्य्यव्यञ्जकैर्वर्णै रचना ललितात्मिका ।अवृत्तिरल्पवृत्तिर्वा वैदर्भी रीतिरिष्यते ॥
”यथा । अनङ्गमङ्गलभुव इत्यादि । रुद्रटस्त्वाह ।“असमस्तैकसमस्ता युक्ता दशभिर्गुणैश्च वैदर्भी ।वर्गद्वितीयबहुला स्वल्पप्राणाक्षरा च सुवि-धेया ॥
अत्र दशगुणास्तन्मतोक्ताः श्लेषादयः ।“ओजः प्रकाशकैर्व्वर्णैर्ब्बन्ध आडम्बरः पुनः ।समासबहुला गौडी -- ॥
”यथा । चञ्चद्भुजेत्यादि । पुरुषोत्तमस्त्वाह ।बहुतरसमासयुक्ता सुमहाप्राणाक्षरा चगौडीया ।रीतिरनुप्रासमहिमपरतन्त्रा स्तोभवाक्या च ॥
”“--वर्णैः शेषैः पुनर्द्वयोः ।समस्तपञ्चषपदो बन्धः पाञ्चालिका मता ॥
”द्बयोर्वैदर्भीगौड्योः । यथा, --“मधुरया मधुबोधितमाधवी-मधुसमृद्धिसमेधितमेधया ।मधुकराङ्गनया मुहुरुन्मद-ध्वनिभृता निभृताक्षरमुज्जगे ॥
” * ॥
भोजस्त्वाह ।“समस्तपञ्चषपदामोजःकान्तिसमन्विताम् ।मधुरां सुकुमाराञ्च पाञ्चालीं कवयो विदुः ॥
”“लाटी तु रीतिर्व्वैदर्भी पाञ्चाल्योरन्तरास्थिता ॥
”यथा, --“अयमुदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीना-मुदयगिरिवनालीबालमन्दारपुष्पम् ।विरहविधुरकोकद्बन्द्बन्धुर्विभिन्दन्कुपितकपिकपोलक्रोडताम्रस्तमांसि ॥
”कश्चिदाह ।“मृदुपदसमाससुभगा युक्तैर्बर्णैर्न चातिभूयिष्ठा ।उचितविशेषणपूरितवस्तुन्यासा भवेल्लाटी ॥
”अन्ये त्वाहुः ।“गौडी डम्बरबन्धा स्यात् वैदर्भी ललिता क्रमात् ।पाञ्चाली मिश्रभावेन लाटी तु मृदुभिः पदैः ॥
”क्वचित्तु वक्त्राद्यौचित्यादन्यथा वचनादयः ।वक्त्रादीत्यादिशब्दाद्वाच्यप्रबन्धौ वचनादीत्यादि-शब्दाद्वृत्तिवर्णौ । तत्र वक्त्रौचित्याद्यथा ।मन्थायस्तार्णवाम्भ इत्यादि । अत्र वाच्यस्यक्रोधाद्यव्यञ्जकत्वेऽपि भोमसेनवक्तृत्वेनोद्धता वच-नादयः । वाच्यौचित्याद्यथोदाहृते । मूर्द्ध-व्याधूयमानेत्यादौ ॥
* ॥
प्रबन्धौचित्याद्यथा ।नाटकादौ रौद्रेऽप्यभिनयप्रतिकूलत्वेन न दीर्घ-समासादयः । एवमाख्यायिकायां शृङ्गारेऽपिन मसृणवर्णादयः । कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्त-मुद्धताः । एवमन्यदपि ज्ञेयम् । इति साहित्य-दर्पणे रीतिविवेको नाम ९ परिच्छेदः ॥
* ॥
अगस्त्यपत्नी । इति शब्दरत्नावली ॥
दमयन्ती ।यथा, --“वैदर्भी विपुलानुरागकलना सौभाग्यमत्रा-खिल-क्षौणीचक्रशतक्रतौ निजगदे तद्वृत्तवृत्तक्रमैः ।किञ्चास्माकनरेन्द्रभूसुभगता संभूतये लग्नकंदेवेन्द्रावरणप्रसादितशचीविश्राणिताशीर्व्वचः ॥
इति उत्तरनैषधे १५ सर्गः ॥
रुक्मिणी । यथा, --“वैदर्भ्याः स तु सन्देशं निशम्य यदुनन्दनः ।प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन् द्विजमब्रवीत् ॥
”इति श्रीभागवते १० स्कन्धे ५३ अध्यायः ॥