वेव्रीयिता-त्री (vevrIyitA-trI)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“वृङ् संभक्तौ”@} 2 ‘भक्तौ वृणीते, वरणे वृणोति वृणुते वृञः।’ 3 इति देवः।
‘तुदादौ वृङ् संभक्तौ व्रियते’ इति क्षीरस्वामी इति पुरुषकारेण उक्तम्।
प्रकृतक्षीरतरङ्गिण्यां तुदादौ न दृश्यते।
संभक्तिः = संसेवा इति क्षीरस्वामी।
‘स्वीकारः’ इति धातुकाव्यव्याख्या 4।
वारकः-रिका, वारकः-रिका, 5 विवरिषकः-विवरीषकः-वुवूर्षकः-र्षिका, 6 वेव्रीयकः-यिका
7 8 वरिता-वरीता-त्री, वारयिता-त्री, विवरिषिता-विवरीषिता-वुवूर्षिता-त्री, वेव्रीयिता-त्री
-- वारयन्-न्ती, वारयिष्यन्-न्ती-ती
-- वृणानः, वारयमाणः, विवरिषमाणः-विवरीषमाणः-वुवूर्षमाणः, वेव्रीयमाणः
वरिष्यमाणः, वारयिष्यमाणः, विविरिषिष्यमाणः-विवरीषिष्यमाणः, वूवुर्षिष्यमाणः, वेव्रीयिष्यमाणः
वृत्-वृतौ-वृतः
-- -- -- वृतम्-तः, 9, वारितः, विविरिषितः-विवरीषितः-वुवूर्षितः, वेव्रीयितः-तवान्
वरः, 10 वराकः-वराकी, वारः, विवरिषुः-विवरीषुः-वुवूर्षुः, वेव्रियः
वरितव्यम्, वारयितव्यम्, विवरिषितव्यम्-विवरीषितव्यम्-वुवूर्षितव्यम्, वेव्रीयितव्यम्
वरीतव्यम्, वारयितव्यम्, विवरिषितव्यम्-विवरीषितव्यम्-वुवूर्षितव्यम्, वेव्रीयितव्यम्
वरणीयम्, वारणीयम्, विवरिषणीयम्-विवरीषणीयम्-वुवूर्षणीयम्, वेव्रीयणीयम्
वर्यम्, वर्यः 11 12 13 वर्या, वार्याः 14 वृत्यम्, वार्यम्, विवरिष्यम्-विवरीष्यम्-वुवूर्ष्यम्, वेव्रीय्यम्
ईषद्वरः-दुर्वरः-सुवरः
-- -- -- वर्यमाणः, वार्यमाणः, विवरिष्यमाणः-विवरीष्यमाणः-वुवूर्ष्यमाणः, वेव्रीय्यमाणः
वारः, 15 नीवारः, वारः, विवरिषः-विवरीषः-वुवूर्षः, वेव्रियः
वरितुम् 16 -वरीतुम्, वारयितुम्, विवरिषितुम्-विवरीषितुम्-वुवूर्षितुम्, वेव्रीयितुम्
17 वृतिः, वारणा, विवरिषा-विवरीषा-वुवूर्षा, वेव्रीया
18 वरणम्, वारणम्, विवरिषणम्-विवरीषणम्-वुवूर्षणम्, वेव्रीयणम्
वृत्वा, वारयित्वा, विवरिषित्वा-विवरीषित्वा-वुवूर्षित्वा, वेव्रीयित्वा
निवृत्य, निवार्य, निविवरिष्य-निविवरीष्य-निवुवूर्ष्य, निवेव्रीय्य
वारम् २, वृत्वा २, वारम् २, वारयित्वा २, विवरिषम् २ -विवरीषम् २ -वुवूर्षम् २, विवरिषित्वा २ -विवरीषित्वा-वुवूर्षित्वा २, वेव्रीयम् २
वेव्रीयित्वा २
19 वर्वरीका, 20 वरेण्यः, 21 वरूषः, 22 वर्पः।
01 (१६२२)
02 (९-क्र्यादिः-१५०९। सक। सेट्। आत्म।)
03 (श्लो। ३२)
04 (३-९)
05 [[५। ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इतीड्विकल्पः। इट्पक्षे ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति इटो दीर्घविकल्पः। इडभावपक्षे ‘इको झल्’ (१-२-१९) इति सनः कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घे ‘उदोष्ठ्यपूर्वस्य’ (७-१-१०२) इति उत्वे, रपरत्वे च ‘हलि च’ (८-२-७७) इति इक उपधाया दीर्घः। तेन सन्नन्ते सर्वत्र रूपत्रयं बोध्यम्।]]
06 [[६। यङन्ते ‘रीङृतः’ (७-४-२७) इति ऋकारान्तस्याङ्गस्य रीङ् इत्यादेशे रूपमेवम्।]]
07 [पृष्ठम्१२४८+ २८]
08 [[१। ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति इटः विकल्पेन दीर्घः। तेन तव्यतुमुन्नादिषु रूपद्वयं बोध्यम्।]]
09 [[२। सन्नन्ते इड्विकल्पनात् निष्ठायाम् ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्निषेधः।]]
10 [[३। ‘जल्पभिक्षकुट्टलुण्टवृङः षाकन्’ (३-२-१५५) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु षाकन्प्रत्ययः। तेन रूपमेवम्। स्त्रियां षित्त्वात् ङीष्प्रत्यये वराकी इति।]]
11 [[आ। ‘सुग्रीवो नाम वर्योऽसौ भवता चारुविक्रमः।।’ भ। का। ६-५१]]
12 [सहस्रेण]
13 [[४। ‘अवद्यपण्यवर्याः--’ (३-१-१०१) इति अनिरोधेष्वर्थेषु वर्या इति निपात्यते। ण्यदपवादोऽयम्। वर्येति स्त्रियां निपात्यते। अनिरोधः = अप्रतिबन्धः। वृत्या अन्या। क्यब्विधौ वृञो ग्रहणम्, न तु वृङः। वार्याः = ऋत्विजः।]]
14 [ऋत्विजः, ]
15 [[५। ‘नौ वृ धान्ये’ (३-३-४८) इति निशब्द उपपदे धान्यविशेषेऽभिधेये धातोः घञ्प्रत्यये उपसर्गस्य--’ (६-३-१२२) इति दीर्घे च रूपमेवम्। अपोऽपवादः। नोवारो नाम व्रीहिः। अकृष्टपच्यधान्यम्। निवरा तु कन्या इति।]]
16 [[B। ‘… अवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम्।।’ शि। व। ११-३४।]]
17 [[६। ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्निषेधः। एवं क्त्वाप्रत्ययादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
18 [पृष्ठम्१२४९+ २७]
19 [[१। ‘शॄपॄवृङां द्वे रुक् चाभ्यासस्य’ (द। उ। ३-३७) इति ईकन्प्रत्यये, अभ्यासस्य रुगागमे च रूपमेवम्। वर्वरीका = संवरणम्।]]
20 [[२। ‘वृङ एण्यः’ (द। उ। ८-३) इति एण्यप्रत्ययः। वृणीते व्रियते वा वरेण्यः = परब्रह्मधाम। परं ब्रह्म, वाचंयमः इति च केचित्।]]
21 [[३। ‘अङ्गूषः’ (द। उ। ९-१९) इति ऊषन्प्रत्यये रूपमेवम्। वरूषः = भोजनम्।]]
22 [[४। औणादिके (द। उ। ९-६१) असुन्प्रत्यये, पुडागमे च रूपमेवम्। रूपस्वाङ्गयो- रभिधेययोः व्रियते तदिति वर्पः = रूपम्।]]
1 {@“वृञ् वरणे”@} 2 ‘भक्तौ वृणीते वरणे वृणोति वृणुते वृञः।
वृञ आवरणे वा णौ वारयेद् वरते वरेत्।।’ 3 इति देवः।
‘वरणे--आवरणे’ इति काशकृत्स्नः।
‘वरणम् स्वीकारश्च्छादनं वा’ इति धा।
का।
व्याख्या 4।
5 वारकः-रिका, वारकः-रिका, 6 विवरिषकः-विवरीषकः-वुवूर्षकः-र्षिका, 7 वेव्रीयकः-यिका
वरिता-वरीता-त्री, वारयिता-त्री, विवरिषिता-विवरीषिता-वुवूर्षिता-त्री, वेव्रीयिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि क्रैयादिकवृणातिवत् 8 ऊह्यानि।
शतरि 9 विवृण्वन् 10 -ती, ण्यन्तात् क्विपि-वाः-वारौ-वारः 11 वारांनिधिः], 12 प्रावारः, 13 प्रवरः उत्तरासङ्गः, 14 यवेभ्यो गां वारयन्, 15 विवारी, 16 परिवारः-परीवाराः, 17 परिवारयमाणाः कण्टका वृक्षं स्वयमेव, 18 वृत्यम् 19, 20 वार्यम्, वर्यः, 21 पतिं- वरा 22, 23 वराकः, 24 वराकी, 25 वरः, 26 नीवारः, वारम्, 27 अश्ववाराः, निवरः, 28 वर्मा-वर्मी, वार्मिकायणिः, संवर्मयिता, चाक्रवर्मणः, वरितुम्- 29 आवरीतुम्, 30 आपहारवर्मणः, 31 वर्णः, वर्णी-ब्रह्मचारी, ब्राह्मणवर्णी, 32 वरुणः, वारुणी, 33 वरुणानी, मैत्रावरुणः, 34 वारि, 35 वर्णुः, 36 वृकः, 37 वर्गः, 38 वरण्डः, 39 वरणम्, वारणः, वरणा, 40 वरसानः, 41 वरूथः, 42 वर्वरः-वर्वरी, 43 वरत्रा, 44 वरुत्रम्, 45 वरूषः, 46 वृशः, सन्नन्तात् उप्रत्यये-विवरिषुः-विवरीषुः-वुवूर्षुः 47।
01 (१६२६)
02 (५-स्वादिः-१२५४। सक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। ३२)
04 (२-६८)
05 [पृष्ठम्१२५२+ २५]
06 [[१। सन्नन्ते ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इति इडागमविकल्पः। तस्य च ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति वा दीर्घः। अनिट्पक्षे ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वे ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घे ‘उदोष्ठ्यपूर्वस्य’ (७-१-१०२) इति उत्वे, रपरत्वे च ‘हलि च’ (८-२-२७) इति (उपधायाः) इकः दीर्घे च रूपमेवम्।]]
07 [[२। यडन्ते ‘रीङ् ऋतः’ (७-४-२७) इति रीङादेशे रूपमेवम्।]]
08 (१६२२)
09 [[३। शतरि, ‘स्वादिभ्यः श्नुः’ (३-१-७३) इति श्नुप्रत्ययः। यणादेशः।]]
10 [[आ। ‘तेजः क्षात्रं विवृण्वन्तं दिधक्षन्तमिवानलम्।।’ भ। का। ६-४०।]]
11 [[[४। ण्यन्तात् क्विपि वाः--वारांनिधिः इति क्षीरस्वामिना उक्तम्।]]
12 [[५। प्रोपसृष्टात् ‘वृणोत्तेराच्छादने’ (३-३-५) इति आच्छादनेऽर्थे घञ्प्रत्ययः। ‘उप- सर्गस्य घञि--’ (६-३-१२२) इति दीर्घे प्रावारः। आच्छादनादन्यत्र प्रवरः-उत्तरासङ्ग इति अबेव। ‘अन्यत्रापि बाहुलकात् क्तिन्विषये प्रवरा गौरिति अबेव भवति’ इति हरदत्तः।]]
13 [[B। ‘ययुर्विन्ध्यं शरन्मेघैः प्रावारैः प्रवरैरिव।’ भ। का। ७-५३।]]
14 [[६। ‘वारणार्थानामीप्सितः’ (१-४-२७) इति वारणार्थे यवस्य अपादानसंज्ञा भवति। वारणम् प्रवृत्तिविघात इत्यर्थः।]]
15 [[७। णिनिप्रत्यये रूपमेवम्।]]
16 [[८। ‘द्वौ वारावद्य मे वारो गवां वारश्च सञ्चये। परिवारस्तु ण्यन्ताद् बाहुलकेन कर्तरि घञि।।’ इति भोजः इति प्रकिया- सर्वस्वे। परिवारस्तु--ण्यन्तात् बाहुलकेन कर्तरि घञ्। अन्यत्र परी- वाराः = कपयः इति।]]
17 [पृष्ठम्१२५३+ २७]
18 [[१। ‘एतिस्तुशास्वृ--’ (३-१-१०९) इति क्यप्प्रत्यये तुकि च रूपमेवम्।]]
19 [[आ। ‘आदृत्यस्तेन वृत्येन स्तुत्यो जुष्येण सङ्गतः।’ भ। का। ६-५६।]]
20 [[२। ‘ण्यदपीष्यते’ इति क्षीरस्वामी। अस्य मूलं मृग्यम्। तन्मते ण्यति रूपमेवम्। वर्यः इत्यत्र तु ‘अवद्यपण्यवर्याः--’ (३-१-१०१) इति निपात्यते अनिरोधेऽर्थे। वार्योऽन्यः। स्त्रियां वर्या।]]
21 [[B। ‘विश्वंभरा साम रथन्तराख्यं पतिंवरा चापि धनञ्जयश्च।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे।]]
22 [[३। ‘संज्ञायां भृतॄवृजि--’ (३-२-४६) इति खच्। ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुमागमे रूपमेवम्।]]
23 [[४। ‘जल्पभिक्षकुट्टलुण्टवृञः--’ (३-२-१५५) इति षाकन्प्रत्ययः। स्त्रियां ङीष्प्रत्यये वराकी। स्त्रियां बाहुलकात् क्तिनं बाधित्वाऽयमेव भवति इति हरदत्तः।]]
24 [[C। ‘मृत्योरुपेतात् परिपालये सतीम् एतां वराकीमथ सोऽभ्युपैतु वा।’ वा। वि। १-५२]]
25 [[५। ‘ग्रहवृदृ--’ (३-३-५८) इत्यप्प्रत्ययः। निवरः इत्यप्। निवरा कन्या। ‘लिङ्गकारिकायामबन्तस्य पुंस्त्वानुशासनं प्रायिकम्’ इति न्यासः (३-३-४८)। इति धातुवृत्तिः।]]
26 [[६। ‘नौ वृ धान्ये’ (३-३-४८) इति निशब्द उपपदे धान्यविशेषेऽभिधेये घञ्प्रत्ययः। अपोऽपवादः। ‘उपसर्गस्य घञि--’ (६-३-१२२) इति दीर्घः। अधान्ये निवरः।]]
27 [[ड्। ‘परस्परोत्पीडितजानुभागा दुःखेन निश्चक्रमुरश्ववाराः।।’ शि। व। ३-६६।]]
28 [[७। औणादिके मनिन्प्रत्यये रूपमेवम्। वर्मी--इत्यत्र वीह्यादित्वात् इनिप्रत्यये रूपमेवम्।]]
29 [[E। ‘आवरीतुमिवाकाशं वरितुं वीनिवोत्थितम्।’ भ। का। ९-२४।]]
30 [[८। ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति दीर्घविकल्पः।]]
31 [[९। ‘कॄवृ--’ (द। उ-५-४२) इति नप्रत्यये, गुणे रेफात्परस्य नकारस्य णत्वे च रूपमेवम्।]]
32 [[१०। ‘कॄवृ--’ (द। उ। ५-५२) इत्यादिना उनन्प्रत्यये गुणणत्वयोश्च रूपमेवम्।]]
33 [पृष्ठम्१२५४+ ३०]
34 [[१। णिजन्तात् औणादिके (द। उ। १-५३) इञ्प्रत्यये रूपम्। वार्यते तदिति वारि जलम्।]]
35 [[२। औणादिके (द। उ। १-१४८) णुप्रत्यये रूपमेवम्। वृणोति व्रियते वा वर्णुः = नदविशेषः।]]
36 [[३। ‘सृवृभूशुषि--’ (द। उ। ३-१९) इति कप्रत्ययो भवति किच्च। वृकः--श्वापदः, क्षुद्रश्च।]]
37 [[४। औणादिकः (द। उ। ३-६२) गन्प्रत्ययः। वर्गः = संघातः।]]
38 [[५। औणादिके (द। उ। ५-९) अण्डन्प्रत्यये रूपमेवम्। वृणोति व्रियते वा वरण्डः = काष्ठादिसंघातः।]]
39 [[६। ‘सुयुरुवृञो युच्’ (द। उ। ५-२०) इति युच्प्रत्ययः। वरणम् = कन्याप्रदानम्। ल्युटि सिद्धमपीदं पदं संज्ञार्थमुणादिष्वपि निष्पादितमिति ज्ञेयम्। ‘रूढिशब्दप्रकाराः ताच्छीलिकाः’ (भाष्यम् ३-२-५६) इत्यत्र स्पष्टमिदम्।]]
40 [[७। औणादिके (द। उ। ५-२९) असानच्प्रत्यये रूपमेवम्। वरसानः = मनोरथः।]]
41 [[८। औणादिकः (द। उ। ६-३१) ऊथन्प्रत्ययः। वरूथः = रथगुप्तिः।]]
42 [[९। ‘कॄगॄशॄवृञ्चतिभ्यः ष्वरच्’ (द। उ। ८-४७) इति ष्वरच्प्रत्यये रूपमेवम्। वर्वरः = कामः। स्त्रियां तु ङीषि वर्वरी = नदी।]]
43 [[१०। ‘वृञश्चित्’ (द। उ। ८-५८) इति अत्रन्प्रत्ययो भवति। वरत्रा = चर्मरज्जुः।]]
44 [[११। औणादिके (द। उ। ८। ९३) उत्रप्रत्यये रूपमेवम्। वरुत्रम् = अभिप्रेतम्।]]
45 [[१२। औणादिके (द। उ। ९-१९) ऊषन्प्रत्यये रूपमेवम्। वरूषः = भोजनम्।]]
46 [[१३। औणादिके (द। उ। १०-१५) शक्प्रत्यये रूपमेवम्। वृशः = आर्द्रकम्।]]
47 [[आ। ‘संवुवूर्षुः स्वमाकूतमाज्ञां विवरिषुर्द्रुतम्’।ऽ भ। का। ९-२६।]]
1 {@“वृञ् आवरणे”@} 2 आधृषीयः।
तेन णिज्विकल्पः।
‘वृञ आवरणे वा णौ वारयेद् वरते वरेत्।।’ 3 इति देवः।
वारकः-रिका, विवारयिषकः-षिका, वारकः-रिका, विवरिषकः-विवरीषकः- वुवूर्षकः-र्षिका, वेव्रीयकः-यिका
वारयिता-त्री, विवारयिषिता-त्री, वरिता-वरीता-त्री, विवरिषिता-विवरीषिता- वुवूर्षिता-त्री, वेव्रीयिता-त्री
4 इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि ण्यन्तं, तत्प्रकृतिकसन्नन्तं विना क्रैयादिक- वृणातिवत् 5 ज्ञेयानि।
ण्यन्ते तत्प्रकृतिकसन्नन्ते च यथासम्भवमूह्यानि।
01 (१६२७)
02 (१०-चुरादिः-१८१४। सक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। ३२)
04 [पृष्ठम्१२५५+ ३०]
05 (१६२२)
1 {@“व्री वरणे”@} 2 प्वादिः।
‘--वरणे-आवरणे’ इति ‘व्रीतः-व्रीतवान् आवारकेऽर्थे’ इति च काशकृत्स्नः।
‘--गतौ च द्रुमे’ इति धा।
का।
व्या 3।
‘व्रीणाति वरणे तत्र व्रीङो व्रीयेत तु श्यनि।’ 4 इति देवः।
व्रायकः-यिका, व्रायकः-यिका, विव्रीषकः-षिका, वेव्रीयकः-यिका
व्रेता-त्री, व्राययिता-त्री, विव्रीषिता-त्री, वेव्रीयिता-त्री
5 व्रिणन्-न्ती, व्राययन्-न्ती, विव्रीषन्-न्ती
-- व्रेष्यन्-न्ती-ती, व्राययिष्यन्-न्ती-ती, विव्रीषिष्यन्-न्ती-ती
-- इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि क्रैयादिकप्लिनातिवत् 6 ज्ञेयानि।
7 व्रेपयति।
01 (१६६५)
02 (९-क्र्यादिः-१५०४। सक। अनि। पर।)
03 (३। ९।)
04 (श्लो। १९)
05 [[१। शतरि, ‘क्र्यादिभ्यः श्ना’ (३-१-८१) इति श्ना विकरणप्रत्ययः। तस्य ‘श्नाभ्य- स्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे ‘प्वादीनां ह्रस्वः’ (७-३-८०) इति ह्रस्वे च रूपमेवम्। ये तु प्वादित्वमस्य नाभ्युपगच्छन्ति, तेषां मते व्रीणन् इति दीर्घघटि- तमेव रूपम्।]]
06 (१०८१)
07 [[२। “स्वामिकाश्यपादयः ‘अर्तिह्रीव्री--’ (७-३-३६) इति पठन्तो व्रेपयतीति पुकं प्रतिपन्नाः” इति धातुवृत्तिः। क्षीरतरङ्गिण्यां तु अत्र नैतादृशः पाठः उपलभ्यते। इतः पूर्वं ‘व्ली वरणे’ इत्यत्र (धातौ) व्लेपयतीति पुग्विशिष्टत्वेन उदाह्रियते।]]
1 {@“व्रीङ् वृणोत्यर्थे”@} 2 ‘-- वरणे-आवरणे सामीप्ये’ इति काशकृत्स्नः।
‘व्रीणाति वरणे तत्र व्रीङो व्रीयेत तु श्यनि।’ 3 इति देवः।
‘-- छादनं परिग्रहो वा तत्’ इति धा।
का।
व्याख्यायाम् 4।
व्रायकः-यिका, व्रायकः-यिका, विव्रीषकः-षिका, वेव्रीयकः-यिका
व्रेता-त्री, व्राययिता-त्री, विव्रीषिता-त्री, वेव्रीयिता-त्री
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि दैवादिकधीङ्धातुवत् 5 ज्ञेयानि।
धातोरस्य आत्मनेपदित्वात् शानचि व्रीयमाणः, व्रेष्यमाणः इति ज्ञेयम्।
01 (१६६६)
02 (४-दिवादिः-११४०। सक। अनि। आत्म।)
03 (श्लो। १९)
04 (१-५८)
05 (९०१)
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.