| YouTube Channel

वेदान्तः (vedAntaH)

 
Apte Hindi
Hindi
वेदान्तः
पुं*
 वेदः-अन्तः -
`वेद का अन्त' (वेद के अन्त में आने वालीं) उपनिषद्
वेदान्तः
पुं*
 वेदः-अन्तः -
हिन्दुओं के छः मुख्य दर्शनों में अन्तिम दर्शन
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वेदान्तः
noun
वेदस्य अन्तिमः भागः यस्मिन् आत्मन्-ईश्वरादीनां विवेचनम् अस्ति।
"उपनिषदः आरण्यकानि च वेदान्तम् इति निर्दिश्यन्ते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वेदान्तः,
पुं,
 (वेदानां अन्तः ।) उपनिषत् ।इति हेमचन्द्रः । वेदव्यासप्रणीतदर्शनशास्त्र-विशेषोऽपि । यथा । वेदान्तो नाम उपनिषत्-प्रमाणं तदुपकारीणि शारीरकसूत्रादीनि च ।इति परमहंसपरिव्राजकाचार्य्यश्रीसदानन्द-योगीन्द्रविरचितवेदान्तसारः ॥
* ॥
“इदानींसर्व्वस्यापि वस्तुविचारोद्देशपूर्व्वकत्वात् प्रति-ज्ञातं वेदान्तं नामतो निर्दिशति वेदान्त इति ।उपनिषद एव प्रमाणं उपनिषत्-प्रमाणम् ।उपनिषदो यत्र प्रमाणमिति वा । तदुपकारीणिवेदान्तवाक्यसंग्राहकाणि शारीरकसूत्रादीनिच । शरीरमेव शारीरं तत्र भवो जीवः शारी-रकः स सूत्र्यते याथातथ्येन निरूप्यते यैःतानि शारीरकसूत्राणि ‘अथातो ब्रह्मजिज्ञासा’इत्यादीनि । आदिशब्दो भाष्यादिसंग्रहार्थः ।चशब्दो वेदान्तशब्दानुषङ्गार्थः । यद्बा शारी-रकसूत्राणि तद्यथार्थवादिवेदान्तार्थसंग्रह-वाक्यानि । ‘अथातो ब्रह्मजिज्ञासा’ इत्यादि-सूत्रादीनि । आदिशब्देन भगवद्गीताद्यध्यात्म-शास्त्राणि गृह्यन्ते । तेषामपि उपनिषच्छब्द-वाच्यत्वादिति भावः ।” इति श्रीनृसिंहसरस्वती-कृता तट्टीका सुबोधनी ॥
अस्य नामान्तरंउत्तरमीमांसा । तत्र चत्वारः अध्यायाः । तेषुब्रह्मनिरूपणम् । तद्विवरणं यथा, --“अव्यक्तादण्डमभूदण्डाद्ब्रह्मा ततः प्रजासर्गः ।मायामयी प्रवृत्तिः संह्रियते पुनः पुनःक्रमशः ॥
मायामयोऽप्यचेता गुणकरणगणः करोतिकर्म्माणि ।तदधिष्ठाता देही सचेतनोऽपि न करोतिकिञ्चिदपि ॥
यद्वदचेतनमपि सन्निकटस्थे भ्रामके भ्रमतिलोहम् ।तद्वत् करणसमूहश्चेष्टति चिदधिष्ठिते देहे ॥
यद्वत् सवितर्य्युदिते करोति कर्म्माणि जीव-लोकोऽयम् ।न च तानि करोति रविर्न कारयति तद्वदा-त्मापि ॥
मनसोऽहंकारविमूर्च्छितस्य चैतन्यबोधिस्येह ।पुरुषाभिमानसुखदुःखभावना भवति मूढस्य ॥
कर्त्ता भोक्ता द्रष्टास्मि कर्म्मणामुत्तमादीनाम् ।इति तत्स्वभावविमलोऽभिमन्यते सर्व्वगोप्यात्मा ॥
नानाविधवर्णानां वर्णान् धत्ते यथामलस्फटिकः ।तद्वदुपाधेर्गुणभावितस्य भावं विभुर्धत्ते ॥
गच्छति गच्छति सलिले दिनकरविम्बं स्थितेस्थितिं याति ।अन्तःकरणे गच्छति गच्छत्यात्मापि तद्वदिह ॥
राहुरदृश्योऽपि यथा शशिविम्बस्थः प्रकाशतेजगति ।सर्व्वगतोऽपि तथात्मा बुद्धिस्थो दृश्यतामेति ॥
आदर्शे मलरहिते यद्वद्रूपं विचिनुते लोकः ।आलोकयति तथात्मा विशुद्धबुद्धौ स्वमात्मानम् ॥
सर्व्वगतं तत् निरुपममद्वैतं तच्च चेतसा गम्यम् ।यद्वुद्धिगतं ब्रह्मोपलभ्यते शिष्यबोध्यं तत् ॥
बुद्धिमनोऽहंकारास्तन्मात्रेन्द्रियगणाः सभूत-गणाः ।संसारसर्गपरिरक्षणक्षमाः प्राकृता हेयाः ॥
धर्म्माधर्म्मौ सुखदःखकल्पना स्वर्गनरकवासश्च ।उत्पत्तिनिधनवर्णाश्रमा न सन्तीह परमार्थे ॥
मृगतृष्णायामुदकं शुक्तौ रजतं भुजङ्गमोरज्ज्वाम् ।तैमिरिकचन्द्रयुगवत् भ्रान्तं निखिलं जगद्रूपम् ॥
यद्बद्दिनकर एको विभाति सलिलाशयेषु सर्व्वेषु ।तद्वत् सकलोपाधिष्ववस्थितो भाति परमात्मा ॥
खमिव घटादिष्वन्तर्ब्बहिःस्थितं ब्रह्म सर्व्व-पिण्डेषु ।देहोऽहमित्यनात्मनि बुद्धिः संसारबन्धाय ॥
सर्व्वविकल्पनहीनः शुद्धोऽवृद्धोऽजरोऽमरःशान्तः ।अमलः सकृद्विभातश्चेतन आत्मा खवद्व्यापी ॥
रसफाणितशर्करिका गुडखण्डा विकृतयोयथैवेक्षोः ।तद्वदवस्थाभेदाः परमात्मन्येव बहुरूपाः ॥
विज्ञानान्तर्यामिप्राणविराट्देहजाति-पिण्डान्ताः ।व्यवहारस्थस्यात्मन एतेऽवस्थाविशेषाः स्युः ॥
रज्ज्वां नास्ति भुजङ्गः सर्पभयं भवति हेतुनाकेनतद्वद्द्वैतविकल्पभ्रान्तिरविद्या न सत्यमिदम् ॥
एतत्तदन्धकारं यदनात्मन्यात्मताभ्रान्त्या ।न विदन्ति वासुदेवं सर्व्वात्मानं नरा मूढाः ॥
प्राणाद्यन्तभेदैरात्मानं संवितत्य जालमिव ।संहरति वासुदेवः स्वविभूत्या क्रीडमान इव ॥
त्रिभिरेव विश्वतैजसप्राज्ञैस्तैरादिमध्यनिध-नाख्यैः ।जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तैर्भ्रमभूतैश्छादितं तुर्य्यम् ॥
मोहयतीवात्मानं स्वमायया द्वैतरूपया देवः ।उपलभते स्वयमेवं गुहागतं पुरुषमात्मानम् ॥
ज्वलनाद्धूमोद्गतिभिर्विविधाकृतिरम्बरे यथाभाति ।तद्वद्विष्णोः सृष्टिः स्वमाययाद्वैतविस्तरो भाति ॥
शान्त इव मनसि शान्ते हृष्टे हृष्ट इव मूढइव मूढे ।व्यवहारस्थो न पुनः परमार्थत ईश्वरो भवति ॥
जलधरधूमोद्गतिभिर्मलिनीक्रियते यथा नगगनतलम् ।तद्वत् प्रकृतिविकारैरपरामृष्टः परः पुरुषः ॥
एकस्मिन्नपि च घटे धूमादिमलावृते घटाःशेषाः ।न भवन्ति मलोपेता यद्वज्जीवोऽपि तद्बदिह ॥
देहेन्द्रियेषु नियताः कर्म्मगुणाः कुर्व्वतेस्वभोगार्थम् ।नाहं कर्त्ता न ममेति ज्ञानतः कर्म्म नैवबध्नाति ॥
अन्यशरीरेण कृतं कर्म्म भवे येन देह उत्पन्नः ।तदवश्यं भोक्तव्यं भोगादेव क्षयोऽस्य निर्द्दिष्टः ॥
प्राक् ज्ञानोत्पत्तिचितं यत् कर्म्म ज्ञानशिखि-शिखालीढम् ।बीजमिव दहनदग्धं जन्मसमर्थं न तद्भवति ॥
ज्ञानोत्पत्तेरूर्द्ध्वं क्रियमाणं कर्म्म यत्तदपि ।न श्लिष्यति कर्त्तारं पुष्करपर्णं यथा वारि ॥
वाग्देहमानसैरिह कर्म्मचयः क्रियत इतिबुधाः प्राहुः ।एकोऽपि नाहमेषां कर्त्ता तत्कर्म्मणामस्मि ॥
कर्म्मफलबीजनाशाज्जन्मविनाशो न चात्रसन्देहः ।बुद्धैवमपगततमाः सवितेव विभाति भारूपः ॥
यद्वदिषीकातूलं पवनोद्धूतं दश दिशो याति ।ब्रह्मणि तत्त्वज्ञानात्तथैव कर्म्माणि तत्त्वविदः ।क्षीरादुद्धृतमाज्यं क्षिप्तं यद्वन्न पूर्व्ववत्तस्मिन् ।प्रकृतिगुणेभ्यस्तद्वत् पृथक्कृतश्चेतनोऽप्यात्मा ॥
गुणामयमायागहनं निर्द्धूय यथा तमःसहस्रांशुः ।बाह्याभ्यन्तरचारी सैन्धवघनवत् भवेत् पुरुषः ॥
यद्वद्देहोऽवयवा मृदेव तस्या विकारजातानि ।तद्बत् स्थावरजङ्गममद्बैतं द्बैतवद्भाति ॥
एकस्मात् क्षेत्रज्ञाद्बहवः क्षेत्रजातयो जाताः ।लौहगतादिव दहनाः समन्ततो विस्फुलिङ्ग-कणाः ॥
ते गुणसङ्गमदोषाद्बद्धा इव धान्यजातयःस्वतुषैः ।जन्म लम्भते तावद्यावन्न ज्ञानवह्रिना दग्धाः ॥
त्रिगुणा चैतन्यात्मनि सर्व्वगतेऽवस्थिताखिला-धारे ।कुरुते सृष्टिमविद्या सर्व्वत्र स्पृश्यते तया नात्मा ॥
रज्ज्वां भुजङ्गहेतौ प्रभवविनाशौ यथा न स्तः ।ज गदुत्पत्तिविनाशौ न च कारणमस्ति तद्व-दिह ॥
जन्मविनाशनगमनागमनमलै सङ्गधर्जितोनित्यम् ।आकाश इव घटादिषु सर्व्वात्मा सर्व्वतोपेतः ॥
कर्म्मशुभाशुभजनितैः सुखदुःखैर्बन्धो भवत्युपा-धीनाम् ।तत्संसर्गाद्बद्धस्तस्करसङ्गादतस्करवत् ॥
देहगुणकरणगोचरसङ्गात् पुरुषस्य यावदिहभावाः ।तावन्मायापाशैः संसारे रुद्ध इव भाति ॥
मातृपितृबान्धवधनभोगसंमूढः ।जन्मजरामरणमये चक्र इव भ्राम्यते जन्तुः ॥
लोकव्यवहारकृतां य इहाविद्यामुपासतेमूढाः ।ते जननमरणधर्म्माणो ध्वान्तमत्रेत्य खिद्यन्ते ॥
हिमफेनयुद्वुदा इव जलस्य धूमो यथा वह्नेः ।तद्वत स्वभावभूता मायैषा कीर्त्तिता विष्णोः ॥
एवं द्वैतविकल्पां भ्रमस्वरूपां विमोहिनींमायाम् ।उत्सृज्य सकलं निष्फलमद्वैतं भावयेद्ब्रह्म ॥
यद्वत् सलिले सलिलं क्षीरे क्षीरं समीरणेवायुः ।तद्वद्ब्रह्मणि विमले भावनया तन्मयत्वमुप-याति ॥
इत्थं द्वैतसमूहे भावनया ब्रह्मभूयमुपयाति ।को मोहः कः शोकः सर्व्वं ब्रह्मावलोकयतः ॥
विगतोपाधिस्फटिकः स्वप्रभया भाति निर्म्मलोयद्वत् ।चिद्दीपः स्वप्रभया तथा विभातीह निरुपाधिः ॥
गुणकरणगणशरीरप्राणैस्तन्मात्रजातिसुख-दुःखैः ।अपरामृष्टो व्यापी चिद्रूपोऽयं सदा विमलः ॥
द्रष्टा श्रोता घ्राता स्पर्शयिता रसयिता ग्रहीताच ।देही देहेन्द्रियधीविवर्जितः स्यान्न कर्त्तासौ ॥
एको नैकत्रावस्थितो महैश्वर्य्यं योगतो व्याप्तः ।आकाशवदखिलमिदं न कश्चिदप्यत्र सन्देहः ॥
आत्मैवेदं सर्व्वं निष्कलसकलं यदैव भावयति ।मोहगहनाद्विमुक्तस्तदैव परमेश्वरीभूतः ॥
यद्यत् सिद्धान्तागमतर्केषु प्रभ्रमन्ति रागान्धाः ।अनुमोदामस्तत्तत्तेषां सर्व्वात्मवादिधियाम् ॥
सर्व्वाकारो भगवानुपास्यते येन येन भावेन ।तं तं भावं भूत्वा चिन्तामणिवत् समभ्येति ॥
नारायणमात्मानं ज्ञात्वा सर्गस्थितिप्रलयहेतुम् ।सर्व्वज्ञः सर्व्वगतः सर्व्वः सर्व्वेश्वरो भवति ॥
आत्मज्ञस्तरति शुचं यस्माद्विद्वान्न बिभेतिकुतश्चित् ।मृत्योरपि मरणभयं न भवत्यन्यद्भयं कुतस्तस्य ॥
क्षयवृद्धिवध्यघातकबन्धनमोक्षैर्व्विवर्ज्जितंनित्यम् ।परमार्थतत्त्वमेतत् यदतोऽन्यत्तदनृतं सर्व्वम् ॥
एवं प्रकृतिपुरुषं विज्ञाय निरस्तकल्पनाजालः ।आत्मारामः प्रशमं समास्थितः केवलीभवति ॥
नलकदलिवेणुवाणा नश्यन्ति यथा स्वपुष्प-मासाद्य ।तद्वत्स्वभावभूताः स्वभावतां प्राप्य नश्यन्ति ॥
भिन्ने ज्ञानग्रन्थौ छिन्ने संशयगणे शुभाशुभेक्षीणे ।दग्धे च जन्मबीजे परमानन्दं हरिं याति ॥
मोक्षस्य नैव किञ्चिद्धामास्ति न चापि गमन-मन्यत्र ।अज्ञानमयग्रन्थेर्भेदो यस्तं विदुर्मोक्षम् ॥
बुद्धैवमसत्यमिदं विष्णोर्मायात्मकं जगद्रूपम् ।विगतद्वन्द्बोपाधिकभोगासङ्गो भवेच्छान्तः ॥
बुद्धा विभक्तां प्रकृतिं पुरुषः संसारमध्यगोभवति ।निर्मुक्तः सर्व्वकर्म्मभिरम्बुजपत्रं यथा सलिलैः ॥
अश्नन् यद्बा तद्बा संवीतो येन केनचिच्छान्तः ।यत्र क्वचन च शायी विमुच्यते सर्व्वभूतात्मा ॥
हयमेधशतसहस्राण्यथ कुरुते ब्रह्मघात-लक्षाणि ।परमार्थविन्न पुण्यैर्न च पापः स्पृश्यते विमलः ॥
मदकोपहर्षमत्सरविषादभयपरुषवर्ज्यवात्-बुद्धिः ।निस्तोत्रवषट्कारो जडवद्बिचरेदगाधमतिः ॥
उत्पत्तिनाशवर्ज्जितमेवं परमार्थमुपलभ्य ।कृतकृत्यः सफलजनुः सर्व्वगतस्तिष्ठति यथेष्टम् ॥
व्यापिनमभिन्नमित्थं सर्व्वात्मानं विधूतनानात्वम् ।निरुपमपरमानन्दं यो वेद स तन्मयो भवति ॥
तीर्थे श्वपचगृहे वा नष्टस्मृतिरपि परित्यजन्देहम् ।ज्ञानसमकालं मुक्तः कैवल्यं याति हतशोकः ॥
पुण्याय तीर्थसेवा निरयाय श्वपचसदननिधन-गतिः ।पुण्यापुण्यकलङ्कस्पर्शाभावे तु किन्तेन ॥
वृक्षाग्राच्च्युतपादो यद्बदनिच्छन्नरः क्षितौपतति ।तद्वदगुणपुरुषज्ञोऽनिच्छन्नपि केवलीभवति ॥
परमार्थमार्गसाधनमारभ्याप्राप्य योगमपिनाम ।सुरलोकभोगभोगी मुदितमना मोदते सुभृ-शम् ॥
विषयेषु सार्व्वभौमः सर्व्वजनैः पूज्यते यथाराजा ।भुवनेषु सर्व्वदेवैर्योगभ्रष्टस्तथा पूज्यः ।महता कालेन महान् मानुष्यं प्राप्य योग-मभ्यस्य ।प्राप्नोति दिव्यममृतं यत्तत् परमं पदं विष्णोः ॥
वेदान्तशास्त्रमखिलं विलोक्य शेषोऽखिला-धारः ।आर्य्यापञ्चाशीत्या बबन्ध परमार्थसारमिदम् ॥
”इति श्रीशेषनागविरचितं परमार्थसारं समा-प्तम् ॥