वेदः (vedaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte
Englishवेदः [vēdḥ], [विद्-अच् घञ् वा]
Knowledge.
Sacred knowledge, holy learning, the scripture of the Hindus. (Originally there were only three Vedas: ऋग्वेद, यजुर्वेद and सामवेद, which are collectively called त्रयी 'the sacred triad'
but a fourth, the अथर्ववेद, was subsequently added to them. Each of the Vedas had two distinct parts, the Mantra or Samhitā and Brāhmaṇa. According to the strict orthodox faith of the Hindus the Vedas are a-pauruṣeya, 'not human compositions', being supposed to have been directly revealed by the Supreme Being, Brahman, and are called Śruti' i. e. 'what is heard or revealed', as distinguished from 'Smṛiti', i. e. 'what is remembered or is the work of human origin'
see श्रुति, स्मृति also
and the several sages, to whom the hymns of the Vedas are ascribed, are, therefore, called द्रष्टारः 'seers', and not कर्तारः or सृष्टारः 'composers'.)
A bundle of Kuśa grass
पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ 12.8.34
4.36.
of Viṣṇu.
A part of a sacrifice (यज्ञांग).
Exposition, comment, gloss.
A metre.
Acquisition, gain, wealth (Ved).
of the number 'four'.
The ritual (वेदयतीति वेदो विधिः)
Karma-kāṇda
वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासमिवानृतम् * 12.1. 2 (see Nīlakaṇtha's commentary).
Smṛiti literature
आम्नायेभ्यः पुनर्वेदाः प्रसृताः सर्वतोमुखाः * 12.26.9. -अग्रणीः of Sarasvatī. -अङ्गम् 'a member of the Veda', of certain classes of works regarded as auxiliary to the Vedas and designed to aid in the correct pronunciation and interpretation of the text and the right employment of the Mantras in ceremonials
(the Ved- āṅgas are six in number: शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः । ज्योतिषामयनं चैव वेदाङ्गानि ष़डेव तु ॥
i. e. 1 शिक्षा 'the science of proper articulation and pronunciation'
2 छन्दस् 'the science of prosody'
3 व्याकरण 'grammar'
4 निरुक्त 'etymological explanation of difficult Vedic words'
5 ज्योतिष 'astronomy'
and 6 कल्प 'ritual or ceremonical'). A peculiar use of the word 'वेदाङ्ग' in masculine gender may here be noted
वेदांश्चैव तु वेदाङ्गान् वेदान्तानि तथा स्मृतीः । अधीत्य ब्राह्मणः पूर्वं शक्तितो$न्यांश्च संपठेत् ॥ Bṛihadyogiyājñavalkya-Smṛti 12.34. -अधिगमः, -अध्ययनम् holy study, study of the Vedas
काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः 2.2.
अधिपः one who presides over the Veda
ऋग्वेदाधिपतर्जीवो यजुर्वेदाधिपो भृगुः । सामवेदाधिपो भौमः शशिजो$- थर्ववेदपः ॥
of Viṣṇu. -अध्यापकः a teacher of the Vedas, a holy preceptor. -अनध्ययनम् Remissness in the Vedic study
3.63.
अन्तः 'the end of the Veda', an Upaniṣad (which comes at the end of the Veda). Also -अन्तम् (See quotation from बृहद्योगियाज्ञ- वल्क्यस्मृति under -अङ्ग above).
the last of the six principal Darśanas or systems of Hindu philosophy
(so called because it teaches the ultimate aim and scope of the Veda, or because it is based on theUpaniṣads which come at the end of the Veda)
(this system of philosophy is sometimes called उत्तरमीमांसा being regarded as a sequel to Jaimini's पूर्वमीमांसा, but it is practically quite a distinct system
see मीमांसा. It represents the popular pantheistic creed of the Hindus, regarding, as it does, the whole world as synthetically derived from one eternal principle, the Brahman or Supreme Spirit
see ब्रह्मन् also). ˚गः, ˚ज्ञः a follower of the Vedanta philosophy. -अन्तिन् a follower of the Vedanta philosophy.
अभ्यासः the study of the Vedas
वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते 2.166.
the repetition of the sacred syllableOm. -अर्थः the meaning of the Vedas. -अवतारः revelation of the Vedas. -अश्र quadrangular. -आदिn. , -आदिवर्णः, -आदिवीजम् the sacred syllable. Om. -उक्त scriptural, taught in the Vedas. -उदयः of the sun (the Sāma Veda being said to have proceeded from him). -उदित scriptural, ordained by the Vedas
वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः 4.14. -कार the composer of the Veda. -कौलेयकः an epithet of Śiva.
गर्भः an epithet of Brahman
कमण्डलुं वेदगर्भः कुशान् सप्तर्षयो ददुः 8.18.16.
of Viṣṇu. -ज्ञः a Brāhmaṇa versed in the Vedas
तथा दहति वेदज्ञः कर्मजं दोषमात्मनः 12.11. -त्रयम्, -त्रयी the three Vedas collectively. -दर्शिन् one who discerns the sense of the Veda
तपोमध्यं बुधैः प्रोक्तं तपो$न्तं वेददर्शिभिः 11.234.-दृष्ट sanctioned by the Vedas.
निन्दकः an atheist, a heretic, an unbeliever (one who rejects the divine origin and character of the Vedas).
a Jaina or Buddhist. -निन्दा unbelief, heresy
11.56. -पारगः a Brāhmaṇa skilled in the Vedas. -पुण्यम् a merit acquired by the study of the Veda. वेदपुण्येन युज्यते 2.78.-बाह्य contrary to the Veda. (-ह्यः) a sceptic. -मातृf.
of a very sacred Vedic verse called Gāyatree q. v.
of सरस्वती, सावित्री and गायत्री
सूतश्च मातरिश्वा वै कवचं वंदमातरः * 5.179.4. -भूतिः (embodiment of the Veda) an honourable title before the names of learned Brāhmaṇas. -वचनम्, -वाक्यम् a Vedic text.-वदनम् grammar. -वादः see वेदः (1)
तदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददर्शिभिः * 12.238.11 (com. )
Vedic discussion
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः 2.42. -वासः a Brāhmaṇa. -वाह्य contrary to, or not founded on, the Veda. -विद्
of Viṣṇu. -वद्वस् conversant with the Vedas
ब्राह्मणान् वेदविदुषो यज्ञार्थं चैव दक्षिणाम् 11.4. -विहित enjoined by the Vedas. -व्यासः an epithet of Vyāsa who is regarded as the 'arranger' of the Vedas in their present form
see व्यास. -शास्त्रम् the doctrine of the Vedas
4.26. -श्रुतिः Vedic revelation. -संन्यासः givig up the ritual of the Vedas.-संमत, -संमित sanctioned by the Vedas.
Apte 1890
Englishवेदः [विद्-अच् घञ् वा] 1 Knowledge.
2 Sacred knowledge, holy learning, the scriptures of the Hindus. (Originally there were only three Vedas: ऋग्वेद, यजुर्वेद and सामवेद, which are collectively called त्रयी ‘the sacred triad’
but a fourth, the अथर्ववेद, was subsequently added to them. Each of the Vedas has two distinct parts, the Mantra or Saṃhitā and Brāhmaṇa. According to the strict orthodox faith of the Hindus the Vedas are a-paurusheya, ‘not human compositions’, being supposed to have been directly revealed by the Supreme Being Brahman, and are called ‘Śruti’ i. e. ‘what is heard or revealed’, as distinguished from ‘Smṛti’, i. e. ‘what is remembered or is the work of human origin’
see श्रुति, स्मृति also
and the several sages, to whom the hymns of the Vedas are ascribed, are, therefore, called द्रष्टारः ‘seers’, and not कर्तारः or स्रष्टारः ‘composers’).
3 A bundle of Kuśa grass
Ms. 4. 36.
4 N. of Viṣṇu.
5 A part of a sacrifice (यज्ञांग).
6 Exposition, comment, gloss.
7 A metre.
8 Acquisition, gain, wealth (Ved.).
Comp.
अग्रणीः N. of Sarasvatī.
अंगं ‘a member of the Veda’, N. of certain classes of works regarded as auxiliary to the Vedas and designed to aid in the correct pronunciation and interpretation of the text and the right employment of the Mantras in ceremonials
(the Vedāṅgas are six in number:
शिक्षा कल्यो व्याकरणं निरुक्तं छंदसां चयः । ज्योतिषामयनं चैव वेदांगानि षडेव तु ॥
i. e. {1} शिक्षा ‘the science of proper articulation and pronunciation’
{2} छंदस् ‘the science of prosody’
{3} व्याकरण ‘grammar’
{4} निरुक्त ‘etymological explanation of difficult Vedic words’
{5} ज्योतिष ‘astronomy’, and {6} कल्प ‘ritual or ceremonial’).
अधिगमः,
अध्ययनं holy study, study of the Vedas.
अधिपः {1} one who presides over the Veda
ऋग्वेदाधिपतिर्जीवो यजुर्वेदाधिपो भृगुः । सामवेदाधिपो भौमः शशिजोऽथर्ववेदपः ॥. {2} N. of Viṣṇu.
अध्यापकः a teacher of the Vedas, a holy preceptor.
अंतः {1} ‘the end of the Veda’, an Upanishad (which comes at the end of the Veda). {2} the last of the six principal Darśanas or systems of Hindu philosophy
(so called because it teaches the ultimate aim and scope of the Veda, or because it is based on the Upaniṣads which come at the end of the Veda)
(this system of philosophy is sometimes called उत्तरमीमांसा being regarded as a sequel to Jaimini's पूर्वमीमांसा, but it is practically quite a distinct system
see मीमांसा. It represents the popular pantheistic creed of the Hindus, regarding, as it does, the whole world as synthetically derived from one eternal principle, the Brahman or Supreme Spirit
see ब्रह्मन् also). °गः, °ज्ञः a follower of the Vedānta philosophy.
अंतिन् m. a follower of the Vedānta philosophy.
अभ्यासः {1} the study of the Vedas. {2} the repetition of the sacred syllable om.
अर्थः the meaning of the Vedas.
अवतारः revelation of the Vedas.
आदि n.,
आदिवर्णः,
आदिबीजं the sacred syllable om.
उक्त a. scriptural, taught in the Vedas.
उदयः N. of the sun (the SāmaVeda being said to have proceeded from him).
उदित a. scriptural, ordained by the Vedas.
कौलेयकः an epithet of Śiva.
गर्भः {1} an epithet of Brahman. {2} a Brāhmaṇa versed in the Vedas. {3} N. of Viṣṇu.
ज्ञः a Brāhmaṇa versed in the Vedas.
त्रयं,
त्रयी the three Vedas collectively.
दृष्ट a. sanctioned by the Vedas
निंदकः {1} an atheist, a heretic, an unbeliever (one who rejects the divine origin and character of the Vedas). {2} a Jaina or Buddhist.
निंदा unbelief, heresy.
पारगः a Brāhmaṇa skilled in the Vedas.
मातृ f. N. of a very sacred Vedic verse called Gāyatrī q. v.
वचनं,
वाक्यं a Vedic text.
वदनं grammar.
वासः a Brāhmaṇa.
वाह्य a. contrary to, or not founded on, the Veda.
विद् m. {1} a Brāhmaṇa versed in the Vedas. {2} N. of Viṣṇu.
विहित a. enjoined by the Vedas.
व्यासः an epithet of Vyāsa who is regarded as the ‘arranger’ of the Vedas in their present form
see व्यास.
संन्यासः giving up the ritual of the Vedas.
संमत,
संमित a. sanctioned by the Vedas.
Hindi
Hindi(Masc.nom.sing. वेद)
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte Hindi
Hindiवेदः
- "विद् + घञ्, अच् वा"
ज्ञान
वेदः
- -
"आध्यात्मिक या धार्मिक ज्ञान, हिन्दुओं के धर्मग्रन्थ "
वेदः
- -
कुशा घास का गुच्छा
वेदः
- -
विष्णु का नाम
वेदः
- "विद+अच, घञ् वा"
ज्ञान
वेदः
- "विद+अच, घञ् वा"
"हिन्दुओं की पुनीत धर्म पुस्तक-ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद तथा अथर्ववेद"
वेदः
- "विद+अच, घञ् वा"
‘कुश’का गुच्छा
वेदः
- "विद+अच, घञ् वा"
विष्णु
Wordnet
Sanskrit वेदः
एकः गुरुभक्तः शिष्यः।
"वेदः महर्षेः आयोदधौम्यस्य शिष्यः आसीत्।"
वेदः, निगमः, श्रुतिः, आगमः, आम्नायः, छन्दः, ब्रह्म
आर्याणां प्रधानः तथा च सर्वमान्यः धर्मग्रन्थः।
"चत्वारः वेदाः सन्ति।"
धनम्, वित्तम्, विभवः, अर्थः, वैभवम्, सम्पत्तिः, द्रविणम्, द्रव्यम्, राः, रिक्थम्, ऋक्थम्, हिरण्यम्, द्युम्नम्, स्वापतेयम्, भोग्यम्, घसु, स्वापतेयम्, वसु, द्युम्नम्, काञ्चनम्, लक्ष्मीः, सम्पत्, वृद्धिः, श्रीः, व्यवहार्यम्, रैः, भोगः, स्वम्, रेक्णः, वेदः, वरिवः, श्वात्रम्, रत्नम्, रयिः, क्षत्रम्, भगः, मीलुम्, गयः, द्युम्नः, इन्द्रियम्, वसु, रायः, राधः, भोजनम्, तना, नृम्णम्, बन्धुः, मेधाः, यशः, ब्रह्म, श्रंवः, वृत्रम्, वृतम्
सुवर्णरुप्यकादयः।
"साधु कार्यार्थे एव धनस्य वियोगः करणीयः।"
Tamil
Tamilவேத3: : அறிவு, நான்கு வேதங்களில் ஒன்று.
अमरकोशः
SanskritWord: वेदः
Root: वेद
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ goods
⇒ feeling
⇒ finding
⇒ property
⇒ knowledge
⇒ obtaining
⇒ perception
⇒ sacred lore
⇒ acquisition
⇒ true knowledge
⇒ sacred knowledge
⇒ knowledge of ritual
⇒ true or sacred knowledge or lore
⇒ tuft or bunch of strong grass made into a broom
Shloka(s):
1|6|3|1 ► श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायस्त्रयी धर्मस्तु तद्विधिः। (शब्दादिवर्गः)
3|3|73|2 ► सिकताः स्युर्वालुकापि वेदे श्रवसि च श्रुतिः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|140|1 ► वणिक्पथः पुरं वेदो निगमो नागरो वणिक्। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|6|3|1 ⇢ श्रुतिः (श्रुति) (स्त्री) ⇒ ear, saw, path, news, veda, name, word, noise, sound, title, rumour, saying, report, course, hearing, hearsay, learning, listening, scholarship, intelligence, constellation, aggregate of sounds, quarter tone or interval, organ or power of hearing, particular division of the octave, that which is heard or perceived with the ear, diagonal of a tetragon or hypothenuse of a triangle, that which has been heard or communicated from the beginning, sacred knowledge orally transmitted by the Brahmans from generation to generation
➠ 1|6|3|1 ⇢ वेदः (वेद) (पुं) ⇒ goods, feeling, finding, property, knowledge, obtaining, perception, sacred lore, acquisition, true knowledge, sacred knowledge, knowledge of ritual, true or sacred knowledge or lore, tuft or bunch of strong grass made into a broom
➠ 1|6|3|1 ⇢ आम्नायः (आम्नाय) (पुं) ⇒ tantra, family, advice, the Veda, sacred tradition, received doctrine, traditional usage, series of families, family or national customs, veda or the Vedas in the aggregate, instruction in past and present usage, sacred texts handed down by repetition, that which is to be remembered or studied or learnt by heart
➠ 1|6|3|1 ⇢ त्रयी (त्रयी) (स्त्री)
➠ 3|3|73|2 ⇢ श्रुतिः (श्रुति) (स्त्री) ⇒ ear, saw, path, news, veda, name, word, noise, sound, title, rumour, saying, report, course, hearing, hearsay, learning, listening, scholarship, intelligence, constellation, aggregate of sounds, quarter tone or interval, organ or power of hearing, particular division of the octave, that which is heard or perceived with the ear, diagonal of a tetragon or hypothenuse of a triangle, that which has been heard or communicated from the beginning, sacred knowledge orally transmitted by the Brahmans from generation to generation
➠ 3|3|140|1 ⇢ निगमः (निगम) (पुं) ⇒ road, root, town, city, trade, traffic, The Veda, doctrine, insertion, assurance, certainty, market-place, sacred precept, art of doctrine, quotation [lit.], reference [lit.], veda or the Vedic text, instruction in doctrine, words of a god or holy man, caravan or company of merchants, corporation [Com. (ancient word)], any work auxiliary to and explanatory of the Vedas, place or passage where a word occurs or the actual word quoted from such a passage
Related word(s):
जातिः ➡ अपौरुषेयः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सामवेदः
अन्यसंबन्धाः ➡ वेदाङ्गम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवेदः, (विद + घञ् ।) विष्णुः । यथा, --“वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित् कविः ॥
”इति विष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् ॥
वृत्तम् । इति मेदिनी ॥
क्वचित् पुस्तके वित्त-मित्यपि पाठः । यज्ञाङ्गम् । इति नानार्थरत्न-माला ॥
मीनशरीरावच्छेदेन भगवद्बाक्यम् ।इति न्यायशास्त्रम् ॥
धर्म्मब्रह्मप्रतिपादकमपौ-रुषेयवाक्यम् । इति वेदान्तशास्त्रम् ॥
ब्रह्ममुख-निर्गतधर्म्मज्ञापकशास्त्रम् । इति पुराणम् ॥
तत्पर्य्यायः । श्रुतिः २ आम्नायः ३ । इत्य-मरः ॥
छन्दः ४ ब्रह्म ५ निगमः ६ । इतिशब्दरत्नावली ॥
प्रवचनम् ७ । इति जटा-धरः ॥
* ॥
वेदस्य प्रादुर्भावो । यथा । कदाचित्कथं सृक्ष्यामीति ध्यायतो ब्रह्मणो मुखचतु-ष्टयेभ्यश्चत्वारो वेदाः प्रादुरासन् । यथा । एक-विंशतिशाखात्मक-ऋक् १ शतशाखात्मक-यजुः २ सहस्रशाखामयसाम ३ नवशाखा-मयाथर्व्व ४ । इति पुराणम् ॥
अपि च ।श्रीमार्कण्डेय उवाच ।“तस्मादण्डाद्विनिर्भिन्नाद्ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ।ऋचो बभूवुः प्रथमं प्रथमाद्वदनान्मुने ॥
जवापुष्पनिभाः सद्यस्तेजोरूपा ह्यसंवृताः ।पृथक् पृथग्विभिन्नाश्च रजोरूपा महात्मनः ॥
यजूंषि दक्षिणाद्वक्त्रादनिबद्धानि कानिचित् ।यादृक्वर्णं तथा वर्णान्यसंहतिचराणि वै ॥
पश्चिमं यद्विभोर्व्वक्त्रं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।आविर्भूतानि सामानि ततः कुन्दसितान्यथा ॥
अथर्व्वाणमशेषेण भृङ्गाञ्जनचयप्रभम् ।घोराघोरस्वरूपं तदाभिचा रिकशान्तिमत् ॥
उत्तरात् प्रकटीभूतं वदनात्तत्तु वेधसः ।मुखं सत्त्वतमःप्रायं सौम्यासौम्यस्वरूपवत् ॥
ऋचो रजोगुणाः सत्त्वं यजुषाञ्च गुणो मुने ।तमोगुणानि सामानि तमःसत्त्वमथर्व्वसु ॥
एतानि ज्वलमानानि तेजसाप्रतिमेन वै ।पृथक् पृथगवस्थानं भाञ्जि पूर्व्वमिवाभवत् ॥
ततस्तदाद्यं यत्तेज ओमित्युक्त्वाभिशस्यते ।तस्यानुभावादृक्तेजस्तमांस्यावृत्य संस्थितम् ॥
यथा यजुर्म्मयं तेजो यच्च साम्नां महामुने ।एकत्वमुपयातानि परतेजसि संश्रयात् ॥
शान्तिकं पौष्टिकञ्चैव तथा चैवाभिचारिकम् ।ऋगादिषु लयं ब्रह्मंस्त्रितयं त्रिष्वथागमत् ॥
ततो विश्वमिदं सद्यस्तमोनाशात् सुनिर्म्मलम् ।बभावतीव विप्रर्षे तिरश्चोर्द्ध्वमधस्तथा ॥
ततस्तन्मण्डलीभूतं छान्दसं तेज उत्तमम् ।परेण तेजसा ब्रह्मन् ! एकत्वमुपगम्य तत् ॥
आदित्यसंज्ञामगमदादावेव यतोऽभवत् ।विश्वस्यास्य महाभाग कारणञ्चाव्ययात्मकम् ॥
प्रातर्मध्यन्दिने चैव तथा चैवापराह्णिके ।त्रयी तपति सा काले ऋग्यजुःसामसंज्ञिता ॥
ऋचस्तपन्ति पूर्व्वाह्णे भध्याह्ने च यजूंषि वै ।सामानि चापराह्णे तु तपन्ति मुनिसत्तम ॥
शान्तिकं ऋक्षु पूर्व्वाह्णे यजुः स्वनृचपौष्टिकम् ।अपराह्णे स्थितं नित्यं सामस्वेवाभिचारिकम् ॥
सृष्टौ च ऋङ्मयो ब्रह्मा स्थितौ विष्णुर्यजुर्म्मयः ।रुद्रः साममयोऽन्ते च तस्मात्तस्या शुचिर्ध्वनिः ॥
तदेवं भगवान् भास्वान् वेदात्मा वेदसंस्थितः ।वेदविद्यात्मकश्चैव परः पुरुष उच्यते ॥
स्वर्गस्थित्यन्तहेतुः स रजःसत्त्वादिकैर्गुणैः ॥
आश्रित्य ब्रह्मविष्ण्वादिसंज्ञामभ्येति शाश्वतः ॥
वेदैः स वेद्यः स तु वेदमूर्त्ति-रमूर्त्ति-राद्योऽखिलविश्वमूर्त्तिः ।विश्वाश्रयं ज्योतिरवेद्यवर्त्माधर्म्मावदातः परमः परेभ्यः ॥
”इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सूर्य्यमाहात्म्ये सूर्य्यो-त्पत्तिनामाध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते ह्यस्मिन् वै द्बापरे द्बिजाः ।पराशरसुतो व्यासः कृष्णद्वैपायनोऽभवत् ॥
ए सव सर्व्ववेदानां पुराणानां प्रदर्शकः ।पाराशर्य्यो महायोगी कृष्णद्वैपायनो हरिः ॥
आराध्य देवमीशानं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम् ।तत्प्रसादादसौ व्यासो वेदानामभवत् प्रभुः ॥
अथ शिष्यान् प्रजग्राह चतुरो वेदपारगान् ।जैमिनिञ्च सुमन्तुञ्च वैशम्पायनमेव च ॥
पैलं तेषां चतुर्थञ्च पञ्चमं मां महामुनिः ।ऋग्वेदश्रावकं पैलं प्रजग्राह महामुनिः ॥
यजुर्व्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च ।जैमिनिं सामवेदस्य श्रावकं सोऽन्वपद्यत ॥
तथैवाथर्व्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम् ।इतिहासपुराणानि प्रवक्तुं मामयोजयत् ॥
एक आसीद्यजुर्व्वेदस्तञ्चतुर्द्धा व्यकल्पयत् ।चातुर्होत्रमभूद्यस्मिंस्तेन यज्ञमथाकरोत् ॥
अध्वर्य्यवं यजुर्भिः स्यादृग्भिर्होत्रं द्विजोत्तमाः ।औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वञ्चाप्यथर्व्वभिः ॥
ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् प्रभुः ।यजूंषि च यजुर्व्वेदं सामवेदञ्च सामभिः ॥
एकविंशतिभेदेन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा ।शाखानान्तु शतेनाथ यजुर्व्वेदमथाकरोत् ॥
सामवेदं सहस्रेण शाखानाञ्च विभेदतः ।अथर्व्वाणमथो वेदं बिभेद नवकेन तु ॥
भेदैरष्टादशैर्व्यासः पुराणं कृतवान् प्रभुः ।योऽयमेकश्चतुष्पादो वेदः पूर्व्वं पुरातनात् ॥
ओँकारो ब्रह्मणो जातः स दोषविषशोधनः ।वेदवेद्यो हि भगवान् वासुदेवः सनातनः ॥
स गीयते वरो देवो यो वेदैनं स वेदवित् ।एतत् परतरं ब्रह्मज्योतिरानन्दमुत्तमम् ॥
वेदवाक्योदितं तत्त्वं वासुदेव परं पदम् ।वेदवेद्यमिदं वेत्ति वेदं वेदपरो मुनिः ॥
अवेदं परमं वेत्ति वेदनिष्ठः सदेश्वरः ।स एव वेदो वेद्यश्च तमेवाश्रित्य मुच्यते ॥
इत्येतदक्षरं वेद्यमोङ्कारं वेदमव्ययम् ।अवेदञ्च विनाजाति पाराशर्य्यो महामुनिः ॥
”इति कौर्म्मे ४९ अध्यायः ॥
* ॥
वेदाध्ययनपात्रं यथा, --व्यास उवाच ।“एवं दण्डादिभिर्युक्तं शौचाचारसमन्वितः ।आहूतोऽध्ययनं कुर्य्याद्वीक्षमाणो गुरोर्म्मुखम् ॥
नित्यमुद्यतपाणिः स्यात् साध्वाचारः सुसंयतः ।आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखंगुरोः ॥
प्रतिश्रवणसम्भाषे शयानो न समाचरेत् ।नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः ॥
नीचं शय्यासनं चास्य सर्व्वदा गुरुसन्निधौ ।गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत् ॥
नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम् ।न चैवास्यानुकुर्व्वीत गतिभाषितचेष्टितम् ॥
गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा वापि प्रवर्त्तते ।कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥
दूरस्थो नार्च्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः ।न चैवास्योत्तरं ब्रूयात् स्थिते नासीत सन्निधौ ॥
उदकुम्भं कुशान् पुष्पं समिधोऽस्याहरेत् सदा ।मार्ज्जनं लेशनं नित्यमङ्गानां वै समाचरेत् ॥
नास्य निर्म्माल्यशयनं पादुकोपानहावपि ।नाक्रामेदासनञ्चास्य छायादीन् वै कदाचन ॥
साधयेद्दण्डकाष्ठादीन् लब्धञ्चास्मै निवेदयेत् ।अनापृच्छन्न गन्तव्यं भवेत् प्रियहिते रतः ॥
न पादौ धावयेदस्य सन्निधाने कदाचन ।जृम्भितं हसितञ्चैव कण्ठप्रावरणं तथा ॥
वर्ज्जयेत् सन्निधौ नित्यमवस्फोटनमेव च ।यथाकालमधीयीत यावन्न विमना गुरुः ॥
आसीताधो गुरोर्दर्भे फलके वा समाहितः ।आसने शयने याने नैव तिष्ठेत् कथञ्चन ॥
धावन्तमनुधावेत्तं गच्छन्तमनुगच्छति ।गोऽश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च ॥
आसीत गुरुणा सार्द्धं शिलाफलकनौषु च ।जितेन्द्रियः स्यात् सततं वश्यात्माक्रोधनःशुचिः ॥
प्रयुञ्जीत सदा वाचं मधुरां हितकारिणीम् ।गन्धं माल्यं रसं कन्यां शुक्तं प्राणिविहिंसनम् ॥
अभ्यङ्गञ्चाञ्जनोपानच्छत्रधारणमेव च ।कामं लोभं भयं निद्रां गीतं वादित्रनृत्यकम् ॥
आतर्ज्जनं परीवादं स्त्रीप्रेक्षालभनन्तथा ।परोपघातपैशुन्यं प्रयत्नेन विवर्ज्जयेत् ॥
उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकाकुशान् ।आहरेद्यावदर्थानि भैक्षञ्चाहारमाचरेत् ॥
कृतञ्च लवणं सर्व्वं वर्ज्यं पर्य्युषितञ्च यत् ।अनृत्यदर्शी सततं भवेद्गीतादिनिस्पृहः ॥
नादित्यं वै समीक्षेत नाचरेद्दन्तधावनम् ।एकान्तमशुचिस्त्रीभिः शूद्रान्त्यैरभिभाषणम् ॥
गुरूच्छिष्टं भैषजार्हं प्रभुञ्जीत न कामतः ।मलापकर्षणं स्नानं नाचरेद्धि कथञ्चन ॥
न कुर्य्यान्मानसं विप्र गुरोस्त्यागे कथञ्चन ।मोहाद्वा यदि वा लोभात्त्यक्तेन पतितो भवेत् ॥
लौकिकं वैदिकञ्चापि तथाध्यात्मिकमेव वा ।आददीत यतो ज्ञानं तन्न द्रुह्येत् कदाचन ॥
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्य्याकार्य्यमजानतः ।उत्पथप्रतिपन्नस्य मनुस्त्यागं समब्रवीत् ॥
गुरोर्गुरोः सन्निहिते गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् ।न चाविसृष्टगुरुणा स्वान् गुरूनभिवादयेत् ॥
विद्यागुरुष्वेतदेव नृत्यवृत्तिस्वयोनिषु ।प्रतिषेधान्न चाधर्म्मा द्बिजञ्चोपदिशत्स्वपि ॥
श्रेयः स्वगुरुवद्वृत्तिं नित्यमेव समाचरेत् ।गुरुपुत्त्रेषु दारेषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु ॥
बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्म्मणि ।अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति ॥
उत्सादनं वा गात्राणां स्नपनोच्छिष्टभोजने ।न कुर्य्याद्गुरुपुत्त्रस्य पादयोः शौचमेव च ॥
गुरुवत् प्रतिपूज्यास्तु सवर्णा गुरवस्तथा ।असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः ॥
अभ्यञ्जनं स्नापनञ्च गात्रोत्सादनमेव च ।गुरुपत्न्या न कार्य्याणि केशानाञ्च प्रसाधनम् ॥
गुरुपत्नीन्तु युवतीं नाभिवाद्येत पादयोः ।कुर्व्वीत वन्दनं भूमावेषोऽहमिति च ब्रुवन् ॥
विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहञ्चाभिवादनम् ।गुरुदारेषु कुर्व्वीत सतां धर्म्ममनुस्मरन् ॥
मातृस्वसा मातुलानी श्वश्रूश्चाथ पितुः स्वसा ।प्रपूज्या गुरुपत्नी च समास्ता गुरुभार्य्यया ॥
भ्रातृभार्य्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि ।विप्रस्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसम्बन्धियोषितः ॥
पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्याञ्च स्वसर्य्यपि ।मातृवद्वृत्तिमातिष्ठेन्माता ताभ्यो गरीयसी ॥
एवमाचारसम्पन्नमात्मवश्यमदाम्भिकम् ।वेदमध्यापयेद्धर्म्मं पुराणाङ्गानि नित्यशः ॥
तथा चिरोषिते शिष्ये गुरुर्ज्ञानमनिर्द्दिशन् ।हरते दुष्कृतं तस्य शिष्यस्यैवं ततो गुरुः ॥
आचार्य्यपुत्त्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्म्मिकः शुचिः ।आप्तः शक्तोऽर्थदः साधुरध्याप्या दश धर्म्मतः ॥
कृतज्ञश्च तथाद्रोही मेधावी शुभकृन्नरः ।आप्तः प्रियोऽथ विधिवत् षडध्याप्या द्बिजातयः ।एतेषु ब्रह्मणो दानमन्यत्र तु यथोदितात् ॥
” * ॥
वेदाध्ययनविधिर्यथा, --“आचम्य संयतो नित्यमधीयीत उदङ्मुखः ।उपसंगृह्य तत्पादौ वीक्षमाणो गुरोर्भुखम् ॥
अधीष्व भो इति ब्रूयाद्विरामोऽस्त्विति चारमेत् ।प्राक् भूतान् पर्य्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः ॥
प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओङ्कारमर्हति ।ब्राह्मणः प्रणवं कुर्य्यादन्ते च विधिवद्द्विजाः ॥
कुर्य्यादध्यापनं नित्यं स ब्रह्मादीनि पूर्व्वतः ।सर्व्वेषामेव भूतानां देवश्चक्षुः सनातनः ॥
अधीतानध्ययन्नित्यं ब्राह्मण्याद्धीयतेऽन्यथा ।अधीयीत ऋचो नित्यं क्षीरहुत्या सदेवताः ॥
प्रीणाति तर्पयन्त्येनं कामैस्तृप्ताः सदेवताः ।यजूंष्यधीते नियतं दध्ना प्रीणाति देवताः ॥
सामान्यधीते प्रीणाति घृताहुतिभिरन्वहम् ।अथर्व्वाङ्गिरसो नित्यं मध्वा प्रीणाति देवताः ॥
धर्म्मार्थञ्च पुराणानि मांसैस्तर्पयते सुरान् ।अपां समीपे प्रयतो नैत्यिकं विधिमाश्रितः ॥
गायत्त्रीमप्यधीयीत गत्वारण्यं समाहितः ।सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् ॥
गायत्त्रीं वै जपेन्नित्यं जपयज्ञः प्रकीर्त्तितः ॥
गायत्त्रीञ्चैव वेदांश्च तुलयातोलयत् प्रमुः ।एकतश्चतुरो वेदान् गायत्त्रीञ्च तथैकतः ॥
ओँकारमादितः कृत्वा व्याहृतीस्तदनन्तरम् ।ततोऽधीयीत सावित्रीमेकाग्रः श्रद्धयान्वितः ॥
पुराकल्पे समुत्पन्ना भूर्भुवःस्वःसनातनाः ।महाव्याहृतयस्तिस्रः सर्व्वाशुभनिवर्हणाः ॥
प्रधानं पुरुषः कालो ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।सत्त्वं रजस्तमस्तिस्रः क्रमाद्व्याहृतयः स्मृताः ॥
ओँकारस्तत्परं ब्रह्म सावित्री स्यात्तदक्षरम् ।एष मन्त्रो महाभागः सारात्सार उदाहृतः ॥
योऽधीतेऽहन्यहन्येतां सावित्रीं वेदमातरम् ।विज्ञायार्थं ब्रह्मचारी स याति परमां गतिम् ॥
गायत्त्री वेदजननी गायत्त्री लोकपावनी ।न गायत्त्र्याः परं जप्यं एतद्विज्ञाय मुच्यते ॥
श्रावणस्य च माघस्य पौर्णमास्यां द्बिजोत्तमाः ।आषाढ्यां प्रौष्ठपद्यां वा वेदोपकरणे स्मृतः ॥
उत्सृज्य ग्रामनगरं मासान् विप्रोऽर्द्धपञ्चमान् ।अधीयीत शुचौ देशे ब्रह्मचारी समाहितः ॥
पुष्ये तु छन्दसां कुर्य्याद्बहिरुत्सर्ज्जयेद्द्विजः ।माघशुक्लस्य तु प्राप्ते पूर्व्वाह्णे प्रथमेऽहनि ॥
छन्दांस्यूर्द्ध्वमथो जप्यात् शुक्लपक्षे तु वै द्बिजः ।वेदाङ्गानि पुराणानि कृष्णपक्षे तु मानवः ॥
* ॥
इमान्नित्यमनध्यायानधीयानो विचक्षणः ।अध्यापनञ्च कुर्व्वाणो अभ्यस्यन्नपि यत्नतः ॥
कर्णश्रवेऽनिले रात्रौ दिवा पांशुससूहने ।विद्युत्स्तनितसर्व्वेषु महोल्कानाञ्च संप्लवे ॥
आकालिकमनध्यायमेतेष्वाह प्रजापतिः ।एतानभ्युदितान् विद्याद्यदा प्रादुष्कृताग्निषु ॥
तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चात्र दर्शने ।सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषे रात्रौ यथा दिवा ॥
नित्यानध्याय एव स्याद्ग्रामेषु नगरेषु च ।धर्म्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धेषु नित्यशः ॥
अन्तःशवगते ग्रामे वृषलस्यैव सन्निधौ ।अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च ॥
उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रस्य विसर्ज्जने ।उच्छिष्टः श्राद्धं भुक्त्वैव मनसापि न चिन्तयेत् ॥
प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोद्दिष्टस्य केतनम् ।त्र्यहं न कीर्त्तयेद्ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके ॥
यावदेकान्तदुष्टस्य स्नेहो लेपश्च तिष्ठति ।विप्रस्य विदुषो देहे तावद्ब्रह्म न कीर्त्तयेत् ॥
शयानः प्रौढपादश्च तथा चैवावशक्थिकः ।नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च ॥
निराहारे बाणशब्दे सन्ध्ययोरुभयोरपि ।अमावास्याचतुर्द्दश्योः पौर्णमास्यष्टमीषु च ॥
उपाकर्म्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् ।अष्टकासु त्वहोरात्रमृत्वन्तासु च रात्रिषु ॥
मार्गशीर्षे तथा पौषे माघमासे तथैव च ।तिस्रोऽष्टकाः समाख्याताः कृष्णपक्षेषु सूरिभिः ॥
श्लेष्मातकस्य च्छायायां शाल्मलेर्मधुकस्य च ।कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः ॥
समानविद्ये तु मृते तथा सब्रह्मचारिणि ।आचार्य्ये संस्थिते वापि त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् ॥
छिद्राण्येतानि विप्राणां येऽनध्यायाः प्रकी-र्त्तिताः ।हिंसन्ति राक्षसास्तेषु तस्मादेतानि वर्ज्जयेत् ॥
नित्यके नास्त्यनध्यायः सन्ध्योपासन एव च ।उपाकर्म्मणि कर्म्मान्ते होममन्त्रे तथैव च ॥
एकामृचमथैकं वा यजुः सामाथवा पुनः ।अष्टकाद्यास्वधीयीत मारुते चातिवायति ॥
अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः ।न धर्म्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्व्वस्वेतानि वर्ज्जयेत् ॥
* ॥
एष धर्म्मः समासेन कीर्त्तितो ब्रह्मचारिणाम् ।ब्रह्मणाभिहितः पूर्व्वमृषीणां भावितात्मनाम् ॥
योऽन्यत्र कुरुते यत्नमनधीत्य श्रुतिं द्विजाः ।स संमूढो न संभाव्यो वेदवाह्यो द्बिजातिभिः ॥
न वेदपाठमात्रेण सन्तुष्टो वै भवेत् द्विजः ।पाठमात्रावसन्नस्तु पङ्के गौरिव सीदति ॥
अधीत्य विधिवद्बेदं वेदार्थं न विचारयेत् ।स सान्वयः शूद्रकल्पः पात्रतां न प्रपद्यते ॥
पठित्वात्यन्तिकं वासं कर्त्तुमिच्छति वै गुरोः ।युक्तः परिचरेदेनं न शरीरविमोक्षणम् ॥
गत्वा वनं यो विधिवज्जुहूयाज्जातवेदसम् ।अधीयीत सदा नित्यं ब्रह्मनिष्ठः समाहितः ॥
सावित्रीं शतरुद्रीयं वेदान्तांश्च विशेषतः ।अभ्यसेत् सततं मुक्तो भस्मस्नानपरायणः ॥
एतद्विधानं परमं पुराणंवेदागमे सम्यगिहेरितं वः ।पुरा महर्षिप्रवराभिपृष्टःस्वायम्भुवो यन्मनुराह देवः ॥
एतमीश्वरसमीरितं नरोयोऽनुतिष्ठति विधिं विधानवित् ।मोहजालमपहाय सोऽमृतोयाति ततपदमनामयं शिवम् ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १३ अध्यायः ॥
अथ ऋग्वेदस्य संहिता ।“बिभेद प्रथमं विप्र पैल ऋग्वेदपादपम् ।इन्द्रप्रमितये प्रादात् वास्कलाय च संहिते ॥
चतुर्द्धा सा विभेदाथ वास्कलो निजसंहिताम् ।बोध्यादिभ्यो ददौ तास्तु शिष्येभ्यः स महामतिः ॥
बोध्याग्निमातुरौ तद्वत् जातुकर्णपराशरौ ।प्रतिशाखास्तु शाखायास्तस्यास्ते जगृहुर्मुने ॥
इन्द्रप्रमितिरेकान्तु संहितां स्वसुतं ततः ।माण्डूकेयं महात्मानं मैत्रेयाध्यापयत्तदा ॥
तस्य शिष्यप्रशिष्येभ्यः पुत्त्रशिष्यक्रमाद्ययौ ।वेदमित्रस्तु शाकल्यः संहितां तामधीतवान् ॥
चकार संहिताः पञ्च शिष्येभ्यः प्रददौ च ताः ।तस्य शिष्याश्च ये पञ्च तेषां नामानि मे शृणु ॥
मुद्गलो गालवश्चैव वात्स्यः शालीय एव च ।शैशिरः पञ्चमश्चासीन्मैत्रेय सुमहामतिः ॥
संहितात्रितयञ्चक्रे शाकपूर्णिरथेतरः ।निरुक्तमकरोत्तद्बच्चतुर्थं मुनिसत्तम ॥
क्रौञ्चो वैतालिकस्तद्बद्बलाकश्च महामतिः ।निरुक्तकृच्चतुर्थोऽभूद्वेदवेदाङ्गपारगः ॥
इत्येताः प्रतिशाखाभ्यो ह्यनुशाखा द्विजोत्तम ।वास्कलिश्चापरास्तिस्रः संहिताः कृतवान्द्विजः ॥
शिष्यः कालायनिर्गार्ग्यस्तृतीयश्च तथा जवः ।इत्येते बह्वृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रव-र्त्तिताः ॥
इति विष्णुपुराणे ३ अंशे वेदविभक्तिर्नाम ४अध्यायः ॥
* ॥
यजुर्व्वेदस्य संहिता यथा, --“यजुर्व्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन्महामतिः ।वैशम्पायननामासौ व्यासशिष्यश्चकार वै ।शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगृहुस्तेऽप्यनुक्रमात् ॥
याज्ञवल्क्यस्तु तस्याभूद्ब्रह्मरातसुतो द्विज ।शिष्यः परमधर्म्मज्ञो गुरुवृत्तिपरः सदा ॥
ऋषिर्य्योऽद्य महामेरोः समाजे नागमिस्यति ।तस्य वै सप्तरात्रन्तु ब्रह्महत्या भविष्यति ।पूर्व्वमेव मुनिगणैः समयोऽयं कृतो द्बिज ॥
वैशम्पायन एकस्तु तं व्यतिक्रान्तवांस्ततः ।स्वस्रीयं बालकं सोऽथ पदा स्पृष्टमघातयत् ॥
स शिष्यानाह भोः शिष्याः ब्रह्महत्यापहंव्रतम् ।चरध्वं मत्कृते सर्व्वे न विचार्य्यमिदं तथा ॥
अथाह याज्ञवल्क्यस्तं किमेभिर्भगवन्द्विजैः ।क्लेशितैरल्पतेजोभिश्चरिष्येऽहमिदं व्रतम् ॥
ततः क्रुद्धो गुरुः प्राह याज्ञवल्क्यं महामतिम् ।मुच्यतां यत् त्वयाधीतं मत्तो विप्रावमन्यक ! ॥
निस्तेजसो वदस्वेतान् यस्त्वं ब्राह्मणपुङ्गवान् ।तेन शिष्येण नार्थोऽस्ति ममाज्ञाभङ्गकारिणा ॥
याज्ञवल्क्यस्ततः प्राह भक्त्यैतत्ते मयोदितम् ।ममाप्यलं त्वयाधीतं यन्मया तदिदं द्विज ॥
श्रीपराशर उवाच ।इत्युक्त्वा रुधिराक्तानि स्वरूपाणि यजूंषि सः ।छर्द्दयित्वा ददौ तस्मै ययौ च स्वेच्छया मुनिः ॥
यजूंष्यथ विसृष्टानि याज्ञवल्क्येन वै द्विज ।जगृहुस्तित्तिरा भूत्वा तैत्तिरीयास्तु ते ततः ॥
ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं गुरुणा चोदितैस्तु यैः ।चरकाध्वर्य्यवस्ते तु चरणान्मुनिसत्तम ॥
याज्ञवल्क्योऽपि मैत्रेय प्राणायामपरायणः ।तुष्टाव प्रयतः सूर्य्यं यजूंष्यभिलषंस्ततः ॥
श्रीयाज्ञवल्क्य उवाच ।नमःसवित्रे द्वाराय मुक्तेरमिततेजसे ।ऋग्यजुःसामभूताय त्रयीधामवते नमः ॥
श्रीपराशर उवाच ।इत्येवमादिभिस्तेन स्तूयमानः स्तवै रविः ।वाजिरूपधरः प्राह व्रियतामभिवाञ्छितम् ॥
याज्ञवल्क्यस्ततः प्राह प्रणिपत्य दिवाकरम् ।यजूषि तानि मे देहि यानि सन्ति न मे गुरौ ॥
श्रीपराशर उवाच ।एवमुक्तो ददौ तस्मै यजुंषि भगवान् रविः ।अयातयामसंज्ञानि यानि वेत्ति न तद्गुरुः ॥
यजूंषि यैरधीतानि तानि वेप्रैर्द्बिजोत्तम ।वाजिनस्ते समाखाताः सूर्य्योऽश्वः सोऽभवद्-यतः ॥
शाखाभेदास्तु तेषां वै दश पञ्च च वाजिनाम् ।काण्वाद्याः सुमहाभाग याज्ञवल्क्यप्रवर्त्तिताः ॥
”इति श्रीविष्णुपुराणे ३ अंशे वाजिनामाख्यार्न५ अध्यायः ॥
* ॥
सामवेदस्य संहिता यथा, --“सामवेदतरोः शाखा व्यासशिष्यः स जैमिनिः ।क्रमेण येन मैत्रेय विभेद शृणु तन्मम ॥
सुमन्तुस्तस्य पुत्त्रोऽभूत् सुकर्म्मास्याप्यभूत् सुतः ।अधीतवन्तावेकैकां संहितां तौ महामुनी ॥
साहस्रं संहिताभेदं सुकर्म्मा तत्सुतस्ततः ।चकार तञ्च तच्छिष्यौ जगृह्णाते महाव्रतौ ॥
हिरण्यनाभिः कौशल्यः पौष्यञ्जिश्च द्विजोत्तमः ।उदीच्याः सामगाः शिष्यास्तस्य पञ्चशताःस्मृताः ॥
हिरण्यनाभात्तावत्यः संहिता यैर्द्वि जोत्तम ।गृहीतास्तेऽपि चोच्यन्ते पण्डितैः प्राच्य सामगाः ॥
लोकाक्षिः कुथमिश्चैव कुषीदिर्लाङ्गलिस्तथा ।पौष्यञ्जिशिष्यास्तद्भेदैः संहिता बहुलीकृताः ॥
हिरण्यनाभशिष्यश्च चतुर्विंशतिसंहिताः ।प्रोवाच कृतिनामासौ शिष्येभ्यः सुमहामतिः ॥
तैश्चापि सामवेदोऽसौ शखाभिर्बहुलीकृतः ॥
” *अथर्व्ववेदस्य संहिता यथा, --“अथर्व्वणामथो वक्ष्ये संहितानां समुच्चयम् ।अथर्व्ववेदं स मुनिः सुमन्तुरमितद्युतिः ॥
शिष्यमध्यापयामास कबन्धं सोऽपि तद्द्विधा ।कृत्वा तु वेददर्शाय तथा पथ्याय दत्तवान् ॥
वेददर्शस्य शिष्यास्तु मोदो ब्रह्मवलिस्तथा ।शौल्कायनिः पिप्पलादस्तथान्यो मुनिसत्तमः ॥
पथ्यस्यापि त्रयः शिष्याः कृतायैर्द्विज संहिताः ।जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनको द्विज ॥
शौनकस्तद्द्विधा कृत्वा ददावेकान्तु वभ्रवे ।द्वितीयां संहितां प्रादात् सैन्धवायनसंज्ञिने ॥
सैन्धवा मुञ्जकेशाश्च भिन्नवेदा द्बिधा पुनः ।नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानान्तथैव च ॥
चतुर्थः स्यादङ्गिरसः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः ।श्रेष्ठाश्चाथर्व्वणामेते संहितानां विकल्पकाः ॥
”इति विष्णुपुराणे ३ अंशे ६ अध्यायः ॥
अन्यत् कूर्म्मपुराणवत् ॥
* ॥
अपरञ्च ।“वेदो हरेर्व्वाक् सावित्री वेदमाता प्रतिष्ठिता ।त्रिगुणञ्च त्रिवृत्सत्रं तेन विप्राः प्रतिष्ठिताः ॥
दशयज्ञैः संस्कृता ये ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ।तत्र वेदाश्च लोकानां त्रयाणामिह पोषकाः ॥
यज्ञाध्ययनदानादितपःस्वाध्यायसंयमैः ।प्रीणयन्ति हरिं भक्त्या वेदतन्त्रविधानतः ॥
”इति कल्किपुराणे २ अध्यायः ॥
* ॥
वेदोक्तकर्म्म कर्त्तव्यं यथा, --“श्रुतिस्मृतिसदाचारविहितं कर्म्म केवलम् ।सेवितव्यं चतुर्व्वर्णैर्भजद्भिः केशवं सदा ॥
अन्यथा निरयं याति कुमार्गगणसेवनात् ।अतो वेदविरुद्धार्थं शास्त्रोक्तं कर्म्म संत्यजेत् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १७ अध्यायः ॥
* ॥
वेदाचाराल्लौकिकाचारो बलवान् यथा, --पार्व्वत्युवाच ।“केवलं वेदमाश्रित्य कः करोति विनिर्णयम् ।बलनान् लौकिको वेदाल्लोकाचारञ्च कस्त्यजेत् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ७ अध्यायः ॥
* ॥
अथ वेदस्य स्थितिकालः ।“कलेर्दशसहस्रान्ते ययौ त्यक्त्वा हरेः पदम् ।वैष्णवाश्च पुराणानि शङ्खानि श्राद्धतर्पणम् ॥
वेदोक्तानि च कर्म्माणि ययुस्तैः सार्द्धमेव च ।हरिपूजा हरेर्नाम तत्कीर्त्तिगुणकीर्त्तनम् ॥
वेदाङ्गानि च शास्त्राणि ययुस्तैः सार्द्धमेव च ।सत्वञ्च धर्म्मः सत्यश्च वेदाश्च ग्रामदेवताः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ६ अध्यायः ॥
* ॥
आयुर्व्वेदस्योत्पत्तिलक्षणे यथा, --“यद्वक्त्रेभ्यः पञ्चसंख्यागतेभ्योवेदा जाता ऋग्यजुःसामभेदाः ।आयुर्व्वेदोऽथर्व्ववेदश्चेति कणादः ॥
आस्ते वेदः पञ्चमो वैद्यकाख्योवेत्ता कश्चित्तस्य नास्ते महेशात् ।तस्माद्धाताध्यैत तस्मात्तुराषाट्-तस्माज्ज्ञात्वा वक्तुमर्हामि शास्त्रम् ॥
”इति गूढबोधः ॥
“हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम् ।मानञ्च तच्च यत्रोक्तमायुर्व्वेदः स उच्यते ॥
”इति सुखबोधः ॥
* ॥
* ॥
चतुर्वेदानां विवरणं यथा । अथातश्चरणव्यूहंव्याख्यास्यामः । तत्र यदुक्तं चातुर्व्वेद्यम् । चत्वारोवेदा विज्ञाता भवन्ति । ऋग्वेदो यजुर्व्वेदःसामवेदोऽथर्व्ववेदश्चेति । तत्र ऋग्वेदस्याष्टौस्थानानि भवन्ति । चर्च्चाश्रावकः १ चर्च्चकः २श्रवणीयपारः ३ क्रमपारः ४ क्रमरथः ५क्रमजटः ६ क्रमशटः ७ क्रमदण्डश्चेति ८ ।चतुष्पारायणमेतेषाम् । शाखाः पञ्चविधाभवन्ति । आश्वलायनी १ संख्यायनी २शाकला ३ वास्कला ४ माण्डूकेयाश्चेति ५ ।तेषामध्ययनम् । अध्यायाश्चतुःषष्टिः । मण्ड-लानि च दशैव तु ।“एकर्च एकवर्गस्यादेकश्च नवकस्तथा ।द्वौ वर्गौ द्वे ऋचौ ज्ञेये त्रीणि ऋचशतंस्मृतम् ॥
चतुऋचं समाख्यातं षट्सप्तत्युत्तरं शतम् ।पञ्चर्च्चं द्वादश शतान्यष्टाविंशोत्तराणि च ॥
शतत्रयं षडर्च्चञ्च सप्तपञ्चाशदुत्तरम् ।सप्तर्च्चमेकान्न त्रिंशदुत्तरं शतमेककम् ॥
अष्टर्चाः पञ्चपञ्चाशद्बर्गाः स्युर्नाधिकोत्तराः ।वर्गाणां परिसंख्यातं द्बे सदस्रे षडुत्तरे ॥
सहस्रमेकं सूक्तानां निर्व्विशङ्कं विकल्पनाम् ।दशसप्तसु पट्यन्ते संख्यातं वै पदक्रमम् ॥
एकशतं सहस्रं वा द्बिपञ्चाशत् सहस्रार्द्धम् ।एतानि च चतुर्द्दश वाशिष्ठानाम् । इतरेषांपञ्चाशीतिक्रमकाले तु वेष्टव्यम् । चतुस्त्रिंशत्-सहस्राणि द्विखण्डानां सहस्राणां द्वात्रिंशत्षोडशोत्तराः । चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वात्रिं-शतञ्चाक्षरसहस्राणि ।ऋचां दशसहस्राणि ऋचां पञ्चशतानि च ।ऋचामशीतिपादश्चैतत्परायणमुच्यते ॥
एक ऋचैकवर्गश्च एकश्च नवकस्तथा ।द्वौ वर्गौ द्वे ऋचौ ज्ञेये त्रीणि त्रीणि शत-न्तथा ॥
सहस्रमेकं सूक्तानां पञ्चानां शतमानविंशतिः ।सप्तकानां द्वे च सप्तोत्तरे शते । चतुरृचे त्रीणिशतानि षट्कानां त्रीण्याः षष्टिरष्टकानाम् ॥
* ॥
यजुर्व्वेदस्य षडशीतिर्भेदा भवन्ति । तत्रचरकाणां द्वादशभेदा भवन्ति । चरकाः १आह्वरकाः २ कठाः ३ प्राच्यकठाः ४ कपिष्ठल-कठाः ५ औपमन्याः ६ आष्टलकठाः ७ चारा-यणीयाः ८ वारायणीयाः ९ वार्त्तान्तवेयाः १०श्वेताश्वतराः ११ श्वेताश्वेततरा इति वापाठः । मैत्रायणीयाश्चेति १२ । तत्र मैत्राय-णीयानां सप्तभेदा भवन्ति । मानवाः १दुन्दुभाः २ चैकेयाः ३ वाराहाः ४ हारिद्र-वेयाः ५ श्यामाः ६ श्यामायनीयाश्चेति ७ ।तेषामध्ययनमष्टौ । यजुःसहस्राण्यधीत्य शाखा-पारो भवति । तान्येव द्विगुणान्यधीत्य पदपारोभवति । तान्येव त्रिगुणान्यधीत्य क्रमपारोभवति । षडङ्गान्यधीत्य षडङ्गविद्भवति । शिक्षा १कल्पो २ व्याकरणम् ३ निरुक्तम् ४ छन्दो ५ज्योतिषमित्यङ्गानि ६ । तत्र प्राच्योदीच्यांनैरृत्यां निरृत्यः । तत्र वाजसनेयानां सप्त-दशभेदा भवन्ति । जावालाः १ औघेयाः २काण्वाः ३ माध्यन्दिनाः ४ शापीयाः ५ तापा-यनीयाः ६ कापालाः ७ पौण्ड्रवत्साः ८ आव-टिकाः ९ पामावटिकाः १० परमावटिकापिपाठः । पाराशरीयाः ११ वैधेयाः १२ वैनेयाः१३ ओघेयाः १४ गालवाः १५ वैजवाः १६कत्यायनीयाश्चेति १७ । प्रतिपदमनुपदं छन्दोभाषा धर्म्मो मीमांसा न्यायस्तर्क इत्युपाङ्गानि ॥
उपज्योतिषम् । साङ्गलक्षणम् । प्रतिज्ञान-वाक्यम् । परिसंख्या । चरणव्यूहम् । श्राद्ध-कल्पः । प्रवराध्यायश्च । शास्त्रम् । क्रतुः ।संख्यानः । आगमः । यज्ञम् । पार्श्वान् ।होत्रकम् । पारष्यानुहोत्रकमपि पाठः ।पशवः । उक्थानि । कूर्म्मलक्षणमित्यष्टादशपरिशिष्टानि ।“द्वे सहस्रे शते न्यूने मन्त्रे वाजसनेयके ।इत्युक्तं परिसंख्यातमेतत् सकलं सशुक्रियम् ॥
ग्रन्थांश्च परिसंख्यातं ब्राह्मणञ्च चतुर्गुणम् ।आदावारभ्य वेदान्तं ब्रह्मव्याहृतिपूर्व्वकम् ।वेदमध्याय एतेषां होमान्ते तु समारभेत् ॥
”तत्र तैत्तिरीयकाणाम् द्बिभेदा भवन्ति ।औक्ष्याः १ खमध्योऽपि पाठः । खाण्डिकेया-श्चेति २ । तत्र खाण्डिकेयानाम् पञ्चभेदाभवन्ति । आपस्तम्बी १ बौधायनी २ सत्या-षाढी ३ हिरण्यकेशी ४ औघेयाश्चेति ५औधेयी च पाठः । तत्र कठानान्तूपगान-विशेषाः । चतुश्चत्वारिंशत्युपग्रन्थान् ।“मन्त्रब्राह्मणयोर्व्वेदस्त्रिगुणं यत्र पठ्यते ।यजुर्व्वेदः स विज्ञेयः शेषाः शाखान्तराःस्मृताः ॥
” * ॥
सामवेदस्याखिलसहस्रभेद आसीत् । अखिल-स्थाने किल इति भाष्यसम्मतः । अनध्याये-ष्वधीयानास्ते शतक्रतुवज्रेणाभिहताः प्रनष्टाः ।तेषां प्रवक्ष्याम्यासुरायणीया वासुरायणीयावार्त्तान्तवेया प्राञ्जला ऋग्वर्णभेदा प्राचीन-योग्या ज्ञानयोग्या राणायनीयाश्चेति । तत्रराणायनीयानां नव भेदा भवन्ति । राणाय-नीयाः । शाष्ठ्यायनीयाः । शावायनीयाः इतिशाठ्यमुग्र्याः इति च पाठः । सात्वलाः ।सात्यमुद्भवा इति वा पाठः । मौद्गलाः । इतितु भाष्ये नास्ति । खल्वलाः । महाखल्वलाः ।लाङ्गलाः । कौथुमाः । गौतमाः । जैमिनीया-श्चेति । तेषामध्ययनमष्टौ सामसहस्राणिसामानि च चतुर्द्दश अष्टौ शतानि । दशेतिदशसप्तसु बालखिल्याः ससुपर्णप्रेक्ष्यः । क्वचित्पुस्तके नवतिदशतिवालखिल्यः ससुपर्णप्रेक्ष्यःइति च पाठः । एतत् सामगणं स्मृतम् ॥
* ॥
अथर्व्ववेदस्य नव भेदा भवन्ति । पैप्पलाः ।दान्ताः । प्रदान्ताः । स्नाताः । स्नौता इति चपाठः । सौत्नाः । ब्रह्मदावलाः । शौनकी ।देविदर्शती । चरणविद्याश्चेति । दाता प्रदाताऔता ब्रह्मदीपशी वेदशी इति भाष्ये नामा-न्तरम् । तेषामध्ययनं पञ्च कल्पानि भवन्ति ।नक्षत्रकल्पो विधानकल्पो विधिविधानकल्पःसंहिता शान्तिकल्पश्चेति । सर्व्वेषामेव वेदाना-मुपवेदा भवन्ति । ऋग्वेदस्यायुर्व्वेदः । यजु-र्व्वेदस्य धनुर्व्वेद उपवेदः । सामवेदस्य गान्धर्व्व-वेद उपवेदः । अथर्व्ववेदस्य शस्त्रशास्त्राणिभवन्ति ॥
* ॥
(अथर्व्ववेदस्य तन्त्रशास्त्राणीत्येवंसुष्ठु मन्यते । तथा च शुक्रनीतौ । ४ । ३ । २७ ।“ऋग्यजुःसामचाथर्व्वा वेदा आयुर्धनुःक्रमात् ।गान्धर्व्वश्चैव तन्त्राणि उपवेदाः प्रकीर्त्तिताः ॥
”)ऋग्वेदस्यात्रेयगोत्रं ब्रह्मदैवत्यं गायत्त्रं छन्दः ।ऋग्वेदो रुक्मवर्णः पद्मपत्रायताक्षः सुविभक्तग्रीवःकुञ्चितकेशः श्मश्रुश्वेतवर्णः द्बिरत्निसंयुतः ॥
* ॥
यजुर्व्वेदस्य भारद्वाजगोत्रं रुद्रदैवतं त्रैष्टुभंछन्दः । यजुर्व्वेदः कृशो दीर्घः कपाली ताम्रवर्णःकाञ्चननयनः आदित्यवर्णो वर्णेन पञ्चारत्नि-मात्रः ॥
* ॥
सामवेदस्य काश्यपगोत्रं विष्णुदैवत्यंजागतं छन्दः । सामवेदो नित्यस्रग्वी शुचिः शुचौवासी शुचिवासाः इति च पाठः । क्षौमी इत्यपिपाठः । दान्ती चर्म्मी दण्डी काञ्चननयनःआदित्यवर्णो वर्णेन षडरत्निमात्रः ॥
* ॥
अथर्व्व-वेदस्य वैजानगोत्रं इन्द्रदैवत्यं आनुष्टुभं छन्दः ।अथर्व्ववेदस्तीक्ष्णञ्चण्डः कृष्णः कामरूपी क्षुद्र-कर्म्मो ह्येव साध्याः क्षुद्रकर्म्मिष्वेव साध्या इतिवा पाठः । सविग्रहाः सकलहाः मूर्ध्नि गालवःसदानतृष्णः परस्त्रियान्यश्चेति नवरत्निमात्रः ।ग्रन्थान्तरे विश्वात्मा विश्वकर्म्मा स्वशाखा-ध्यायी । प्राज्ञो महानीलोत्पलवर्णो वर्णेन दश-रत्निमात्र इति च पाठः ॥
* ॥
अथ ध्यानम् ।“ध्यायामि त्वां पद्मपत्रायताक्षंकुञ्चितकेशं ब्रह्मदैवत्यमाद्यम् ।गायत्त्र्यं ऋग्वेदमात्रेयगोत्रंरुक्मवर्णं श्मश्रुलोमप्रमाणम् ॥
वन्दे रोद्रं त्रैष्टुभं ताम्रवर्णंभारद्वाजं रुक्मनेत्रं कृशाङ्गम् ।यजुर्व्वेदं दीर्घमादित्यवर्णंकापालिनं पञ्च चारत्निमात्रम् ॥
” * ॥
य इदं दैवतं रूपं गोत्रप्रमाणं छन्दोवर्णंवर्णयति स विद्यां लभते स विद्यां लभते ।जन्म जन्म वेदपारो भवति अव्रतो व्रती भवतिअप्रयतः प्रयतो भवति अब्रह्मचारी ब्रह्मचारीभवति जातिस्मरो जायते ॥
* ॥
“य इदं चरणव्यूहं पर्व्वसु श्रावयेद्द्विजः ।धौतपाप्मा शुचिर्विप्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥
य इदं चरणव्यूहं श्राद्धकाले सदा पठेत् ।अक्षयमभवत् श्राद्धं पितॄणामुपतिष्ठते ॥
योऽधीते चरणव्यूहं स विप्रः पङ्क्तिपावनः ।पावयत्यखिलान् पूर्व्वान् पुरुषान् सप्त सप्त च ॥
य इमा विपुला देवा अमृतत्वञ्च गच्छति ।लोकातीतं महाशान्तं अमृतत्वञ्च गच्छति ॥
”गच्छत्यों नम इत्याह भगवान् व्यासः पारा-शरीयो व्यासः पाराशरीयः । इति व्यासरचितंचरणव्यूहं समाप्तम् ॥
(धनम् । यथा, ऋग्-वेदे । ८ । ७३ । १ ।“अग्निं रथं न वेद्यम् ।”“वेद्यं वेदो धनम् धनहितम् ।” इति तद्भाष्येसायणः ॥
चतुःसंख्यावाचकः । यथा, साहित्य-दर्पणे । ४ । २६४ ।“तदेवमेकपञ्चाशद्भेदास्तस्य ध्वनेर्मताः ।सङ्करेण त्रिरूपेण संसृष्टा चैकरूपया ।वेदखाग्निशराः शुद्धैरिषुवाणाग्निसायकाः ॥
”दर्भमुष्टिः । यथा, मनुः । ४ । ३६ ।“वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकञ्च कमण्डलुम् ।यज्ञोपवीतं वेदञ्च शुभे रौक्मे च कुण्डले ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“विद ज्ञाने”@} 2 ‘सत्तायां विद्यते, ज्ञाने वेत्ति, विन्ते विचारणे।’ 3 इति देवः।
‘-- मतौ’ इति वोपदेवः।
आवेदकः-दिका, वेदकः-दिका, 4 विविदिषकः-षिका, वेविदकः-दिका
वेदिता-त्री, वेदयिता-त्री, विविदिषिता-त्री, वेविदिता-त्री
5 विदन्-ती, 6 विद्वान्-विदुषी, निवेदयन् 7 -न्ती, वेदयः 8, विविदिषन्-न्ती
-- वेदिष्यन्-न्ती-ती, वेदयिष्यन्-न्ती-ती, विविदिषिष्यन्-न्ती-ती
-- 9 संविदानः, वेदयमानः, संविविदिषमाणः, वेविद्यमानः
10 मन्त्रवित्, ब्रह्मवित्, शास्त्रवित्, वेदवित्, 11 अनिर्विदा, लोकवित्-प्रवित्-विदौ-विदः
12 विदितम्-तः-तवान्, वेदितः, विविदिषितः, वेविदितः-तवान्
13 विदः, 14 विन्दुः, 15 विदुरः 16, सार्ववेद्यः, चतुर्वेदः, 17 विविदिवान्-विविद्वान्, चतुर्वेदी, 18 पराशयवेदी, धनुर्वेदी, वैदिकः, वेदः, 19 वैदनः 20 विविदिषुः, वेविदः
आवेदितव्यम्, वेदयितव्यम्, विविदिषितव्यम्, वेविदितव्यम्
आवेदनीयम्, वेदनीयम्, विविदिषणीयम्, वेविदनीयम्
वेद्यम्, त्रैविद्यः, वेद्यम्, विविदिष्यम्, वेविद्यम्
वेद्यमानः, वेदयमानः, विविदिषमाणः, वेविद्यमानः
21 वेदः, वेदः, विविदिषः, वेविदः
वेदितुम्, वेदयितुम्, विविदिषितुम्, वेविदितुम्
22 वित्तिः, विदा, 23 विद्या, अङ्गविद्या, त्रिविद्या, 24 वेदना, विविदिषा, वेविदा
25 वेदनम्, वेदनम्, विविदिषणम्, वेविदनम्
26 विदित्वा, 27 वेदयित्वा, विविदिषित्वा, वेविदित्वा
आवेद्य, प्रवेद्य, प्रविविदिष्य, प्रवेविद्य
28 ब्राह्मणवेदं 29 चोरवेदम् 30 31 जिघांसुवेदम्, 32 वेदम् २, विदित्वा २, वेदम् २, वेदयित्वा २, विविदिषम् २, विविदिषित्वा २, वेविदम् २
वेविदित्वा २
33 इति इन्प्रत्ययः।
वेत्ति विन्दति विद्यते वा वेदिः = त्रेताग्न्यधिष्ठानम्।]] वेदिः, 34 विदथः, 35 नवेदाः, 36 इति विश्वशब्द उपपदे असिप्रत्ययः।
विश्ववेदाः = हुताशनः।]] विश्ववेदाः।
01 (१६०२ [[आ। ‘विद्वानुपानेष्ट च तान् स्वकाले यतिर्वशिष्ठो यमिनां वरिष्ठः।।’ भ। का। १-१५]])
02 (२-अदादिः-१०६४। सक। सेट्। पर।)
03 (श्लो। १११)
04 [[१। सनि, ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इत्यादिना क्रित्त्वविकल्पे प्राप्ते ‘रुदविद--’ (१-२-८) इति नित्यं कित्त्वं भवति। तेन सन्नन्ते सर्वत्र एकमेव रूपम्। क्षीरस्वामी तु ‘रुदविद--’ (१-२-८) इति सूत्रं कित्त्वविकल्पार्थमिति व्याचकार। भाष्यादिषु नित्यकित्त्वविधायकत्वेनैव प्रकृतसूत्रस्य व्याख्यानात् क्षीरस्वामिमतं चिन्त्यम्।]]
05 [[२। शतरि, ‘विदेः शतुर्वसुः’ (७-१-३६) इति सूत्रात् शतुः वस्वादेशविकल्पः। वस्वादेशपक्षे विद्वान् इति
\n\n तदभावपक्षे विदन् इति च रूपम्। नित्यं वसुरित्या- देश इति केषाञ्चिन्मतम्। काशिकादिषु तु वैकल्पिकमिति स्पष्टम्।]]
06 [[आ। ‘विद्वानुपानेष्ट च तान् स्वकाले यतिर्वशिष्ठो यमिनां वरिष्ठः।।’ भ। का। १-१५]]
07 [[B। ‘स्पष्टं बहिः स्थितवतेऽपि निवेदयन्तः…।’ शि। व। ५-९७]]
08 [[३। ण्यन्तात् ‘अनुपसर्गाल्लिम्पविन्द--’ (३-१-१३८) इति शप्रत्यये शपि गुणायादेशौ। वेदयतीति वेदयः।]]
09 [[४। ‘विदिप्रच्छिस्वरतीनाम्’ (वा। १-३-२९) इति संपूर्वकात् विदेः आत्मनेपदं भवति।]]
10 [[५। ‘सत्सूद्विषद्रुहयुजविद--’ (३-२-६१) इति क्विप्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
11 [[C। ‘अनिर्विदा या विदधे विधाता पृथ्वी पृथिव्याः प्रतियातनेव।।’ शि। व। ३-३४।]]
12 [[ड्। ‘विदितं वो यथा स्वार्था न मे काश्चित्प्रवृत्तयः।’ कु। सं। ६-२६।]]
13 [पृष्ठम्१२३४+ २८]
14 [[१। ‘विन्दुरिच्छुः’ (३-२-१६९) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु उप्रत्यये, निपातनात् नुमागमे च रूपमेवम्। वेदनशीलो विन्दुः। पवर्गीयादिस्तु ‘बिदि अवयवे’ इति धातोः ‘मृगय्वादिभ्यः’ (द। उणादिः १-१२१) इति कौ बोध्यः, इति बृहच्छब्देन्दुशेखरे।]]
15 [[२। ‘विदिभिदिच्छिदेः कुरच्’ (३-२-१६२) इति कुरच्प्रत्यये रूपमेवम्। ‘ज्ञाता तु विदुरो विन्दुः’ इत्यमरः। अत्र सूत्रे ज्ञानार्थ एव न्यासे गृहीतः।]]
16 [[आ। ‘विदुरो जित्वरः प्राप लक्ष्मणो गत्वरान् कपीन्।।’ भ। का। ७-२२।]]
17 [[३। क्वसुप्रत्यये, ‘विभाषा गमहनविदविशाम्’ (७-२-६८) इति विकल्पेन इडागमो भवति। विविदिवान्-विविद्वान् इति रूपद्वयम्। ‘ज्ञानार्थस्य तु नित्यं विविद्वान् इत्येकमेव, भवति’ इति काशिकायाम् (७-२-६८) उक्तम्। अन्यत्रार्थे रूपद्वयं बोध्यम्।]]
18 [[B। ‘अकलयदसमाशुगाधिमग्नां झटिति पराशयवेदिनो हि विज्ञाः।।’ नैषधे ४-११८।]]
19 [[४। विदन्नेव वैदनः, ‘प्रज्ञादिभ्यश्च’ (५-४-३८) इति स्वार्थेऽण्प्रत्ययः। एतेनापि ‘विदेः शतुर्वसुः’ (७-१-३६) इति वसुविकल्पः सिद्धः। अन्यथा अणः प्रकृतिभूतस्य विदन् इति शत्रन्तस्यासिद्धेरित्यवधेयम्।]]
20 [[C। ‘नाविविदिषुमभ्येति संपद्रुरुधिषुं नरम्।’ भ। का। ७-९९।]]
21 [[५। वेत्ति अनेनेति ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति करणे घञ्।]]
22 [[६। ‘मन्त्रे वृषेषपचमनविद--’ (३-३-९६) इति स्त्रियां भावे क्तिन्प्रत्ययः।]]
23 [[७। विदन्त्यनया इति, ‘संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविद--’ (३-३-९९) इति स्त्रियां भावे क्यप्प्रत्ययः।]]
24 [[८। ‘घट्टिवन्दिविदिभ्यश्च’ (वा। ३-३-१०७) इति स्त्रियां युच्प्रत्ययः।]]
25 [पृष्ठम्१२३५+ २७]
26 [[१। क्त्वायां, ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति वैकल्पिककित्त्वे प्राप्ते ‘रुद- विद--’ (१-२-८) इत्यादिना नित्यं कित्त्वम्। तेन एकमेव रूपम् इति ज्ञेयम्।]]
27 [[आ। ‘विदित्वा शक्तिमात्मीयां रावणं विजिघृक्षवः।’ भ। का। ७-९८।]]
28 [[२। ‘कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये’ (३-४-२९) इति कर्मण्युपपदे साकल्यविशिष्टेऽर्थे धातोः णमुल्प्रत्ययो भवति। ब्राह्मणवेदं भोजयति इत्यस्य यं यं ब्राह्मणं = ब्राह्मण- त्वेन जानाति लभते विचारयति वा तान् सर्वान् भोजयतीत्यर्थः।]]
29 [भोजयति]
30 [[B। ‘यांश्चोरभूतान् लभते विचारयति वेत्ति वा। तान् सर्वानपि हन्तीति चोरवेदं निहन्त्यसौ।।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे।]]
31 [निहन्ति]
32 [[C। ‘जिघांसुवेदं धृतभासुरास्त्रस्तां ताडकाख्यां निजघान रामः।।’ भ। का। २-२३।]]
33 [[३। ‘हृपिशिरुहिवृतिविदि--’ [द। उ। १-४७]
34 [[४। ‘रुदिविदिभ्यां कित्’ (द। उ। ६-४१) इति अथप्रत्यये रूपमेवम्। वेत्तीति विदथः = ज्ञानी।]]
35 [[५। ‘नभ्राण्नपान्नवेदा--’ (६-३-७१) इति निपातनात् न वेत्तीति नवेदाः इति असुन्प्रत्ययान्तोऽयम्।]]
36 [[६। ‘विदिभुजिभ्यां विश्वे’ [द। उ। ९-९८]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.