वेद (veda)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishवेद (-दः)
1. A Veda, the generic term for the sacred writings or
scripture of the Hindus
supposed to have been revealed by
BRAHMĀ, and after being preserved by tradition for a consider-
able period, to have been arranged in the present from by VYĀSA
the principle Vedas are three in number, the RICH, YAJUS, and
SĀMA, to which a fourth, the ATHARVA, is usually added, and the
ITIHĀSA and PURĀNAS, or ancient history and mythology, are
sometimes considered as a fifth. The Vedas are regarded as a
direct revelation from the deity and are called Śhruti, (what is
heard, ) to distinguish them from Smritī or sacred lore of human
origin
the several sages to whom verses or hymns of the Vedas
are ascribed are regarded as seers. (द्रष्टारः) and not as composers,
(स्रष्टारः)
2. Metre.
3. Gloss, comment, explanation.
4. Knowledge.
5. VISHṆU.
विद् to know, (duty and religion from it, ) घञ् ।
Capeller Eng
EnglishYates
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English वेद veda sacred lore
गजशिक्षा gajazikSA elephant-lore
वेदविद्याधिप vedavidyAdhipa master of Vedic lore
वेदविद्याधिगम vedavidyAdhigama acquisition of Vedic lore
वेदविद्यात्मक vedavidyAtmaka thoroughly versed in Vedic lore
वेद veda true or sacred knowledge or lore
वेदवादिन् vedavAdin versed in Vedic discussion or in Vedic lore discussion
Wilson
Englishवेद
(-दः) A Veda, the generic term for the sacred writings
or scripture of the Hindus
supposed to have been revealed by BRAHMĀ, and
after being preserved by tradition for a considerable period, to have been
arranged in the present form by VYĀSA
the principal Vedas are three in
number, the Ṛc, Yajus, and Sāma, to which a fourth, the
Atharva, is usually added, and the Itihāsa and Purāṇas, or
ancient history and mythology, are sometimes considered as a fifth.
2 Metre.
3 Gloss, comment, explanation.
4 Knowledge.
5 VIṢṆU.
विद to know (duty and religion from it). घञ्.
Apte
Englishवेदः [vēdḥ], [विद्-अच् घञ् वा]
Knowledge.
Sacred knowledge, holy learning, the scripture of the Hindus. (Originally there were only three Vedas: ऋग्वेद, यजुर्वेद and सामवेद, which are collectively called त्रयी 'the sacred triad'
but a fourth, the अथर्ववेद, was subsequently added to them. Each of the Vedas had two distinct parts, the Mantra or Samhitā and Brāhmaṇa. According to the strict orthodox faith of the Hindus the Vedas are a-pauruṣeya, 'not human compositions', being supposed to have been directly revealed by the Supreme Being, Brahman, and are called Śruti' i. e. 'what is heard or revealed', as distinguished from 'Smṛiti', i. e. 'what is remembered or is the work of human origin'
see श्रुति, स्मृति also
and the several sages, to whom the hymns of the Vedas are ascribed, are, therefore, called द्रष्टारः 'seers', and not कर्तारः or सृष्टारः 'composers'.)
A bundle of Kuśa grass
पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ 12.8.34
4.36.
of Viṣṇu.
A part of a sacrifice (यज्ञांग).
Exposition, comment, gloss.
A metre.
Acquisition, gain, wealth (Ved).
of the number 'four'.
The ritual (वेदयतीति वेदो विधिः)
Karma-kāṇda
वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासमिवानृतम् * 12.1. 2 (see Nīlakaṇtha's commentary).
Smṛiti literature
आम्नायेभ्यः पुनर्वेदाः प्रसृताः सर्वतोमुखाः * 12.26.9. -अग्रणीः of Sarasvatī. -अङ्गम् 'a member of the Veda', of certain classes of works regarded as auxiliary to the Vedas and designed to aid in the correct pronunciation and interpretation of the text and the right employment of the Mantras in ceremonials
(the Ved- āṅgas are six in number: शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः । ज्योतिषामयनं चैव वेदाङ्गानि ष़डेव तु ॥
i. e. 1 शिक्षा 'the science of proper articulation and pronunciation'
2 छन्दस् 'the science of prosody'
3 व्याकरण 'grammar'
4 निरुक्त 'etymological explanation of difficult Vedic words'
5 ज्योतिष 'astronomy'
and 6 कल्प 'ritual or ceremonical'). A peculiar use of the word 'वेदाङ्ग' in masculine gender may here be noted
वेदांश्चैव तु वेदाङ्गान् वेदान्तानि तथा स्मृतीः । अधीत्य ब्राह्मणः पूर्वं शक्तितो$न्यांश्च संपठेत् ॥ Bṛihadyogiyājñavalkya-Smṛti 12.34. -अधिगमः, -अध्ययनम् holy study, study of the Vedas
काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः 2.2.
अधिपः one who presides over the Veda
ऋग्वेदाधिपतर्जीवो यजुर्वेदाधिपो भृगुः । सामवेदाधिपो भौमः शशिजो$- थर्ववेदपः ॥
of Viṣṇu. -अध्यापकः a teacher of the Vedas, a holy preceptor. -अनध्ययनम् Remissness in the Vedic study
3.63.
अन्तः 'the end of the Veda', an Upaniṣad (which comes at the end of the Veda). Also -अन्तम् (See quotation from बृहद्योगियाज्ञ- वल्क्यस्मृति under -अङ्ग above).
the last of the six principal Darśanas or systems of Hindu philosophy
(so called because it teaches the ultimate aim and scope of the Veda, or because it is based on theUpaniṣads which come at the end of the Veda)
(this system of philosophy is sometimes called उत्तरमीमांसा being regarded as a sequel to Jaimini's पूर्वमीमांसा, but it is practically quite a distinct system
see मीमांसा. It represents the popular pantheistic creed of the Hindus, regarding, as it does, the whole world as synthetically derived from one eternal principle, the Brahman or Supreme Spirit
see ब्रह्मन् also). ˚गः, ˚ज्ञः a follower of the Vedanta philosophy. -अन्तिन् a follower of the Vedanta philosophy.
अभ्यासः the study of the Vedas
वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते 2.166.
the repetition of the sacred syllableOm. -अर्थः the meaning of the Vedas. -अवतारः revelation of the Vedas. -अश्र quadrangular. -आदिn. , -आदिवर्णः, -आदिवीजम् the sacred syllable. Om. -उक्त scriptural, taught in the Vedas. -उदयः of the sun (the Sāma Veda being said to have proceeded from him). -उदित scriptural, ordained by the Vedas
वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः 4.14. -कार the composer of the Veda. -कौलेयकः an epithet of Śiva.
गर्भः an epithet of Brahman
कमण्डलुं वेदगर्भः कुशान् सप्तर्षयो ददुः 8.18.16.
of Viṣṇu. -ज्ञः a Brāhmaṇa versed in the Vedas
तथा दहति वेदज्ञः कर्मजं दोषमात्मनः 12.11. -त्रयम्, -त्रयी the three Vedas collectively. -दर्शिन् one who discerns the sense of the Veda
तपोमध्यं बुधैः प्रोक्तं तपो$न्तं वेददर्शिभिः 11.234.-दृष्ट sanctioned by the Vedas.
निन्दकः an atheist, a heretic, an unbeliever (one who rejects the divine origin and character of the Vedas).
a Jaina or Buddhist. -निन्दा unbelief, heresy
11.56. -पारगः a Brāhmaṇa skilled in the Vedas. -पुण्यम् a merit acquired by the study of the Veda. वेदपुण्येन युज्यते 2.78.-बाह्य contrary to the Veda. (-ह्यः) a sceptic. -मातृf.
of a very sacred Vedic verse called Gāyatree q. v.
of सरस्वती, सावित्री and गायत्री
सूतश्च मातरिश्वा वै कवचं वंदमातरः * 5.179.4. -भूतिः (embodiment of the Veda) an honourable title before the names of learned Brāhmaṇas. -वचनम्, -वाक्यम् a Vedic text.-वदनम् grammar. -वादः see वेदः (1)
तदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददर्शिभिः * 12.238.11 (com. )
Vedic discussion
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादरताः 2.42. -वासः a Brāhmaṇa. -वाह्य contrary to, or not founded on, the Veda. -विद्
of Viṣṇu. -वद्वस् conversant with the Vedas
ब्राह्मणान् वेदविदुषो यज्ञार्थं चैव दक्षिणाम् 11.4. -विहित enjoined by the Vedas. -व्यासः an epithet of Vyāsa who is regarded as the 'arranger' of the Vedas in their present form
see व्यास. -शास्त्रम् the doctrine of the Vedas
4.26. -श्रुतिः Vedic revelation. -संन्यासः givig up the ritual of the Vedas.-संमत, -संमित sanctioned by the Vedas.
Apte 1890
Englishवेदः [विद्-अच् घञ् वा] 1 Knowledge.
2 Sacred knowledge, holy learning, the scriptures of the Hindus. (Originally there were only three Vedas: ऋग्वेद, यजुर्वेद and सामवेद, which are collectively called त्रयी ‘the sacred triad’
but a fourth, the अथर्ववेद, was subsequently added to them. Each of the Vedas has two distinct parts, the Mantra or Saṃhitā and Brāhmaṇa. According to the strict orthodox faith of the Hindus the Vedas are a-paurusheya, ‘not human compositions’, being supposed to have been directly revealed by the Supreme Being Brahman, and are called ‘Śruti’ i. e. ‘what is heard or revealed’, as distinguished from ‘Smṛti’, i. e. ‘what is remembered or is the work of human origin’
see श्रुति, स्मृति also
and the several sages, to whom the hymns of the Vedas are ascribed, are, therefore, called द्रष्टारः ‘seers’, and not कर्तारः or स्रष्टारः ‘composers’).
3 A bundle of Kuśa grass
Ms. 4. 36.
4 N. of Viṣṇu.
5 A part of a sacrifice (यज्ञांग).
6 Exposition, comment, gloss.
7 A metre.
8 Acquisition, gain, wealth (Ved.).
Comp.
अग्रणीः N. of Sarasvatī.
अंगं ‘a member of the Veda’, N. of certain classes of works regarded as auxiliary to the Vedas and designed to aid in the correct pronunciation and interpretation of the text and the right employment of the Mantras in ceremonials
(the Vedāṅgas are six in number:
शिक्षा कल्यो व्याकरणं निरुक्तं छंदसां चयः । ज्योतिषामयनं चैव वेदांगानि षडेव तु ॥
i. e. {1} शिक्षा ‘the science of proper articulation and pronunciation’
{2} छंदस् ‘the science of prosody’
{3} व्याकरण ‘grammar’
{4} निरुक्त ‘etymological explanation of difficult Vedic words’
{5} ज्योतिष ‘astronomy’, and {6} कल्प ‘ritual or ceremonial’).
अधिगमः,
अध्ययनं holy study, study of the Vedas.
अधिपः {1} one who presides over the Veda
ऋग्वेदाधिपतिर्जीवो यजुर्वेदाधिपो भृगुः । सामवेदाधिपो भौमः शशिजोऽथर्ववेदपः ॥. {2} N. of Viṣṇu.
अध्यापकः a teacher of the Vedas, a holy preceptor.
अंतः {1} ‘the end of the Veda’, an Upanishad (which comes at the end of the Veda). {2} the last of the six principal Darśanas or systems of Hindu philosophy
(so called because it teaches the ultimate aim and scope of the Veda, or because it is based on the Upaniṣads which come at the end of the Veda)
(this system of philosophy is sometimes called उत्तरमीमांसा being regarded as a sequel to Jaimini's पूर्वमीमांसा, but it is practically quite a distinct system
see मीमांसा. It represents the popular pantheistic creed of the Hindus, regarding, as it does, the whole world as synthetically derived from one eternal principle, the Brahman or Supreme Spirit
see ब्रह्मन् also). °गः, °ज्ञः a follower of the Vedānta philosophy.
अंतिन् m. a follower of the Vedānta philosophy.
अभ्यासः {1} the study of the Vedas. {2} the repetition of the sacred syllable om.
अर्थः the meaning of the Vedas.
अवतारः revelation of the Vedas.
आदि n.,
आदिवर्णः,
आदिबीजं the sacred syllable om.
उक्त a. scriptural, taught in the Vedas.
उदयः N. of the sun (the SāmaVeda being said to have proceeded from him).
उदित a. scriptural, ordained by the Vedas.
कौलेयकः an epithet of Śiva.
गर्भः {1} an epithet of Brahman. {2} a Brāhmaṇa versed in the Vedas. {3} N. of Viṣṇu.
ज्ञः a Brāhmaṇa versed in the Vedas.
त्रयं,
त्रयी the three Vedas collectively.
दृष्ट a. sanctioned by the Vedas
निंदकः {1} an atheist, a heretic, an unbeliever (one who rejects the divine origin and character of the Vedas). {2} a Jaina or Buddhist.
निंदा unbelief, heresy.
पारगः a Brāhmaṇa skilled in the Vedas.
मातृ f. N. of a very sacred Vedic verse called Gāyatrī q. v.
वचनं,
वाक्यं a Vedic text.
वदनं grammar.
वासः a Brāhmaṇa.
वाह्य a. contrary to, or not founded on, the Veda.
विद् m. {1} a Brāhmaṇa versed in the Vedas. {2} N. of Viṣṇu.
विहित a. enjoined by the Vedas.
व्यासः an epithet of Vyāsa who is regarded as the ‘arranger’ of the Vedas in their present form
see व्यास.
संन्यासः giving up the ritual of the Vedas.
संमत,
संमित a. sanctioned by the Vedas.
Monier Williams Cologne
English of certain celebrated works which constitute the basis of the first period of the Hindū religion (these works were primarily three, viz. 1. the Ṛg-veda, 2. the Yajur-veda [of which there are, however, two divisions See तैत्तिरीय-संहिता, वाजसनेयि-संहिता], 3. the Sāma-veda
these three works are sometimes called collectively त्रयी, ‘the triple Vidyā’ or ‘threefold knowledge’, but the Ṛg-veda is really the only original work of the three, and much the most ancient
[the oldest of its hymns being assigned by some who rely on certain astronomical calculations to a period between 4000 and 2500 B.C., before the settlement of the Āryans in India
and by others who adopt a different reckoning to a period between 1400 and 1000 B.C., when the Āryans had settled down in the Panjāb]
subsequently a fourth Veda was added, called the Atharva-veda, which was probably not completely accepted till after Manu, as his law-book often speaks of the three Vedas-calling them त्रयम् ब्रह्म सनातनम्, ‘the triple eternal Veda’, but only once [xi, 33] mentions the revelation made to Atharvan and Aṅgiras, without, however, calling it by the later name of Atharva-veda
each of the four Vedas has two distinct parts, viz.
1. Mantra, i.e. words of prayer and adoration often addressed either to fire or to some form of the sun or to some form of the air, sky, wind , and praying for health, wealth, long life, cattle, offspring, victory, and even forgiveness of sins, and
2. Brāhmaṇa, consisting of Vidhi and Artha-vāda, i.e. directions for the detail of the ceremonies at which the Mantras were to be used and explanations of the legends connected with the Mantras [see ब्राह्मण, विधि], both these portions being termed श्रुति, revelation orally communicated by the Deity, and heard but not composed or written down by men [cf. 24 ], although it is certain that both Mantras and Brāhmaṇas were compositions spread over a considerable period, much of the latter being comparatively modern
as the Vedas are properly three, so the Mantras are properly of three forms, 1. Ṛc, which are verses of praise in metre, and intended for loud recitation
2. Yajus, which are in prose, and intended for recitation in a lower tone at sacrifices
3. Sāman, which are in metre, and intended for chanting at the Soma or Moon-plant ceremonies, the Mantras of the fourth or Atharva-veda having no special name
but it must be borne in mind that the Yajur and Sāma-veda hymns, especially the latter, besides their own Mantras, borrow largely from the Ṛg-veda
the Yajur-veda and Sāma-veda being in fact not so much collections of prayers and hymns as special prayer- and hymn-books intended as manuals for the Adhvaryu and Udgātṛ priests respectively [see यजुर्-वेद, साम-वेद]
the Atharva-veda, on the other hand, is, like the Ṛg-veda, a real collection of original hymns mixed up with incantations, borrowing little from the Ṛg and having no direct relation to sacrifices, but supposed by mere recitation to produce long life, to cure diseases, to effect the ruin of enemies
each of the four Vedas seems to have passed through numerous Śākhās or schools, giving rise to various recensions of the text, though the Ṛg-veda is only preserved in the Śākala recension, while a second recension, that of the Bhāṣkalas, is only known by name
a tradition makes Vyāsa the compiler and arranger of the Vedas in their present form: they each have an Index or Anukramaṇī [q.v.], the principal work of this kind being the general Index or Sarvānukramaṇī [q.v.]
out of the Brāhmaṇa portion of the Veda grew two other departments of Vedic literature, sometimes included under the general name Veda, viz. the strings of aphoristic rules, called Sūtras [q.v.], and the mystical treatises on the nature of God and the relation of soul and matter, called Upaniṣad [q.v.], which were appended to the Āraṇyakas [q.v.], and became the real Veda of thinking Hindūs, leading to the Darśanas or systems of philosophy
in the later literature the name of ‘fifth Veda’ is accorded to the Itihāsas or legendary epic poems and to the Purāṇas, and certain secondary Vedas or Upa-vedas [q.v.] are enumerated
the Vedāṅgas or works serving as limbs [for preserving the integrity] of the Veda are explained under वेदाङ्ग below: the only other works included under the head of Veda being the Pariśiṣṭas, which supply rules for the ritual omitted in the Sūtras
in the Bṛhad-āraṇyaka Upaniṣad the Vedas are represented as the breathings of Brahmā, while in some of the Purāṇas the four Vedas are said to have issued out of the four mouths of the four-faced Brahmā and in the Viṣṇu-Purāṇa the Veda and Viṣṇu are identified), 7
5
24
Monier Williams 1872
Englishवेद वेद, अस्, m. (fr. rt. 1. विद्
cf. Gr.
οἶδα fr. ιδ, Lat. video fr. विद्, Goth. vait, Lith.
weizd), knowing, knowledge
‘the true knowledge,
divine knowledge, ’ N. of certain celebrated works
which constitute the basis of the first period of the
Hindū religion, (these works were originally three,
viz. 1. the Ṛg-veda, 2. the Yajur-veda [of which
there are, however, two divisions, see तैत्तिरीय-
संहिता, वाजसनेयि-संहिता], 3. the Sāma-veda
these three works are sometimes called collectively,
त्रयी, ‘the triple Vidyā’ or ‘threefold knowledge, ’
but the Ṛg-veda is really the only original work
of the three, and much the most ancient, some of its
hymns being rather Indo-European than Hindū, and
representing the condition of the Āryans before their
final settlement in India
subsequently a fourth Veda
was added, called the Atharva-veda, which was pro-
bably not completely accepted till after Manu, as his
law-book often speaks of the three Vedas — calling
them त्रयम् ब्रह्म सनातनम्, ‘the triple
eternal Veda, ’ and stating in I. 23. that the Creator
drew forth the Ṛg-veda from fire, the Yajur-veda
from air, and the Sāma-veda from the sun
and in
another place, IV. 124, stating that the Ṛg has the
gods for its deities, the Yajur has men, and the Sāma
has the Pitṛs, on which account the sound of this
latter is impure — but only once [XI. 33] mentions the
revelation made to Atharvan and Aṅgiras, without,
however, calling it by the later name of Atharva-
veda, the songs and incantations of the Atharvans
not being at that time recognised as a fourth Veda
each of the four Vedas has two distinct parts, viz.
1. a Saṃhitā or collection of Mantras, i. e. of words
of prayer and adoration often addressed either to fire
or to some form of the sun or to some form of the
air, sky, wind, &c., and praying for health, wealth, long
life, cattle, offspring, victory, and even forgiveness of
sins, which words of prayer or praise form what is
usually called the Mantra portion of the Veda [see
मन्त्र], and 2. a Brāhmaṇa portion consisting of
Vidhi and Artha-vāda, i. e. directions for the detail
of the ceremonies at which the Mantras were to be
used and explanations of the legends &c. connected
with the Mantras [see ब्राह्मण, विधि], both
these portions being termed श्रुति, revelation orally
communicated by the Deity, and heard but not com-
posed or written down by men
although both portions
are supposed by orthodox Hindūs to have existed
from eternity, and not to require प्रमाण, ‘proof, ’
as they are themselves Pramāṇa, yet the oldest of
the Mantras are not likely to belong to a much earlier
date than the twelfth or thirteenth century B. C.
and it is certain that both Mantras and Brāhmaṇas
were compositions spread over a considerable period,
much of the latter being comparatively modern: as
the Vedas are properly three, so the Mantras are
properly of three forms, 1. Ṛc, which are verses of
praise in metre, and intended for loud recitation
2. Yajus, which are in prose, and intended for use
at sacrifices
3. Sāman, which are in metre, and
intended for chanting at the Soma or Moon-plant
ceremonies, the Mantras of the Atharva-veda having
no special name
but it must be borne in mind that
the Yajur and Sāma-veda hymns, especially the latter,
besides their own Mantras, borrow largely from the
Ṛg-veda
the Yajur-veda and Sāma-veda being in
fact not so much collections of prayers and hymns as
special prayer and hymn-books intended as liturgical
or sacrificial manuals for the Adhvaryu and Udgātṛ
priests respectively, the necessity for which grew out
of the vast and complicated ritual elaborated by the
Āryans after they had settled down in India [see
यजुर्-वेद, साम-वेद]
the more modern Atharva-
veda-saṃhitā, on the other hand, is, like the Ṛg-
veda, a real collection of original hymns mixed up with
incantations, borrowing little from the Ṛg, having
no direct relation to mere ritual or sacrifices, but
supposed by mere recitation to produce long life, to
cure diseases [generally in connection with the use of
some plant or drug gifted with magical properties],
to obtain success in love or gaming, to effect the
ruin of enemies, and to secure the reciter's own pros-
perity
each of the four Vedas seems to have passed
through numerous Śākhās or schools, giving rise to
various recensions of the text, though the Ṛg-veda
is only preserved in the Śākala recension
as to
arrangement, the Mantras being made up in the first
instance of separate Padas or words are joined together
so as to form Sūktas or hymns
the hymns of the
Yajur-veda, with the exception of its last book, which
is thought to be mystical, are arranged according to
the sacrifices at which its Mantras were used, and
those of the Sāma-veda with reference especially to
the Moon-plant sacrifices, but those of the Ṛg-veda
Mantras having no direct reference to sacrificial acts
are arranged either according to their authors and
the objects addressed or according to mere bulk
the former is the distribution into ten Maṇḍalas, the
first and last three Maṇḍalas including a variety of
authors or rather Ṛṣis [who are said to have seen
the Vedas and not composed them], and each of the
other Maṇḍalas belonging to one particular Ṛṣi
the latter is the distribution into Aṣṭakas [see मण्-
डल, वर्ग]: a tradition makes Vyāsa the com-
piler and arranger of the Vedas in their present
form: they each have an Anukramaṇī or Index,
giving the first word of every hymn, the number of
verses, the name of the देवता or deified being
about which the Mantra is concerned [sometimes,
however, the देवता may be an inanimate object],
the names and families of the authors and the metre,
the principal work of this kind being the Sarvānu-
kramaṇī or general Index
out of the Brāhmaṇa
portion of the Veda grew two other departments of
Vedic literature, sometimes included under the general
name Veda, viz. the strings of aphoristic rules, called
Sūtras [though these are often said to be पौरुषेय,
i. e. human compositions], and the mystical treatises
on the nature of God and the relation of soul and
matter, called Upaniṣads, which were appended to
the Āraṇyakas, certain chapters of the Brāhmaṇas so
obscure and awe-inspiring in their allusions to the
Supreme Spirit of the Universe that they had to be
read in the solitude of forests
the most important
of the former are the Kalpa-sūtras or Śrauta-sūtras
as founded directly on Śruti
these strings of rules
being in fact guides to the rambling discursive Brāh-
maṇas and systematized directories for the due per-
formance of every part of the ceremonial, while the
Upaniṣads, on the other hand, taught the secret
doctrine [called रहस्य in Manu II. 165. and वे-
दान्त in VI. 83, 94] underlying the ceremonial, viz.
the existence of one Universal Spirit, called Brahma,
with which the whole creation and the human soul
itself was identified
as the Śrauta-sūtras were fol-
lowed by the Gṛhya and Sāmayācārika Sūtras or
‘rules for domestic ceremonies and conventional cus-
toms, ’ which again became the forerunners of the
Dharma-śāstras and thus linked the Veda with the
code of Manu, so the Āraṇyakas were followed by
the Upaniṣads, which latter became the real Veda of
thinking Hindūs, leading to the Darśanas or systems
of philosophy, and linking them also with Vedic
literature: in modern writings the name of ‘fifth
Veda' is accorded to the Itihāsas or legendary epic
poems and the Purāṇas, and certain Upa-vedas or
secondary Vedas are enumerated, that of the Ṛg-
veda being the Āyur-veda or Veda on medicine, that
of the Yajur being the Dhanur-veda or Veda on
archery, that of the Sāma being the Gāndharva-veda
or Veda on music, and that of the Atharva-veda
being either the Sthāpatya-veda or Artha-śāstra or
Śilpa-śāstra, q. q. v. v.
the Vedāṅgas or works serv-
ing as limbs [for preserving the integrity] of the
Veda, of which the Kalpa-sūtras form a part, are
explained under वेदाङ्ग, col. 3: the only other
works included under the head of Veda being the
Pariśiṣṭas, which supply rules for the ritual omitted
in other works
in the Bṛhad-āraṇyaka Upaniṣad
the Vedas and all the above literature are represented
as the breathings of Brahmā, while in some of the
Purāṇas the four Vedas are said to have been created
by the four-faced Brahmā from his several mouths,
and in the Viṣṇu-Purāṇa the Veda and Viṣṇu are
identified)
reading the Veda, (Sāy. = वेदाध्य-
यन, Ṛg-veda VIII. 19, 5)
comment, explana-
tion
metre
epithet of Viṣṇu
obtaining, acqui-
sition, wealth, = धन (Ved.)
a bunch or bundle
of Kuśa grass (= कुश-मुष्टि, Manu IV. 36
in
this sense probably connected with वेदि, ‘an altar
made of grass’)
(आस्), m. pl. the Vedas, i. e. the
three principal Vedas
(आ), f., N. of a river.
—वेद-
कुशल, अस्, आ, अम्, versed in or conversant with
the Vedas.
—वेद-कौलेयक, अस्, m. ‘belonging
to the family of the Veda, ’ an epithet of Śiva.
—वेद-गर्भ, अस्, m. ‘Veda-filled, ’ epithet of
Brahmā
a Brāhman, man learned in the Veda.
—वेद-गाम्भीर्य, अम्, n. the deep or recondite
sense of the Veda.
—वेद-गुप्ति, इस्, f. the preser-
vation of the Vedas (by the Brāhmanical caste).
—वेद-ज्ञ, अस्, m. ‘Veda-knower, ’ a Brāhman
skilled in the Vedas.
—वेद-तत्त्व, अम्, n. ‘Veda-
truth, ’ the true doctrine of the Vedas.
—वेद-तात्-
पर्य, अम्, n. the real object or true meaning of
the Veda.
—वेद-त्रय, अम्, ई, n. f. the three
Vedas.
—वेद-दर्शिन्, ई, इनी, इ, ‘Veda-seeing, ’ one
who discerns the sense of the Veda, (according to
Kullūka on Manu XI. 234 = वेदार्थ-ज्ञ।)
—वेद-
दीप, अस्, m. ‘lamp of knowledge, ’ N. of Mahī-
dhara's commentary on the Vājasaneyi-saṃhitā.
—वे-
द-दृष्ट, अस्, आ, अम्, approved of or sanctioned
by the Vedas or by Vedic ritual.
—वेद-धर,
अस्, m. = वेदेश.
—वेद-धर्म-विद्, त्, त्, त्, know-
ing the Veda and the law.
—वेद-नाद, अस्, m.
‘Veda-sound, ’ sound of chanting or repeating the
Veda.
—वेद-निधि, इस्, m. ‘Veda-treasure, ’ N. of a
priest.
—वेद-निन्दक, अस्, m. ‘a Veda-reviler, ’
atheist, any seceder from the belief of the divine
origin and character of the Vedas, unbeliever
a
Jaina or Buddhist.
—वेद-निन्दा, f. reviling the
Vedas, heresy, unbelief, (Manu XI. 56.)
—वेद-
पारग, अस्, m. ‘one who has gone to the further
end of the Veda, ’ a Brāhman skilled in the Veda.
—वेद-पुण्य, अम्, n. the sanctity or holiness of
the Veda.
—वेद-प्रदान, अम्, n. imparting or
teaching the Veda, giving instruction in the Veda.
—वेद-प्रवाद, अस्, m. a statement or declaration
of the Vedas.
—वेद-प्लाविन्, ई, m. one who pro-
mulgates or publicly teaches the Veda.
—वेद-बाहु,
उस्, m., N. of a son of Pulastya.
—वेद-भाष्य-
कार, अस्, m. the author of a commentary on the
Veda (epithet of Sāyaṇa).
—वेद-मातृ, ता, f. ‘Veda-
mother, ’ epithet of the most sacred verse of the
Veda called Gāyatrī or Sāvitrī (personified as the
mother or source of the Vedas, see गायत्री).
—वेद-
मित्र, अस्, m. ‘friend of the Veda, ’ N. of a teacher
of the Ṛg-veda.
—वेद-मूर्ति, इस्, f. embodiment
of the Veda (sometimes used as an honourable title
before the names of learned Brāhmans).
—वेद-
मूल, अस्, आ, अम्, ‘Veda-rooted, ’ grounded on the
Veda.
—वेद-रक्षण, अम्, n. ‘Veda-preserva-
tion, ’ the preservation of the Vedas (as a duty of the
Brāhmanical class).
—वेद-वचन, अम्, n. a text
of the Veda.
—वेद-वती, f., N. of a river, (also
written वेदसिनी, वेतसिनी)
N. of a beautiful woman
(daughter of Kuśa-dhvaja, whose story is told in the
Rāmāyaṇa
she became an ascetic, and being in-
sulted by Rāvaṇa in the wood where she was per-
forming her penances, destroyed herself by entering
fire, but was born again as Sītā).
—वेद-वदन,
अम्, n. grammar (= व्य्-आकरण).
—वेद-वाक्य,
अम्, n. a text of the Veda.
—वेद-वास, अस्, m.
‘Veda-abode, ’ a Brāhman.
—वेद-वाह्य, अस्, आ,
अम्, external to the Veda, not founded on the Veda
(= न वेद-मूल)
contrary to the Veda.
—वे-
द-विद्, त्, त्, त्, knowing the Veda, conversant with
the Veda
(त्), m. a Brāhman versed in the Vedas
epithet of Viṣṇu.
—वेद-विद्वस्, आन्, m. one learned
in the Vedas.
—वेद-विहित, अस्, आ, अम्, taught or
enjoined by the Vedas.
—वेद-वृत्त, अम्, n. the
doctrine of the Vedas.
—वेद-वृद्ध, अस्, m., N.
of a Muni.
—वेद-वेदाङ्ग-पारग, अस्, m. well
read in the Vedas and Vedāṅgas, (see पार-ग।)
—वेद-व्यास, अस्, m. ‘Veda-arranger, ’ epithet of
Vyāsa or Bādarāyaṇa
(आस्), m. pl. the arrangers
of the Vedas.
—वेद-शब्द, अस्, m. a word or term
in the Vedas.
—वेद-शास्त्र, अम्, n. ‘Veda-ordinance, ’
the Veda or any Vedic composition.
—वेद-शास्त्र-
सम्पन्न, अस्, आ, अम्, versed in the Vedas and
Śāstras.
—वेद-शिरस्, आस्, m., N. of a son of Mār-
kaṇḍeya and Mūrdhanyā (regarded as the progenitor
of the Bhārgava Brāhmans)
of a son of Prāṇa
of
a son of Kṛśāśva
(अस्), n. epithet of a weapon.
—वेद-शीर्ष, अस्, m., N. of a mountain.
—वेद-
श्रवस्, आस्, m., N. of a Ṛṣi.
—वेद-श्रुति, इस्, f.
the hearing of the Veda.
—वेद-संहिता, f. the
Saṃhitā or collection of Mantras of the Veda.
—वे-
द-सन्न्यास, अस्, m. giving up or discontinuing the
ritual of the Vedas.
—वेद-सन्न्यासिक, अस्, m. or
वेद-सन्न्यासिन्, ई, m. a religious mendicant (be-
longing to the fourth आश्रम or order) who dis-
continues the ritual of the Vedas.
—वेद-सम्मत,
अस्, आ, अम्, conformable to the Vedas.
—वेद-सम्-
मित, अस्, आ, अम्, of equal measure with or con-
formable to the Vedas.
—वेद-स्तुति, इस्, f. ‘Veda-
praise, ’ N. of a celebrated composition.
—वेदस्तुति-
कारिका, f., N. of a metrical paraphrase of the pre-
ceding work by Vallabhācārya (inculcating the doc-
trine of faith as a means of salvation).
—वेद-
स्पर्श, अस्, m., N. of a Muni.
—वेद-स्मृता, f.,
N. of a river.
—वेद-स्मृति, इस्, f., N. of a river.
—वेदाग्रणी (°द-अग्°), ईस्, f. ‘leader of the
Veda’ (= सरस्वती).
—वेदाङ्ग (°द-अङ्°), अस्, m.
‘a limb (for preserving the body) of the Veda, ’ N.
of certain works or classes of works regarded as
auxiliary to and even in some sense as part of the
Veda, (their object was to secure the proper pro-
nunciation and correctness of the text and the right
employment of the Mantras at sacrifices as taught
in the Brāhmaṇas
six subjects are usually enume-
rated under which these works are comprised, and
six works are given as representatives of these subjects,
mostly written in the Sūtra or aphoristic style, but
whether all of these are the original representa-
tives of the various subjects is doubtful
1. शिक्षा,
‘the science of proper articulation and pronunciation, ’
comprising the knowledge of letters, accents, quantity,
the use of the organs of pronunciation, and phonetics
generally, but especially the laws of euphony peculiar
to the Veda
one short treatise consisting in one
recension of thirty-five and in another of fifty-nine
verses, and a chapter of the Taittirīya-āraṇyaka are
regarded as the representatives of this subject
but
the more modern Prātiśākhyas and other works
on Vedic phonetics may be included under it, [see
प्रातिशाख्य]: 2. छन्दस्, ‘metre, ’ represented
by a treatise ascribed to Piṅgala-nāga, which, how-
ever, treats of Prākṛt as well as Sanskrit metres,
and includes only a few of the leading Vedic metres:
3. व्य्-आकरण, ‘linguistic analysis or grammar, ’
said to be represented by Pāṇini's celebrated Sūtras,
but as this great work only treats of Vedic grammar
exceptionally, this Vedāṅga is more properly identi-
fied with the lost grammatical Sūtras which preceded
Pāṇini: 4. निर्-उक्त, ‘explanation of difficult Vedic
words, ’ represented by the Nirukta of Yāska, which
consists of five chapters of mere lists of words, three
belonging to the Naighaṇṭuka section of synonyms,
one to the Naigama of separate words, and one
to the Daivata of divinities and the other objects
addressed in the Mantras
after which come twelve
chapters of explanation with an introduction, to which
is also added a Pariśiṣṭa of two other chapters, [see
यास्क]: 5. ज्योतिष, ‘astronomy, ’ or rather the
Vedic calendar, represented by a small tract in a
more modern style than the Sūtra works, the object
of which is to fix the most auspicious days for sacri-
fices: 6. कल्प, ‘ceremonial, ’ represented by a large
number of Sūtra works intended to systematize the
tedious and confused ritualistic precepts of the Brāh-
maṇas
each of the Vedas has its own Kalpa or
Śrauta Sūtras, [see सूत्र and cf. वेद, p. 963]:
the first and second of these Vedāṅgas is said to
be intended to secure the correct reading or recitation
of the Veda, the third and fourth the understanding
of it, and the fifth and sixth its proper employment
at sacrifices: the Vedāṅgas are alluded to by Manu,
who calls them, in III. 184, Pravacanas, ‘expo-
sitions, ’ a term which is said to be also applied to
the Brāhmaṇas.)
—वेदाङ्गिन्, ई, m. one who studies
or teaches the Vedāṅgas.
—वेदादि (°द-आदि), n.
or वेदादि-वर्ण (°द-आद्°), अस्, m. or वेदादि-वीज
(°द-आद्°), अम्, n. the first syllable of the Veda or
the mystical name of God, the sacred syllable ॐ।
—वेदाधिगम (°द-अध्°), अस्, m. the going over
or study of the Vedas.
—वेदाधिप (°द-अध्°), अस्,
or वेदाधिपति (°द-अध्°), इस्, m. ‘one who presides
over the Veda, ’ a term applied to certain of the
planets, (thus the Ṛg-veda is said to be presided
over by the planet Jupiter or Bṛhas-pati, the Yajur-
veda by Venus, the Sāma-veda by Mars, and the
Atharva-veda by Mercury.)
—वेदाध्ययन (°द-
अध्°), अम्, n. the going over or study of the Vedas.
—वेदाध्ययिन् or वेदाध्यायिन् (°द-अध्°), ई, m.
one who studies the Veda.
—वेदाध्यापक (°द-
अध्°), अस्, m. one who causes to go over or study
the Veda, a teacher of the Vedas.
—वेदाध्यापन
(°द-अध्°), अम्, n. the causing to go over the Vedas,
teaching the Vedas.
—वेदान्त (°द-अन्°), अस्, m.
‘end of the Veda, ’ N. of the second and most im-
portant part of the Mīmāṃsā or third of the three
great divisions of Hindū philosophy (so called either
as teaching the ultimate aim and scope of the Veda
or simply as founded on the Upaniṣads which come
at the end of the Veda
this system, although be-
longing to the Mīmāṃsā school [see मीमांसा] and
sometimes called Uttara-mīmāṃsā, ‘examination of
the later portion or ज्ञान-काण्ड of the Veda, ’
i. e. of that portion contained in the Āraṇyakas and
Upaniṣads [which teach the knowledge of Brahma or
the Universal Spirit], stands out prominently by itself
as representing the popular pantheistic creed of the
Hindūs of the present day, which is really based on
the Upaniṣads and constitutes the true Veda of
the modern cultivated Brāhman, underlying also
all the polytheism and multiform mythology of
the people
it explains the universe synthetically
as a development from one principle, and so
differs from the analytical Nyāya which treats of
the various objects constituting the material world
as it finds them, without investigating their mutual
relation of effect and cause, and from the Sāṅkhya
which, although also synthetic, propounds a duality
of principles to account for the visible universe
according to the Vedānta doctrine, Brahma [nom.
neut. of ब्रह्मन्] or the Supreme Soul, also called
Paramātman, is both the efficient and material cause
of the world
the Ātman or individual human soul,
as well as all the phenomena of nature, being really
identical with the Paramātman, and their existence
being only the result of Ajñāna or an assumed igno-
rance on the part of this Supreme Soul, who is
described as both Creator and Creation, Actor and
Act, Existence, Knowledge, Joy, and as devoid of
the three qualities, [see गुण]
the liberation of the
human soul, its deliverance from transmigrations, and
re-union with the Paramātman, with which it is
really identified, is only to be effected by a removal
of that ignorance which prevents the consciousness
of this identity and by a proper understanding of the
truth of the Vedānta
this system is also sometimes
called Brahma-mīmāṃsā and Śārīraka-mīmāṃsā, ‘in-
vestigation of the embodied soul:’ the founder of the
school is said to have been Vyāsa, also called Bādarā-
yaṇa, and its most eminent teacher was Śaṅkarā-
cārya)
(आस्), m. pl. the Upaniṣads (see Kullūka on
Manu VI. 83), works on the Vedānta philosophy.
—वेदान्त-कल्पतरु, उस्, m., N. of a work by
Amalānanda Vyāsāśrama.
—वेदान्त-कल्पलतिका,
f., N. of a work by Madhu-sūdana-sarasvatī.
—वे-
दान्त-ग or वेदान्त-ज्ञ, अस्, m. a follower or
knower of the Vedānta.
—वेदान्त-प्रदीप, अस्,
m., N. of a commentary by Rāmānuja on the Bā-
darāyaṇa-sūtra.
—वेदान्त-भाष्य, अम्, n., N. of
a work by Vyāsa-tīrtha.
—वेदान्त-सार, अस्, m.
‘essence or epitome of the Vedānta, ’ N. of a treatise
on the Vedānta by Sadānanda
of a commentary on
the Vedānta-sūtra by Rāmānujācārya
[cf. वेदान्त-
प्रदीप।]
—वेदान्त-सूत्र, अम्, n., N. of the
aphorisms of the Vedānta philosophy ascribed to
Bādarāyaṇa or Vyāsa, (these aphorisms are also called
Brahma-sūtra and Śārīraka-sūtra.)
—वेदान्ताचार्य
(°त-आच्°), अस्, m., N. of the author of a commentary
on the Guṇa-ratna-kośa.
—वेदान्ताभिहित (°त-
अभ्°), अस्, आ, अम्, declared in the Upaniṣads or in
the Vedānta.
—वेदान्तिन्, ई, m. a follower of the
Vedānta philosophy.
—वेदान्तोपगत (°त-उप्°),
अस्, आ, अम्, derived from or produced by the Vedānta.
—वेदाभ्यास (°द-अभ्°), अस्, m. study of the
Veda
the repetition of the mystical syllable ॐ।
—वेदार्थ (°द-अर्°), अस्, m. the meaning or
sense of the Veda.
—वेदार्थ-ज्ञ, अस्, आ, अम्, one
who knows the meaning of the Veda.
—वेदार्थ-
प्रकाश, अस्, m., N. of Sāyaṇa's commentary on
the Ṛg-veda
of a commentary on the Taittirīya-
saṃhitā by Mādhava.
—वेदार्थ-सङ्ग्रह, N. of
a work by Rāmānuja.
—वेदावतार (°द-अव्°), अस्,
m. descent of the Veda, revelation of the Veda,
handing down of the Veda.
—वेदाश्वा (°द-अश्°),
f., N. of a river.
—वेदेश (°द-ईश), अस्, m. ‘lord
of the Veda, ’ a proper N.
—वेदेश-भिक्षु, उस्, m.,
N. of the author of the Padārtha-kaumudī commen-
tary.
—वेदोक्त (°द-उक्°), अस्, आ, अम्, taught or
declared in the Vedas, scriptural.
—वेदोदय (°द-
उद्°), अस्, m. ‘origin of the Veda, ’ epithet of Sūrya
or the Sun, (the Sāma-veda being said to have pro-
ceeded from the Sun, Manu 1. 23.)
—वेदोदित
(°द-उद्°), अस्, आ, अम्, taught or declared in the
Vedas, scriptural.
—वेदोपकरण (°द-उप्°), अम्,
n. ‘Veda-instrument, ’ a subordinate science for aiding
or supporting the Veda (= वेदाङ्ग, q. v.).
Macdonell
EnglishBenfey
Englishवेद वेद, i. e. विद् + अ,
1. Know-
ledge.
2. The generic name for the
sacred writings of the Hindus, especi-
ally for the four collections called ऋग्-
वेद, i. e. ऋच्-, यजुर्वेद, i. e.
यजुस्-,
सामवेद, i. e.
सामन्-, and अथर्व-
वेद, i. e.
अथर्वन्-, Man. 1, 21
Pañc.
iii. d. 64
205 (pl.)
MBh. in Chr.
94, 2 (three Vedas, i. e. the three first).
--
अ-, oblivion, Man. 5, 60.
आयुर्वेद, i. e.
आयुस्-, 1. the science
of medicine, Suśr. 1, 1, 12. 2. the
writings of authority on medicine,
Hariv. 1539.
क्षत्र-, the Veda of
the second caste (science of govern-
ment, politics), Rām. 1, 65, 22. गन्-
धर्व-, the science of music.
चतुर्-,
I. pl. 1. the four Vedas
Hariv. 14074. 2. a kind of Manes,
MBh. 2, 463.
II. 1. containing
the four Vedas, ib. 3, 13560. 2. con-
versant with the four Vedas, Hariv.
7993.
त्रि-, conversant with the
three (first) Vedas (i. e. the Ṛc,
Yajus, and Sāman), Man. 2, 118.
दुस्-,
1. Difficult to be known, Rām. 4,
46, 2. 2. unlearned, MBh. 3, 13437.
धनुर्वेद, i. e.
धनुस्-, the
knowledge of the bow, of archery,
the title of a sacred work, Rām. 5, 32,
9
Johns. Sel. 57, 161 (with साक्षात्,
the embodied Dhanurveda).
परि-,
complete knowledge, MBh. 3, 13462.
Hindi
Hindiप्राचीन भारतीय धार्मिक ग्रंथों
Apte Hindi
Hindiवेदः
- "विद् + घञ्, अच् वा"
ज्ञान
वेदः
- -
"आध्यात्मिक या धार्मिक ज्ञान, हिन्दुओं के धर्मग्रन्थ "
वेदः
- -
कुशा घास का गुच्छा
वेदः
- -
विष्णु का नाम
वेदः
- "विद+अच, घञ् वा"
ज्ञान
वेदः
- "विद+अच, घञ् वा"
"हिन्दुओं की पुनीत धर्म पुस्तक-ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद तथा अथर्ववेद"
वेदः
- "विद+अच, घञ् वा"
‘कुश’का गुच्छा
वेदः
- "विद+अच, घञ् वा"
विष्णु
L R Vaidya
Englishveda {% m. %} 1. Knolwledge
2. an epithet of Vishṇu
3. a bundle of kuśa grass, M.iv.36
4. name of the scriptures of the Hindus
(they were originally three, viz., ऋग्वेद, यजुर्वेद and सामवेद
to these the अथर्ववेद seems to have been subsequently added).[These writings are regarded as a direct revelation from the Deity and are called Śruti (what is heard) to distinguish them from Smṛiti or sacred lore of human origin
the several sages to whom verse or hymns of the Vedas are ascribed are regarded as seers (द्रष्टारः) and not as composers (स्रष्टारः).]
भूतसङ्ख्या
Sanskrit४, अपस्, अब्धि, अम्बु, अम्बुधि, अम्बुनिधि, अम्भोधि, अम्भोनिधि, अय, अर्णव, आप, आम्नाय, आय, आश्रम, उदधि, उदन्वान्, उपाय, कषाय, कृत, केन्द्र, कोष्ठ, गति, जल, जलधि, जलनिधि, तुरीय, तुर्य, तोय, दिक्, दिश्, दिशा, ध्यान, नदी, निगम, निम्नगेश, नीरधि, नीरनिधि, पयोधि, पयोनिधि, पाथ, पाथोधि, पितामहास्य, प्रणिम्नगेश, बन्ध, बन्धु, ब्रह्मोद्भव, महोर्मि, महोर्मिक, माल, युग, लवणोद, लोकपाल, वर्ण, वारिधि, वारिनिधि, वार्धि, विषधि, विषनिधि, वेद, श्रुति, सञ्ज्ञा, समुद्र, सलिलाकर, सागर, सुख
Bopp
LatinAufrecht Catalogus Catalogorum
EnglishIndian Epigraphical Glossary
EnglishLanman
Englishvéda, m.
—1. understanding, knowledge
--2. esp. the sacred knowledge, handed
down in triple form of ṛc, yajus, and
sāman, see these, and cf. (trayī) vidyā
--later, the well-known collections called
Rigveda, Yajurveda, and Sāmaveda
(635, 6), the holy scriptures, held to be a
revelation and so called śruti, 58^18.
[√1vid.]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit वेद
धौर्त्ये, स्वप्ने, प्रभाते च
कण्ड्वादिः
वेद्यति
Abhyankara Grammar
Englishवेद language of the Vedic Literature as contrasted with the term लॊकः
cf. नैव लोके न च वेदे अकारो विवृतोस्ति M. Bh. on Mahesvara Sutra
cf. also रक्षार्थं वेदानामध्येयं व्याकरणम् M. Bh.Ahnika 1. The term वैदिक referring to words found in Vedic language is also frequently used in the Mahabhasya. Panini, how- ever, has used the term छन्दस्, मन्त्र and निगम, and not वेद, out of which the first term छन्दस् is often used
cf. बहुलं छन्दसि P. II. 4.39, 76: III, 2.88
V. 2.122
or छन्दसि च P. V. 1.67, V. 4.142, VI. 3.126. VI. l.34, VII. 1.8, etc.
Akhyata Chandrika
Sanskritज्ञाने
1.2.2
वेत्ति जानाति जानीते वेद बोधति बुध्यते निबोधते चेतयते मन्यते प्रतिपद्यते प्रेक्षते पण्डते प्रत्येति अवगच्छति चेतति मनुते उपलभते अवैति वेदयते अञ्चति मानयते(गारयते[f]
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritस्वाध्यायः श्रुतिराम्नायश्छन्दो वेदस्त्रयी पुनः ।
ऋग्यजुःसामवेदाः स्युरथर्वा तु तदुद्धृतिः ॥ २४९ ॥
स्वाध्याय (पुं), श्रुति (स्त्री), आम्नाय (पुं), छन्दस् (क्ली), वेद (पुं), त्रयी (स्त्री), ऋग्वेद (पुं), यजुर्वेद (पुं), सामवेद (पुं), अथर्वन् (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritवेद
वेद, श्रुति, आम्नाय, स्वाध्याय, छन्दस्, आगम
वेदः श्रुतिस्तथाम्नायः स्वाध्यायश्छन्द आगमः ।
verse 1.1.1.9
page 0002
ब्रह्मन्
ब्रह्मन्, वेद, अध्यात्म, ब्राह्मण्य, हिरण्यगर्भ
वेदाध्यात्मब्राह्मणहिरण्यगर्भेषु कथ्यते ब्रह्म ।
verse 5.1.1.868
page 0099
Mahabharata
EnglishVeda, a brahman. § 14 (Paushyap.): I, 3, ††684 (disciple of Āyoda Dhaumya).--§ 16 (do.): V. served his master with hard work a very long time uncomplainingly. He got himself three pupils, and never told them to perform any work, that they might not experience such woe as he had himself experienced from his preceptor. He was appointed upādhyāya by the kings Janamejaya and Paushya: I, 3, ††740, ††742, ††746.--§ 17 (Uttaṅka): I, 3, ††748 (preceptor of Uttaṅka). --§ 702 (Mokshadh.): XII, 297, 10874.
Veda, mostly pl. (ºāḥ), the sacred knowledge, esp., the Vedic literature: I, 18 (ºārthaiḥ), 21 (caturbhiḥ), 48, 54 (vyasya Vedaṃ, sc. Vyāsa), 62 (sāṅgopanishadāṃ), 66 (ºādhyātmaṃ), 107 (sarva-Vºvidāṃ varaḥ), 122 (nikhilān), 258, 260 (sg.), 261 (Kārshṇaṃ Vºṃ, i.e. the Mhbhr.), 264 (caturaḥ), 265 (caturbhyaḥ sarahasyebhyaḥ), 267 (ºvidhiḥ), 309 (loka-Vºāśrayeva vāk), 310 (ºārthaiḥ), 492 (ºvidushā), 528 (do.), 645 (caturaḥ), †658 (ºvidushe), ††696 (sarve), ††739 (do.), 872 (ºpāragaḥ), 895 (ºdṛshṭena karmaṇā), 917 (ºoktena vidhānena), 1009 (º-Vedāṅgavid), 1010, 1013 (º-Vedāṅgapāragāt), 1061 (º-Vedāṅgapāragaḥ), 1374 (sarve), 1831 (º-Vedāṅgapāragaḥ), 1910 (do.), 1928 (sāngān), 2025 (ºvidvāṃsaḥ), 2045 (ºvidāṃ varaḥ), 2050 (ºpāragaḥ), 2066 (ºvittamaṃ), 2141 (ºvidaḥ), 2202 (ºāśrayāḥ kathāḥ), 2210 (sāṅgān setitihāsān), 2211 (ºadhyayanena), 2212 (vivyāsaikaṃ caturdhā yo Vºṃ Vºvidāṃ varaḥ, sc. Vyāsa), 2214 (º-Vedāṅgapāragaiḥ), 2236 (ºe dhanu shi ca), 2256 (ºādhyayana-), 2298 (ºaiḥ sammitaṃ), 2300 (Kārshṇaṃ Vºṃ, i.e. the Mhbhr.), 2314 (ºānāṃ pāragaḥ), 2329 (ºaiḥ sammitaṃ), 2417 (vivyāsa Vºān, sc. Vyāsa), 2418, 2421 (ºārthavid), 2473 (sāṅgopanishadān), 2474, 2570 (ºvidaḥ), 2707 (Dhanurvede Vºe ca
ºvidaḥ), 2711 (ºvid), 2743 (ºvidaḥ), 2885 (ºpāragaiḥ), 3049 (quotation of two ślokas), 3096 (sarva-Vºādhigamanaṃ), 3140 (sg., sāṅgaṃ), 3372 (sg.), 3426 (ºpāragaḥ), †3583, ††3840 (ºparāḥ), ††3841 (ºsampannāḥ), 3842 (ºaiḥ sammitaṃ), 4001 (sāṅgān), 4136 (ºpāragaiḥ), 4176 (do.), 4177, 4182 (sg., shaḍaṅgaṃ), 4193 (ºvid), 4195 (º-Vedāṅgapāragaḥ), 4236 (yo vyasya Vºāṃś caturaḥ, sc. Vyāsa), 4245, 4355 (Dhanurvede Vºe ca), 4356 (º-Vedāṅgatattvajñāḥ), 4555 (ºvidaḥ), 4742 (do.), 4977 (ºoktān saṃskārān), 5070 (º-śāstrārthapāragaṃ), 5073 (ºādhyayane), 5074, 5096 (vidushe), 5106, 5113 (º-Vedaṅgavidvān), 6087 (Brāhmaṃ Vºṃ), 6158 (ºśrutiṃ), 6246 (loka-Vºviruddhaṃ), 6332, 6494 (ºvidaḥ), 6499 (ºe dhanushi ca), 6510 (sg., shaḍaṅge), 6645 (ºdharmavid), 6756 (ºādhyayananiḥsvanaṃ), 6758 (sg., sāṅgasya), 6759, 6765 (sarva-Vºvidāṃ vara), 6777, 6802 (ºvidāṃ), 6823 (sg., shaḍaṅgaś cākhilaḥ), 6863 (ºvidaḥ), 6866 (sarva-Vºvidāṃ varaḥ), 6913 (ºvid), 6919 (sarva-Vºvidāṃ varaḥ), 6922 (ºārthatattvajñaḥ), 7245 (loka-Vºviruddhaṃ), 7257 (dharme…loka-Vºvirodhake), 7258 (loka-Vºyoḥ), †7339 (ºpāragaḥ), †7340 (do.), 7582 (sarva-Vºvidāṃ varaḥ), 7776 (ºpāragāḥ), 7777 (º-Vedāṅgavidvāṃsaḥ), 8032 (ºjñaḥ), 8048 (ºādhyayanaṃ), 8054, 8056, 8141 (only B.)
II, 114 (º-Vedāṅgapāragāḥ), 136 (ºopanishadāṃ vettā, sc. Nārada), 150 (ºpāragaḥ), 244, 246, 247, 277 (ºyajñaiḥ), 818 (ºpāragāḥ), 1146, 1237 (iva), 1240 (º-Vedāṅgapāragāḥ), 1313 (ºsampannaiḥ), 1387 (º-Vedāṅgavijñānaṃ), 1395 (agnihotramukhāḥ), 1574 (ºśrutiṃ), 1788/9 (only B.), 1908 (ºāntāvabhṛthaplutāḥ), 1918 (ºpāragāḥ), 2055 (ºvidaḥ)
III, 31 (ºoktāḥ, sc. guṇāḥ), 120 (ºvacanaṃ, quoted), 132 (ºpāragāḥ), 169 (do.), 982 (ºvidaṃ), 1100, 1167 (sg.), 1168 (ºādhyāyī), 1178 (º-śāstrārthanindakaḥ), 1309 (ºdhāraṇaṃ), 1447 (º-Vedāṅgapāragān), 1454 (sg., uttamaṃ), 1760 (ºśrutivarjitāḥ), 1808 (sāṅgopanishadān…caturākhyān), 2036 (ºvacanaṃ), 2037, 2045 (ºdharmān), 2074 (ºvid), 2247 (caturaḥ), 2417 (sāṅgopāṅgāḥ), 2450 (ºvid), 2481 (º-Vedāṅgapāragaḥ), 2575 (ºpāragaiḥ), 3071 (º-Vedāṅgapāragaiḥ), 4025 (yathā ca Vºān Sāvitrī, sc. na jahau), 8189 (nashṭeshu, when the V. had been lost Sārasvata taught them again to the ascetics), 8220, 8225 (ºvacanāt), 8284 (ºvidaḥ), 8350 (ºvidaḥ), 8385 (ºjñau
ºvidvāṃsau), 8421 (sg., Gāndharvaṃ), 8526 (ºpāragāḥ), 8641 (sāṅgopanishadān), 8676 (sopanishadaḥ), 10168 (sg.), 10171 (ºādhyayane), 10455, †10606 (sāṅgan, only C.), †10626 (ºprabhāvena), †10628 (sarasvatīṃ…Vºjushṭāṃ), †10640 (ºśīlaiḥ), †10662 (sg.), †10663 (sarva-Vºeshu), 10707 (ºjñānāya), 10710, 10712, 10717, 10729 (ºārthaṃ), 10732, 10734, 10745 (ºvidaḥ), 10781, 10812 (sg., Saurasya), 10816, 11053 (º-Vedāṅgapāragaiḥ), 11214 (nashṭā Vºśrutir iva), 11244 (eka-Vedāḥ), 11251--2 (caturdhā Vºa eva ca…catur-Vedās tri-Vedāḥ…dvi-Vedāś caika-Vedāḥ), 11253 (eka-Vedasya cājñānād Vºās te bahavaḥ kṛtāḥ), 11258 (ºācārāḥ), 11292, 11293, 12300, 12485 (sg.), 12489 (º-Vedāṅgapāragaḥ), †12741 (ºvidaḥ), 12825 (PCR. reads devāḥ), 12958 (ºvidushaḥ), 12973 (sg.), 13034 (ºnindakāḥ), ††13264 (ºādhyayanasampannaḥ), †13281, 13356 (ºvikrayiṇe), 13362 (nāvaṃ Vºmayīṃ), 13368 (ºpāragaiḥ), 13437 (dur-Vºā vā su-Vºā vā), 13462, 13463, 13465 (sg.), 13466 (ºoktam āyur devānāṃ), 13495, 13652 (ºādhyāyī), 13653 (sāṅgopanishadaḥ), 13689, 13752, 13767 (ºsyopanishat satyaṃ), 13783 (ºoktaḥ paramo dharmaḥ), 14022 (catvāraḥ), 14037 (ºoccāraṇakāryārthaṃ), 14053 (ºādhyāyī), 14180 (ºpāragāḥ), 14228 (dhishṇyān Vºoktān), 14237, 14693 (ºvādinaḥ), †14743 (ºvidaḥ), 15148 (º-Vedāṅgapāragāḥ), 15281 (ºpāragāḥ), 15825 (ºpāragaiḥ), 15830 (ºsammitaṃ), 15901 (ºvidaḥ), 15948 (sarahasyeshu), 16868 (sāṅgāḥ), 16927 (ºvid), 17061 (ºvittama), 17205 (ºvidvāṃsaḥ), 17390, 17475 (ºvidaḥ)
IV, 1558, 1590 (catvāraḥ), 1592, 1829 (catvāraḥ), 2354 (ºādhyayana-[B. ºāvabhṛtha]
-sampannāḥ)
V, 124 (ºvid), 231, 268, 550 (sg.), 559 (ºsammitaṃ), †773 (sg.), †832 (sarvaVºān), †878, 1032 (ºvidaḥ), 1127, 1131 (brāhmaṇā Vºbandhavāḥ), 1284 (sg.), 1312 (ºpuṇyaṃ), 1342 (sarva-Vºeshu), 1421, 1511, 1524, †1558, †1592, †1593, 1604 (ºvidaḥ), †1622, 1626, †1627, 1633 (ºvidvāṃsaḥ), 1661--2 (ākhyānapañcamair Vºaiḥ…catur-Vedās tri-Vedāḥ…dvi-Vedāś caika-Vedāś ca), 1663 (ekasya Vºsyājñānād Vºās te bahavaḥ kṛtāḥ, C. has vedyaº), 1664 (sg.), †1670 (ºvedyasya), †1671 (sg.), †1672 (pl. and sg.), †1673 (do.), †1674 (do., ºvidaḥ), †1675, 1678 (sg.), 1683, 1736, 1785, 3276 (ºvidbhyaḥ), 3458 (ºvratasamanvitaḥ), 3770, 3796 (ºpāragā (ºāḥ, B.)), 3797, 4731 (ºpāragāḥ), 4732 (ºvādān), 4912 (ºādhyayananisvanaṃ), 5102 (ºvidaḥ), 5449, 5504 (Brāhme dhanushi cācāryaṃ Vºyor antagaṃ dvayoḥ), 5549 (do.), 6054 (ºvidvāṃsaḥ), 6063 (ºvidāṃ vara), 7126, 7127 (ºmātaraḥ), 7132 (ºvid), 7147, 7511 (ºpāragaṃ), 7597 (ºāntāvabhṛthasnātāḥ)
VI, 5 (ºādhyayanasampannāḥ), 36 (sarva-Vºvidāṃ śreshṭhaḥ), 122 (sg.), 169 (ºoktāḥ, sc. paśavaḥ), 551 (º-Vedāṅgatattvajñaṃ), 802 (ºśrutimahāpuṇye, sc. Durgā), 920 (ºvādaratāḥ), †1152 (ºvidaḥ), 1226 (ºānāṃ Sāmavedo 'smi, says Kṛshṇa), †1294 (ºyajnādhyayanaiḥ), 1299, 1383 (ºvid), †1397 (ºvid), 1400 (sg.), 1532/3 (only B.), 2001 (ºvid), 2958, 3002 (only B.)
VII, 169 (sg., shaḍaṅgaṃ), 289 (caturaḥ…sāṅgān), 296 (ºkāmānāṃ), 988 (Dhanurvede Brāhme Vºe ca pāragaṃ), 2027 (ºādhyayanaṃ), 2153 (º-Vedāṅgapāragāḥ), 2176 (ºpāragān), 2198 (ºvidyāvratasnātāḥ), 2238 (caturbhiḥ), 2288 (º-Vedāṅgapāragāḥ), 2298 (sarva-Vºvid), 2323 (ºpāragāḥ), 2336, 2358, 2595 (ºādhyāyinaṃ), 2603/4 (only B.), 2641, 2898 (ºvidvāṃsau), 2925 (ºvidaḥ), 2926 (ºvratasnātān), 3766, 6470 (caturaḥ), 6474 (only B.), 8396, 8731 (º-Vedāṅgavidushaḥ), 8975 (ºsnātaḥ), 9126 (sāṅgāḥ), 9438 (ºāvāsaṃ, so. B., C. has by error ºāvyāsaṃ), 9493 (ºpāragah), 9566 (caturaḥ), 9599 (ºjñāḥ), 9601 (ºāḥ sāṅgopanishadaḥ, B., C. has by error ºāṅgāḥ sopanishadaḥ), 9612 (ºe cāsya samākhyātaṃ Śatarudriyaṃ), 9639 (ºaiś ca sammitaṃ), 9647 (sg.)
VIII, †1524 (caturaḥ), 2069, 2074 (ºpāragaiḥ), 4413 (ākhyānapañcamāḥ), 4426 (ºvidaḥ), †4573 (do.), 4743 (ºāntāvabhṛthaplutaḥ), †5045 (ºāvāptiḥ)
IX, 266, 305 (sāṅgāṃś ca caturaḥ), 2086, 2191, 2201 (sg.) [2202 (nānāsvādhyāyavedinaḥ)], 2288, 2289, 2290 (ºyuktaḥ), 2470 (sg., caturmūrtiḥ), 2513 (sanātanāḥ), 2832/3 (only B.), 2927 (Sārasvata taught the ṛshis the Vedas [which they had forgotten]), 2947 (do.), 2965 (do.), 2966 (do.), 2975 (do.), 2976 (ºsvādhyāyakāraṇāt), 3653
X, 123 (sg., agryaṃ), 734 (ºvrataṃ), 786 (ºpramāṇena)
XI, 24 (ºniścayāḥ), 264 (ºvidaḥ), 344, 666 (catvāraḥ)
XII, 5 (ºvidvāṃsaḥ), 102 (ºvidyāpradaḥ), 231, 233 (ºvādāḥ), 296 (ºvādasya), 337 (ºvāda-
ºoktaṃ), 338 (ºyānena C., but read with B. devayānena
ºniścayāḥ), 343, 384 (ºniścayān), 456 (ºnindakāḥ), 591 (ºvādān), 657 (ºjñānaṃ), 661 (do.), †729, 735 (ºpāragaḥ), †766, 775 (karmāṇi Vºoktāni), 904 (º-Vedāṅgapāragaḥ), 1137 (ºniścitaḥ, sc. dharmaḥ), 1187 (ºpāragāḥ), 1216 (loka-Vºviruddhāni), 1224 (ºāntagaṃ), 1225 (ºpramāṇa-), 1245 (ºvide), 1303 (loka-Vºyoḥ), 1312 (º-śāstrajñāḥ), 1348 (ºvidāṃ varaḥ), 1354 (aṅgopavṛṃhitān), 1412 (ºvidushāṃ), 1424 (ºvidvāṃsaḥ), 1461 (ºādhyayanasampannān), 1569 (sāṅgāṃś ca caturaḥ), 1592 (ºvidushā), 1828 (Dhanurvede ca Vºe ca), 1840 (ºoktaḥ, sc. dharmaḥ?), 1903 (catur-Vºvidāṃ), 1943 (ºoktāś caiva ye dharmāḥ), 1953 (ºpravāda), 2015 (ºāntagaṃ), 2220 (º-Vedāṅgavid), 2262, 2326 (ºmadhītya), 2333, 2338 (ºānāṃ dhāraṇaṃ), 2342 (sg.), †2360, †2365 (ºvādāḥ), 2371, 2375, †2379 (sg.), 2386 (loka-Vºottarāḥ), 2425 (ºdharmāḥ), 2434 (ºdharmakriyāḥ), 2465 (ºādhyayananityatvaṃ), 2491 (ºādhyayanaśīlānāṃ), 2560, 2626 (º-Vedāṅgavid), †2783 (ºm adhīte), 2881 (ºvidaḥ), 2931 (ºbalinaḥ), 2968 (ºvacanaṃ), 2971, 2972, 2980 (only B.), 3373, 3409, 3619, 3651, 3994 (trayaḥ), 4066 (vidyā-Vºvratasnātāḥ), 4445, 4459 (ºātmā
ºpratyayaḥ), 4461 (ºvishayātmakaḥ, sc. vyavahāraḥ), 4462 (ºprasutātmā), 4464 (sg.), 4465 (sg.), 4515, 4662, 4697 (ºvākyaṃ), 5194 (ºvidaḥ), †5407 (sg.), 5450 (ºvidyāsamanvitān), 5618 (ºniścitān), 5625 (sg.), 5641, 5965, 6001, 6039 (sarva-Vºāntagaḥ), 6042, 6056 (ºvid), 6061 (ºpāragaḥ), 6140 (ºpaṭhitaṃ dharmaṃ), 6240 (ºopavedeshu), 6271 (ºnindakaḥ), 6304 (ºpāragaḥ), 6311 (ºpāragān), 6314 (ºvid), †6527, 6731 (ºoktasyaiva dharmasya), 6736 (ºnindakaḥ), 6780 (ºmayo nidhiḥ), 6951 (ºādhyayanasampannaḥ), 6954 (ºādhyayanasangataḥ), 6955 (ºādhyayanasampannaḥ), 6956 (tyakta-Vºḥ), ††6991 (ºābhyāsa-), 6992 (sg.), 7158 (ºvādāḥ), 7202, 7265, 7266, 7268 (read with B. Vedāḥ stobhā(ḥ)), 7340, 7365, †7385, 7551 (ºvidyāvidhātāraṃ Brahmānaṃ), 7647, 7651 (ºvidaḥ), 7657 (º-śāstrāṇi), 7660 (setihāsān), 7661 (ºvid), 7708 (ºvīdvāṃso Vºokteshu vyavasthitāḥ), 7766 (º-śāstrajñāḥ), 7872 (ºvidaḥ), 7922 (ºśabdāḥ), 8005 (a-Vºoktavratopetāḥ
ºokteshu), 8166 (vidhinā Vºdṛshṭena), 8172, 8272 (ºvrataparāḥ), 8398 (ºvidaḥ), 8406 (do.), 8465 (ºśrutibhiḥ), 8484 (akhilān sāṅgopanishadaḥ), 8503 (ºvādaḥ
ºsyaiva yad phalaṃ), 8533, 8534 (ºmayī, sc. vāk?), 8535, 8536 (ºśabdebhyaḥ
pl.), 8538 (ºvādeshu
ºdarśibhiḥ), 8545, 8546, 8549 (ºvādāḥ), 8553, 8576 (ºpārage), 8577 (akhilān), 8613 (trayīvidyāṃ…Vºeshūktāṃ), 8614 (ºvādeshu), 8627 (ºyajñaplavena), 8650 (sarva-Vºjñaḥ), 8676, 8678, 8704 (ºjñāni
sg.), 8705 (ºjñāni), 8706, 8715 (ºvidhiḥ), 8723 (ºvādeshu
ºdarśibhiḥ), 8726, 8727, 8729 (a-Vºdharmāḥ), 8730, 8733, 8755 (ºātmā), 8804 (ºvacanaṃ, quoted), 8809, 8826 (sg.), 8833 (ºvacanaṃ), 8851 (ºopavāsena), 8861 (ºvidyāvratasnātāḥ
ºpāragāḥ), 8880 (ºdṛshṭaḥ, sc. svargaḥ), †8944, 8963 (rahasyaṃ sarva-Vºānāṃ), 8967 (a-Vºvidushe), 9065, 9066 (sarva-Vºvid), 9074 (ºsyopanishat satyaṃ), 9081 (ºvid), 9231, 9263 (ºvādāḥ), 9265, 9401 (ºvādān), 9415 (sg., Brāhmaṃ), 9473 (ºkṛtāḥ śrutīḥ), 9475, 9477, 9604, 9606, 9607, 9628, 9631 (iti Vºā vadantīha), 9635 (ºvādavidaḥ), 9651, 9652 (ºvādaparijñānaṃ), 9653 (º-śāstraiḥ), 9654, 9674 (ºpramāṇyaṃ), 9679 (ºvādāḥ), 9702 (ºvādaṃ), 9705, 9707, 9708 (sg.), 9722, 9749 (pl.
ºvidaḥ), 9750 (sg.
ºvidaḥ), 9752, 9755, †9933, 10400 (ºopanishadāṃ gaṇaiḥ), 10467 (sg., shaḍaṅgāt), 10573 (ºādhyayanaṃ), 10710 (śabdo Vedāśrayaḥ), 10766, 10808, 10876 (ºvidaḥ), †10930, 10940, 11004 (ºsyopanishat satyaṃ), 11015, 11109, 11143 (ºvādān), †11205, 11216 (ºpāragaiḥ), 11333 (sg.), 11334 (pramāṇaṃ…svaVºoktaṃ
Vº-śāstradvayaṃ), 11339 (º-śāstranidarśanaṃ), 11340 (º-śāstrayoḥ), 11341 (sg.), 11391 (ºpāragaiḥ), 11463 (sg.), †11498 (a-Vºnishṭhasya), 11531 (ºvid), 11573, 11574 (º-Vedāṅgapāragaiḥ), 11681, 11733 (sakhilaḥ, i.e. the Yajurveda), 11742 (sva-Vºdakshiṇāyārthe), 11750 (sg. = the Yajurveda), 11771, 11772 (sāṅgopāṅgān), 11773 (ºvedyaṃ
ºbhāravahaḥ), 11774 (ºvid), 11840 (ºvittamaṃ), 11856 (sg.), 11857 (ºvidaḥ), 11950 (ºcakshuḥ), 12208 (sarahasyāḥ sasaṅgrahāḥ), 12209 (º-Vedāṅgabhāshyavid), 12210 (sarahasyān sasaṅgrahān), 12274 (ºparāyaṇaḥ), 12276, 12281 (ºārthatattvena), 12337, 12345 (ºādhyayanasampannāḥ), 12346 (sāṅgeshu), 12352, 12353 (ºārthatattvavid), 12355 (sg.), 12360 (ºsyādhyayanaṃ), 12361 (pl.
ºpāragaṃ), 12368, 12378 (ºdhvaniº), 12380 (ºvādavicakshaṇa), 12384, 12385, 12386 (ºābhyāsa-), 12387 (ºābhyāsaṃ), 12393, 12420, 12422 (ºārthaṃ), 12598 (ºābhyāsarate), 12674 (ºeshu sa-Purāṇeshu sāṅgopāṅgeshu gīyase, sc. Nārāyaṇa), 12693, †12698, ††12707, 12723 (caturbhiḥ), 12872 (catur-Vºān), 12918, 12920 (ºānāṃ mātaraṃ…Sarasvatīṃ), 12969 (ºśrutiḥ
sa-Vºāḥ), 12976 (mahopanishadaṃ catur-Vºsamanvitaṃ), 12983 (Purāṇaṃ Vºsammitaṃ), 13004 (ºvidaḥ), 13007 (º-Vedāṅgavid), 13023 (a-Vºvidushā), 13027 (Mahābhāratapañcamān), 13028, 13041 (º-Vedāṅgasaṃyuktān yajñān), 13052 (ºkalpitaṃ), 13054 (-Vedāṅgabhūshitāṃ), 13061 (ºdṛshṭena vidhinā), 13068 (ºkalpitāṇ), 13069 (ºsūtre), 13072, 13076 (ºvidaḥ
ºācāryāḥ), 13095, 13099, 13118 (ºśabdaiḥ), 13120 (catur-Vºodgatābhiḥ), [13124 (sarvavedī)], 13134 (sa-Purāṇeshu), 13173, 13183 (caturaḥ sāṅgopāṅgān), ††13205 (º-Purāṇetihāsaprāmāṇyāt), 13241 (ºvidushaḥ
ºśabdārthacintakāḥ), 13244 (ºjñaiḥ), 13256 (ºvidaḥ), 13279, 13312 (ºnidhiṃ (ºir, C. by error) = Vyāsa), 13316, 13364 (sāṅgān), 13382 (Sadbhūtotpādakaṃ…sthānaṃ Vºsañjñikaṃ), 13407 (ºśrutiḥ), 13457 (Purāṇaṃ Vºsammitaṃ), 13477 (caturaḥ), 13478, 13479, 13480, 13481, 13482, 13483, 13485, 13494 (ºcakshuḥ, i.e. Brahmán), 13495, 13496 (ºkāryārthaṃ), 13498 (ºānām ālayaḥ), 13506, 13507 (akhilān), 13509 (ºānām ālayaṃ, the Vedas were recovered by Vishṇu in his form with the horsehead), 13510, 13516, 13520 (ºāpaharaṇena), 13521 (ºsatkṛtaḥ, sc. Brahmán), 13528 (Purāṇaṃ Vºsammitaṃ), 13529 (ºnidhiḥ), 13530, 13551 (sahopanishadān), 13629 (ºāraṇyakaṃ), 13637 (do.), †13640 (ºmahānidhānaṃ, i.e. Vyāsa), 13645 (ºārthān), 13649 (sāṅgān), 13650 (ºārthān), 13651 (do.), 13677 (ºākhyāne), 13678, 13682, †13687 (ºnidhiḥ), 13704 (ºācāryaḥ), †13711 (sarve), 13717 (sarva-Vºshu), †13761 (sarve Vºāh sarahasyāḥ), 13776 (sg.), 13780 (svadharmaṃ Vºoktaṃ), 13797 (ºvrataparāḥ), 13852 (ºdhāraṇaṃ)
XIII, 91 (Dhanurveas ca Vºe ca nirataḥ), 101 (º-Vedāṅgapāragaḥ), 118 (vidhinā Vºdṛshṭena), 135 (vidhinā…Vºoktena), 363 (sarva-Vºān), 469 (Atharvavede Vºe ca), 652 (º-Vedāṅgapāragaiḥ), 701 (º-Vedāṅgapāragaḥ), 915 (Sāmavedaś ca Vºānāṃ, sc. asi, sc. Śiva), 990 (so PCR. instead of devāḥ, C. and B.), 1006, 1012 (vedāt, only B., C. has vidvān), 1080 (ºvidaḥ), 1102 (º-śāstra-Purāṇoktāḥ, sc. gatayaḥ), 1115 (º-Vedāṅgasambhavaiḥ, sc. nāmabhiḥ), 1116 (ºkṛtātmanā), 1128 (catur-Vºsamanvitaṃ), 1293 (ºena sammitaṃ), 1339 (ºānāṃ…vaktā, sc. Vyāsa), 1350 (ºvibhūshitaṃ), †1369 (ºvāhāḥ), †1378 (kṛtsnān), 1387 (quoted), †1542 (sarve), †1547 (ºpāragāḥ), 1561, 1566 (sāṅgāṃś ca caturaḥ), 1618 (a-Vºvratacāritrāḥ), 1644 (pl.
ºvikrayiṇaḥ), 1749 (ºāntagaḥ), 1753 (rahasyaṃ Vºānāṃ, “gods, ” PCR.), 1781 (ºsambaddhāḥ, sc. kathāḥ), 1948 (Dhanurvede ca Vºe ca), 1970 (sg. kṛtsnaṃ), 2003 (º-Vedāṅgapāragaḥ), 2015 (ºvidaḥ
ºparāyaṇān), 2020 (sg.), 2025 (sg.), 2037 (sg., ekaṃ), 2179 (sarvān), 2194, 2195 (ºnindakaḥ), 2299 (º-vedāṃś ca), 2409 (ºvidaḥ), 2661 (ºpāragaṃ), 2912 (sg.), 3033 (a-Vºānāṃ), 3054 (vidyā-Vºvratasnātāṇ), 3070 (ºvidaḥ), 3138 (ºsammitāṃ), 3140 (ºvādaṃ), 3148 (ºvidushi), 3276 (ºpārage), 3355 (ºvidaḥ), 3358 (do.), 3428 (ºprāmāṇyadarśanāt), 3432 (sg.), †3527 (ºvidhipravṛttaḥ), †3534 (ºāvāptiḥ), †3581 (ºādhyāyī), 3624, 3640, 3648 (ºādhyayana), 3650 (sarva-Vºānāṃ), †3684 (ºāvāptiḥ), 3845 (vidyā-Vºvratasnātāḥ), 3935 (ºopanishadā), 3947, 3954, 3966 (º-śāstrajñāḥ), 3967 (ºprāmāṇyadarśanāt), 4018, 4109 (sopanishadaḥ), 4128 (ºprāmāṇyadarśanāt), 4157 (ºvidushaḥ), 4165 (ºśrutinidarśanāt), 4294 (vidyā-Vºvratasnātāḥ), 4298 (ºvidyāvratasnātaḥ), 4305, 4309 (ºvid), 4323 (ºpāragān), 4397 (a-Vºobtavratāḥ
ºokteshu), 4401, 4523, †4557, 4573, 4591 (sarvān), 4622 (quoted), †4876 (ºvidāṃ), †4881 (ºādhyāyī), †4902, 4926, 4990 (ºnindāṃ), 5028 (sg.), 5065 (ºdṛshṭena karmaṇā), 5092 (sg.), 5100 (Dhanurveda ca Vede ca), 5196 (nāsti Vºāt paraṃ śāstraṃ), 5443 (caturaḥ), 5547 (ºpuraskṛtaḥ), 5549 (ºvṛddhebhyaḥ), 5554 (do.), 5559 (ºvidāṃ), 5576 (ºprāmāṇyadarśanāt), 5611 (sarve), 5643, 5645 (ºoktena pramāṇena), 5693 (vidhinā Vºdṛshṭena), 5802 (ºvacanaṃ
sg.), 5804 (ºoktaṃ, quoted), 5810 (ºoktāni), 5812, 5841 (sg.), 5842 (do.), 6119 (ºpārage), 6129 (do.), 6440 (ºkratukriyā), 6454 (ºoktaḥ…dharmaḥ), 6477 (dharmo Vºoktaḥ), 6519 (pañcayajñasya Vºoktasya), 6534 (sarvaVºeshu), 6609 (ºpāragaḥ), 6729 (ºvidushaḥ), 6740 (do.), 6963 (sg. = Vishṇu, 1000 names), 7059 (ºāntagaḥ), 7075, †7088 (Parāśaraṃ Vºnidhiṃ), 7159 (ºvidushe), 7334 (ºvidaḥ), †7375 (do.), 7376 (do.), †7383 (sg.), †7389 (sg.), 7486 (sarvān), 7504 (ºjñāḥ), 7524 (ºe cāsya vidur viprāḥ Śatarudriyaṃ), 7550 (sg.), 7673 (samavāyaś ca ṛshi-Vºsamanvitaḥ, so C., but B. reads ºdevaº), 7736 (caturaḥ sarvān)
XIV, †340 (ºādhyayanaṃ), 345 (only B.
devaiḥ, C.), 720 (so PCR.
devasya, C. and B.), 902 (ºvacaḥ, quoted), 949 (ºvidyāṃ), 1217 (sarvaVºānāṃ), 1250 (ºkarmasu), 1308, 1318 (ºvidyāvyapāśrayaṃ), 1570 (oṃkārapramukhān), 1903 (º-Vedāṅgapāragaṃ), 2118 (ºpāragaḥ, not in B.), 2129 (ºpāragaḥ), 2130 (ºpāragāḥ), 2553 (ºvidaḥ), 2621 (do.)
XV, 156 (ºvidāṃ varaḥ), 340 (ºdharmaṃ), 429 (ºpāragaḥ), 511 (do.), 585 (ºādhyayaneshu), 781 (sarva-Vºvidāṃ varaḥ), 838 (ºvidāṃ varaḥ), 963 (º-Vedāṅgavedināṃ)
XVIII, 188 (Kārshṇaṃ Vºṃ, i.e. the Mhbhr.), 192/3 (only B.), 200 (ºsammitaṃ), 209/10 (only B.: Kārshṇaṃ Vºṃ, i.e. the Mhbhr.), 211/12 (only B.), 300 (sg.).
पुराणम्
Englishवेद / VEDA. The sun of the hermit ayodhadhaumya. (For further details see under ayodhadhaumya).
वेद स् / VEDA (S) .1) Introduction. The root ‘Vid’ in Sanskrit means ‘to know’. The books composed of the knowledge of the Āryans, collected and compiled were called the Vedas.2) The origin and importance of the Vedas. It is said that brahmā was the creator of the Vedas. Many say that, for the performance of sacrifices brahmā created from agni (fire), vāyu (Wind) and ravi (the Sun), the three Vedas Ṛg, Yajus and Sāman which are eternal and in accordance with regulations.
The Vedas have two sides, the spiritual and the mundane. Moreover all the explanations of the Vedas from the Brāhmaṇas to the Bhāṣya of sāyaṇa, pertain to sacrifices. The literary meaning of veda is mundane. Considering these two points and the facts that they are religious books and that they reveal the mental and social outlooks of the early Āryans, and as the origin of all the thoughts of Indians, all the Vedas, especially ṛgveda, hold a lofty place.3) Parts of the Vedas. Mahāviṣṇu incarnated as vyāsa in dvāpara yuga and divided the Vedas. The first veda consisted of four pādas and a hundred thousand granthas. vyāsa divided it into four parts known as, ṛgveda, yajurveda, sāmaveda and Atharvaveda. The sage and seer vyāsa thus created by Ṛg, “Hautra” (a collection of lyrics in praise of different Gods, to be recited by the priest styled the ‘hotṛ’), by Yajus “Ādhvaryava”, (a book of sacrificial prayer, of prose formulas to be uttered by the ‘Adhvaryu’ priest, who performed the manual work involved in a sacrifice), by Sāman, “Audgātra”, (Songs meant to be sung at the soma sacrifice by a special class of priests ‘Udgātṛ’) and by atharva “Brahmatva”, (a collection of songs, spells and incantations, for the healing of disease, the restoration of harmony, the exorcism of evil spirits and to celebrate the power and omniscience of God) and established them separately. paila, a scholar in ṛgveda, and a disciple of vyāsa, gave the original veda to Indrapramiti and its saṁhitā (collections) to bāṣkala as gifts. bāṣkala divided the saṁhitā into four, and gave each of them to Baudhya and others. yajurveda was divided into twentyfour branches. They were composed by vaiśampāyana of extraordinary intelligence, a disciple of vyāsa. Kāṇḍas (Chapters) such as vājasaneya etc. were composed later by hermits such as yājñavalkya and others in the form of Smṛtis (tradition, as handing down only the tradition derived from ancient sages, to whom the Vedas were ‘revealed’). jaimini the disciple of vyāsa, divided sāmaveda into different branches. sumantu and sukarmā compiled separate Saṁhitās (collections) from them. sukarmā composed thousand Saṁhitās. sumantu the disciple of vyāsa took the Atharvaveda and taught it to thousands of Paippalāda disciples. By the blessings of vyāsa, sūta made the purāṇa saṁhitā (the collection of Purāṇas). (agni purāṇa, Chapter 150).4) Branches af the Vedas. It has already been mentioned that the Vedas are four in number called Ṛg, Yajus, sāma and atharva. Each of these Vedas has branches called Saṁhitās (collections) and Brāhmaṇas (treatises relating to prayer and sacrificial ceremony). Āraṇyakas are appendices to the Brāhmaṇas. Upaniṣads (secret or esoteric doctrines) are appendices of the Āraṇyakas. Thus each of the Vedas has Saṁhitās, Brāhmaṇas, Āraṇyakas and Upaniṣads. All these are, in a way, expositions of the Vedas. In all these expositions there are numberless Sūktas. All these taken together are called Vedic literature. In the Saṁhitās there are lyrics in praise of different gods. All these are spells and incantations (mantras) in the form of songs. The under-currents of all these spells are Vedas and stories from the Vedas. Generally speaking the Brāhmaṇas contain prose texts giving practical observations on sacrifice which are mentioned in the songs of praise. Here and there stories from Purāṇas and epics occur. The Āraṇyakas (forest-texts) got that name, because they are books of instruction to be given in the forest or writings meant for wood-dwelling hermits. As they contained esoteric spells and incantations which might cause injury even to those who were not concerned with them instruction in them was not given in towns or villages. The contents of the Āraṇyakas are the allegorical signification of the rites and sacrifices and the mystic meaning of the Vedas.
It has been mentioned that the Upaniṣads are appendices of the Āraṇyakas. Still there is not much difference between the two and hence they cannot be separated from one another so easily. The Upaniṣads are called Vedāntas, (The aim and completion of the Vedas), because they are the end of the Vedas. The Vedāntas belong to the later period of the Vedic age. Instruction in Vedāntas was given only after completing the study of the mantras (Vedas) and the Brāhmaṇas. The Upaniṣads contain philosophical speculations about the conception of Brahman and the Vedas. The word veda includes the Vedāṅgas also. Vedāṅgas (Ancillaries of the Vedas) are Śikṣā (phonetics), Vyākaraṇa (grammar), Chandas (metrics), Nirukta (etymology), Joytiṣa (astronomy), and kalpa (ritual). At first instruction is given in the study of Brahman and the study of Vedas. When more discussions and expositions on them are needed, the study of Brāhmaṇas and Āraṇyakas are resorted to. In course of time the Brāhmaṇas and Āraṇyakas, which contain discussions and expositions of the Vedas became independent branches of study under these names. That is why they contain mainly prose texts.
There are one lakh of mantras or spells and incantations in all the four Vedas taken together. They are for blessing everybody and to make the four objects of life easily attainable. sāṅkhyāyana and āśvalāyana sorted and grouped the mantras. Accordingly there are two thousand one hundred and ten mantras known as Brāhmaṇas. dvaipāyana and other hermits have stated the number of granthas (verses) in ṛgveda. It is said that there are one thousand nine hundred and ninety nine mantras in yajurveda. There are one thousand eightysix branches also. The branches in Yajus are known by the names Kāṇvī, Mādhyandinī, Kaṭhī, Madhyakaṭhī, Maitrāyaṇī, Taittirīya, Vaiśampāyanikā and so on.
In sāma veda there are branches such as Kauthumī, Ātharvaṇāyinī and so on
and songs such as Āraṇyakam, Uktham, Ūham and son on. The number of Sāmavedic verses are nine thousand four hundred and twentyfive.
sumantu, Jañjali, Ślokāyani, śaunaka, pippalāda, muñjakeśa and such others were responsible for the sorting and grouping of the mantras in the Atharvaveda. Altogether there are one thousand six hundred Upaniṣads. (agni purāṇa, Chapter 271).5) Expositions of the Vedas. The religion of the Āryans became an established one when vyāsa had created the Vedasaṁhitās. The aim of vyāsa was to bring about uniformity in the religious observances by performing rites and rituals, religious ceremonies such as sacrifices etc. without any flaw. Following this a very wide Vedic literature grew up. The study of the Vedas, critical review of meaning, the connection between mantras and tantras (Chants and rituals), Grammar, etymology, all these became inevitable. As the Vedas could be looked at from different points of view, from very early days, various types of expositions of the Vedas came out. Seven types of commentaries, Nairukta, Yājñika, Vaiyākaraṇa Jyautiṣa, Sāmpradāyika Ādhyātmika, Aitihāsika (pertaining to etymology, sacrifice, grammar astronomy, customs of a tribe, brāhma or Spiritual legends and ancient lore) were the prominent among them. When the westerners began research work in the Vedas, another branch of literature also took form, known as the Āgamikas (the historical). Even in the time of yāska, who was an authority on Nirukta (etymology) the Vedas were expounded on the basis of legends and ancient lore. Hints to this effect are seen in Yāska's works. Mention is made about other types of expositions also, in them. The last book of importance in the Sāmpradāyika type of exposition, was Vedārthaprakāśa, of sāyaṇa. But the commentary of Skandasvāmī, the books Ṛgarthadipikā and Udgīthabhāṣya of Mādhavācārya etc. have spread the sāmpradāyika type of speculations in india. There is another cult in india which believes that everything seen in the Vedas is spiritual and that the spells and incantations are esoteric.6) The gods of the Vedas. All the gods known today are not found in the Vedas. Even those who are found do not have the prominence that is given to them now. For example, the deity viṣṇu, worshipped as one of the three godheads today, is not as omnipotent as the indra of the Vedas. Though viṣṇu is praised in five spells in ṛgveda, when compared with other deities, he was not of much prominence. In the Vedas the incarnation of vāmana is not given much importance. Even though rudra is a recognized deity and mention occurs about kapardī, in the Vedas, there is not a song of praise of śiva in the ṛgveda. There is no mention at all, about the worship of the Phallus, devī and so on in the Vedas. The Vedas celebrate the Omniscience of varuṇa, indra, agni, mitra, the maruts and so on. The lustre of indra was gradually dimmed with the efflux of time and he became a mere libertine in the Purāṇas. The importance of many deities such as varuṇa, agni, mitra, Aśvin and so on was greatly diminished in the Purāṇas. Thirtythree deities pertaining to Earth, Ether and Sky are praised in the Vedas.7) The rites concerning instruction in Vedas. manu has given certain instructions as to how the teaching of Vedas should be conducted.8) The teachers of veda. See under guruparamparā.9) The period of the Vedas. The Indians believe that the spells and incantations and the Brāhmaṇas are not manmade, but are revelations by God. So they are considered to be beginningless and endless. The hermits are considered to be seers of the spells. It is mentioned “Mantradraṣṭāraḥ na tu Kartāraḥ”. (They are seers of mantra, not makers). In the opinion of one party, according to this maxim, it is not necessarry to search for the creators or the period of creation, of mantras. They hold that only the Sūtras (thread, clue, guide, rule, aphorism) are made by man.
The westerners and the modern thinkers of india do not agree completely with this view. They believe that the early Āryans who entered india, first settled down in the Punjab and that the local civilization which they had assumed, broke out as songs of praise. In course of time, these songs of Praise took the form of ṛgveda mantras (saying, song, formula). In the beginning there was only one veda. Many believe that this state continued up to B.C. 1500. It is a fact universally acknowledged, that this Vedic literature is the most ancient literature of the world. There is difference of opinion as to the period of origin of this Vedic literature. Prof. Macdonell and Prof. Jacobi are foremost among those who have made their opinions. In the opinion of Prof. Macdonell, the Vedic literature originated in the period between B.C. 1500 and 1200. But Jacobi's opinion is that all the Vedas were made before B.C. 4000.
Vedic Reference
EnglishVeda in the Atharvaveda^1 and later^2 denotes ‘sacred lore.’
In the plural^3 it more definitely refers to the Vedas of the Ṛc,
Yajus, and Sāman. Cf. Vidyā.
1) Av. vii. 54, 2
x. 8, 17
xv. 3, 7.
2) Traya, ‘threefold, ’ Śatapatha Brāh-
maṇa, v. 5, 5, 10
xiii. 4, 3, 3
Nirukta,
i. 2. 18. 20, etc.
3) Av. iv. 35, 6
xix. 2, 12
Taittirīya
Saṃhitā, vii. 5, 11, 2
Aitareya Brāh-
maṇa, v. 32, 1
vi. 15, 11
Taittirīya
Brāhmaṇa, iii. 10, 11, 4
Śatapatha
Brāhmaṇa, xi. 3, 3, 7
xii. 3, 4, 11, etc.
In the Brāhmaṇas the word, no doubt,
has normally the sense of the extant
collections, which appear under their
accepted titles, Ṛgveda, Yajurveda,
Sāmaveda, in the Āraṇyakas.
अमरकोशः
SanskritWord: वेदः
Root: वेद
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ goods
⇒ feeling
⇒ finding
⇒ property
⇒ knowledge
⇒ obtaining
⇒ perception
⇒ sacred lore
⇒ acquisition
⇒ true knowledge
⇒ sacred knowledge
⇒ knowledge of ritual
⇒ true or sacred knowledge or lore
⇒ tuft or bunch of strong grass made into a broom
Shloka(s):
1|6|3|1 ► श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायस्त्रयी धर्मस्तु तद्विधिः। (शब्दादिवर्गः)
3|3|73|2 ► सिकताः स्युर्वालुकापि वेदे श्रवसि च श्रुतिः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|140|1 ► वणिक्पथः पुरं वेदो निगमो नागरो वणिक्। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|6|3|1 ⇢ श्रुतिः (श्रुति) (स्त्री) ⇒ ear, saw, path, news, veda, name, word, noise, sound, title, rumour, saying, report, course, hearing, hearsay, learning, listening, scholarship, intelligence, constellation, aggregate of sounds, quarter tone or interval, organ or power of hearing, particular division of the octave, that which is heard or perceived with the ear, diagonal of a tetragon or hypothenuse of a triangle, that which has been heard or communicated from the beginning, sacred knowledge orally transmitted by the Brahmans from generation to generation
➠ 1|6|3|1 ⇢ वेदः (वेद) (पुं) ⇒ goods, feeling, finding, property, knowledge, obtaining, perception, sacred lore, acquisition, true knowledge, sacred knowledge, knowledge of ritual, true or sacred knowledge or lore, tuft or bunch of strong grass made into a broom
➠ 1|6|3|1 ⇢ आम्नायः (आम्नाय) (पुं) ⇒ tantra, family, advice, the Veda, sacred tradition, received doctrine, traditional usage, series of families, family or national customs, veda or the Vedas in the aggregate, instruction in past and present usage, sacred texts handed down by repetition, that which is to be remembered or studied or learnt by heart
➠ 1|6|3|1 ⇢ त्रयी (त्रयी) (स्त्री)
➠ 3|3|73|2 ⇢ श्रुतिः (श्रुति) (स्त्री) ⇒ ear, saw, path, news, veda, name, word, noise, sound, title, rumour, saying, report, course, hearing, hearsay, learning, listening, scholarship, intelligence, constellation, aggregate of sounds, quarter tone or interval, organ or power of hearing, particular division of the octave, that which is heard or perceived with the ear, diagonal of a tetragon or hypothenuse of a triangle, that which has been heard or communicated from the beginning, sacred knowledge orally transmitted by the Brahmans from generation to generation
➠ 3|3|140|1 ⇢ निगमः (निगम) (पुं) ⇒ road, root, town, city, trade, traffic, The Veda, doctrine, insertion, assurance, certainty, market-place, sacred precept, art of doctrine, quotation [lit.], reference [lit.], veda or the Vedic text, instruction in doctrine, words of a god or holy man, caravan or company of merchants, corporation [Com. (ancient word)], any work auxiliary to and explanatory of the Vedas, place or passage where a word occurs or the actual word quoted from such a passage
Related word(s):
जातिः ➡ अपौरुषेयः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सामवेदः
अन्यसंबन्धाः ➡ वेदाङ्गम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवेदः, (विद + घञ् ।) विष्णुः । यथा, --“वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित् कविः ॥
”इति विष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् ॥
वृत्तम् । इति मेदिनी ॥
क्वचित् पुस्तके वित्त-मित्यपि पाठः । यज्ञाङ्गम् । इति नानार्थरत्न-माला ॥
मीनशरीरावच्छेदेन भगवद्बाक्यम् ।इति न्यायशास्त्रम् ॥
धर्म्मब्रह्मप्रतिपादकमपौ-रुषेयवाक्यम् । इति वेदान्तशास्त्रम् ॥
ब्रह्ममुख-निर्गतधर्म्मज्ञापकशास्त्रम् । इति पुराणम् ॥
तत्पर्य्यायः । श्रुतिः २ आम्नायः ३ । इत्य-मरः ॥
छन्दः ४ ब्रह्म ५ निगमः ६ । इतिशब्दरत्नावली ॥
प्रवचनम् ७ । इति जटा-धरः ॥
* ॥
वेदस्य प्रादुर्भावो । यथा । कदाचित्कथं सृक्ष्यामीति ध्यायतो ब्रह्मणो मुखचतु-ष्टयेभ्यश्चत्वारो वेदाः प्रादुरासन् । यथा । एक-विंशतिशाखात्मक-ऋक् १ शतशाखात्मक-यजुः २ सहस्रशाखामयसाम ३ नवशाखा-मयाथर्व्व ४ । इति पुराणम् ॥
अपि च ।श्रीमार्कण्डेय उवाच ।“तस्मादण्डाद्विनिर्भिन्नाद्ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ।ऋचो बभूवुः प्रथमं प्रथमाद्वदनान्मुने ॥
जवापुष्पनिभाः सद्यस्तेजोरूपा ह्यसंवृताः ।पृथक् पृथग्विभिन्नाश्च रजोरूपा महात्मनः ॥
यजूंषि दक्षिणाद्वक्त्रादनिबद्धानि कानिचित् ।यादृक्वर्णं तथा वर्णान्यसंहतिचराणि वै ॥
पश्चिमं यद्विभोर्व्वक्त्रं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।आविर्भूतानि सामानि ततः कुन्दसितान्यथा ॥
अथर्व्वाणमशेषेण भृङ्गाञ्जनचयप्रभम् ।घोराघोरस्वरूपं तदाभिचा रिकशान्तिमत् ॥
उत्तरात् प्रकटीभूतं वदनात्तत्तु वेधसः ।मुखं सत्त्वतमःप्रायं सौम्यासौम्यस्वरूपवत् ॥
ऋचो रजोगुणाः सत्त्वं यजुषाञ्च गुणो मुने ।तमोगुणानि सामानि तमःसत्त्वमथर्व्वसु ॥
एतानि ज्वलमानानि तेजसाप्रतिमेन वै ।पृथक् पृथगवस्थानं भाञ्जि पूर्व्वमिवाभवत् ॥
ततस्तदाद्यं यत्तेज ओमित्युक्त्वाभिशस्यते ।तस्यानुभावादृक्तेजस्तमांस्यावृत्य संस्थितम् ॥
यथा यजुर्म्मयं तेजो यच्च साम्नां महामुने ।एकत्वमुपयातानि परतेजसि संश्रयात् ॥
शान्तिकं पौष्टिकञ्चैव तथा चैवाभिचारिकम् ।ऋगादिषु लयं ब्रह्मंस्त्रितयं त्रिष्वथागमत् ॥
ततो विश्वमिदं सद्यस्तमोनाशात् सुनिर्म्मलम् ।बभावतीव विप्रर्षे तिरश्चोर्द्ध्वमधस्तथा ॥
ततस्तन्मण्डलीभूतं छान्दसं तेज उत्तमम् ।परेण तेजसा ब्रह्मन् ! एकत्वमुपगम्य तत् ॥
आदित्यसंज्ञामगमदादावेव यतोऽभवत् ।विश्वस्यास्य महाभाग कारणञ्चाव्ययात्मकम् ॥
प्रातर्मध्यन्दिने चैव तथा चैवापराह्णिके ।त्रयी तपति सा काले ऋग्यजुःसामसंज्ञिता ॥
ऋचस्तपन्ति पूर्व्वाह्णे भध्याह्ने च यजूंषि वै ।सामानि चापराह्णे तु तपन्ति मुनिसत्तम ॥
शान्तिकं ऋक्षु पूर्व्वाह्णे यजुः स्वनृचपौष्टिकम् ।अपराह्णे स्थितं नित्यं सामस्वेवाभिचारिकम् ॥
सृष्टौ च ऋङ्मयो ब्रह्मा स्थितौ विष्णुर्यजुर्म्मयः ।रुद्रः साममयोऽन्ते च तस्मात्तस्या शुचिर्ध्वनिः ॥
तदेवं भगवान् भास्वान् वेदात्मा वेदसंस्थितः ।वेदविद्यात्मकश्चैव परः पुरुष उच्यते ॥
स्वर्गस्थित्यन्तहेतुः स रजःसत्त्वादिकैर्गुणैः ॥
आश्रित्य ब्रह्मविष्ण्वादिसंज्ञामभ्येति शाश्वतः ॥
वेदैः स वेद्यः स तु वेदमूर्त्ति-रमूर्त्ति-राद्योऽखिलविश्वमूर्त्तिः ।विश्वाश्रयं ज्योतिरवेद्यवर्त्माधर्म्मावदातः परमः परेभ्यः ॥
”इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सूर्य्यमाहात्म्ये सूर्य्यो-त्पत्तिनामाध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते ह्यस्मिन् वै द्बापरे द्बिजाः ।पराशरसुतो व्यासः कृष्णद्वैपायनोऽभवत् ॥
ए सव सर्व्ववेदानां पुराणानां प्रदर्शकः ।पाराशर्य्यो महायोगी कृष्णद्वैपायनो हरिः ॥
आराध्य देवमीशानं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम् ।तत्प्रसादादसौ व्यासो वेदानामभवत् प्रभुः ॥
अथ शिष्यान् प्रजग्राह चतुरो वेदपारगान् ।जैमिनिञ्च सुमन्तुञ्च वैशम्पायनमेव च ॥
पैलं तेषां चतुर्थञ्च पञ्चमं मां महामुनिः ।ऋग्वेदश्रावकं पैलं प्रजग्राह महामुनिः ॥
यजुर्व्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च ।जैमिनिं सामवेदस्य श्रावकं सोऽन्वपद्यत ॥
तथैवाथर्व्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम् ।इतिहासपुराणानि प्रवक्तुं मामयोजयत् ॥
एक आसीद्यजुर्व्वेदस्तञ्चतुर्द्धा व्यकल्पयत् ।चातुर्होत्रमभूद्यस्मिंस्तेन यज्ञमथाकरोत् ॥
अध्वर्य्यवं यजुर्भिः स्यादृग्भिर्होत्रं द्विजोत्तमाः ।औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वञ्चाप्यथर्व्वभिः ॥
ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् प्रभुः ।यजूंषि च यजुर्व्वेदं सामवेदञ्च सामभिः ॥
एकविंशतिभेदेन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा ।शाखानान्तु शतेनाथ यजुर्व्वेदमथाकरोत् ॥
सामवेदं सहस्रेण शाखानाञ्च विभेदतः ।अथर्व्वाणमथो वेदं बिभेद नवकेन तु ॥
भेदैरष्टादशैर्व्यासः पुराणं कृतवान् प्रभुः ।योऽयमेकश्चतुष्पादो वेदः पूर्व्वं पुरातनात् ॥
ओँकारो ब्रह्मणो जातः स दोषविषशोधनः ।वेदवेद्यो हि भगवान् वासुदेवः सनातनः ॥
स गीयते वरो देवो यो वेदैनं स वेदवित् ।एतत् परतरं ब्रह्मज्योतिरानन्दमुत्तमम् ॥
वेदवाक्योदितं तत्त्वं वासुदेव परं पदम् ।वेदवेद्यमिदं वेत्ति वेदं वेदपरो मुनिः ॥
अवेदं परमं वेत्ति वेदनिष्ठः सदेश्वरः ।स एव वेदो वेद्यश्च तमेवाश्रित्य मुच्यते ॥
इत्येतदक्षरं वेद्यमोङ्कारं वेदमव्ययम् ।अवेदञ्च विनाजाति पाराशर्य्यो महामुनिः ॥
”इति कौर्म्मे ४९ अध्यायः ॥
* ॥
वेदाध्ययनपात्रं यथा, --व्यास उवाच ।“एवं दण्डादिभिर्युक्तं शौचाचारसमन्वितः ।आहूतोऽध्ययनं कुर्य्याद्वीक्षमाणो गुरोर्म्मुखम् ॥
नित्यमुद्यतपाणिः स्यात् साध्वाचारः सुसंयतः ।आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखंगुरोः ॥
प्रतिश्रवणसम्भाषे शयानो न समाचरेत् ।नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः ॥
नीचं शय्यासनं चास्य सर्व्वदा गुरुसन्निधौ ।गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत् ॥
नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम् ।न चैवास्यानुकुर्व्वीत गतिभाषितचेष्टितम् ॥
गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा वापि प्रवर्त्तते ।कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥
दूरस्थो नार्च्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः ।न चैवास्योत्तरं ब्रूयात् स्थिते नासीत सन्निधौ ॥
उदकुम्भं कुशान् पुष्पं समिधोऽस्याहरेत् सदा ।मार्ज्जनं लेशनं नित्यमङ्गानां वै समाचरेत् ॥
नास्य निर्म्माल्यशयनं पादुकोपानहावपि ।नाक्रामेदासनञ्चास्य छायादीन् वै कदाचन ॥
साधयेद्दण्डकाष्ठादीन् लब्धञ्चास्मै निवेदयेत् ।अनापृच्छन्न गन्तव्यं भवेत् प्रियहिते रतः ॥
न पादौ धावयेदस्य सन्निधाने कदाचन ।जृम्भितं हसितञ्चैव कण्ठप्रावरणं तथा ॥
वर्ज्जयेत् सन्निधौ नित्यमवस्फोटनमेव च ।यथाकालमधीयीत यावन्न विमना गुरुः ॥
आसीताधो गुरोर्दर्भे फलके वा समाहितः ।आसने शयने याने नैव तिष्ठेत् कथञ्चन ॥
धावन्तमनुधावेत्तं गच्छन्तमनुगच्छति ।गोऽश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च ॥
आसीत गुरुणा सार्द्धं शिलाफलकनौषु च ।जितेन्द्रियः स्यात् सततं वश्यात्माक्रोधनःशुचिः ॥
प्रयुञ्जीत सदा वाचं मधुरां हितकारिणीम् ।गन्धं माल्यं रसं कन्यां शुक्तं प्राणिविहिंसनम् ॥
अभ्यङ्गञ्चाञ्जनोपानच्छत्रधारणमेव च ।कामं लोभं भयं निद्रां गीतं वादित्रनृत्यकम् ॥
आतर्ज्जनं परीवादं स्त्रीप्रेक्षालभनन्तथा ।परोपघातपैशुन्यं प्रयत्नेन विवर्ज्जयेत् ॥
उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकाकुशान् ।आहरेद्यावदर्थानि भैक्षञ्चाहारमाचरेत् ॥
कृतञ्च लवणं सर्व्वं वर्ज्यं पर्य्युषितञ्च यत् ।अनृत्यदर्शी सततं भवेद्गीतादिनिस्पृहः ॥
नादित्यं वै समीक्षेत नाचरेद्दन्तधावनम् ।एकान्तमशुचिस्त्रीभिः शूद्रान्त्यैरभिभाषणम् ॥
गुरूच्छिष्टं भैषजार्हं प्रभुञ्जीत न कामतः ।मलापकर्षणं स्नानं नाचरेद्धि कथञ्चन ॥
न कुर्य्यान्मानसं विप्र गुरोस्त्यागे कथञ्चन ।मोहाद्वा यदि वा लोभात्त्यक्तेन पतितो भवेत् ॥
लौकिकं वैदिकञ्चापि तथाध्यात्मिकमेव वा ।आददीत यतो ज्ञानं तन्न द्रुह्येत् कदाचन ॥
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्य्याकार्य्यमजानतः ।उत्पथप्रतिपन्नस्य मनुस्त्यागं समब्रवीत् ॥
गुरोर्गुरोः सन्निहिते गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् ।न चाविसृष्टगुरुणा स्वान् गुरूनभिवादयेत् ॥
विद्यागुरुष्वेतदेव नृत्यवृत्तिस्वयोनिषु ।प्रतिषेधान्न चाधर्म्मा द्बिजञ्चोपदिशत्स्वपि ॥
श्रेयः स्वगुरुवद्वृत्तिं नित्यमेव समाचरेत् ।गुरुपुत्त्रेषु दारेषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु ॥
बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्म्मणि ।अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति ॥
उत्सादनं वा गात्राणां स्नपनोच्छिष्टभोजने ।न कुर्य्याद्गुरुपुत्त्रस्य पादयोः शौचमेव च ॥
गुरुवत् प्रतिपूज्यास्तु सवर्णा गुरवस्तथा ।असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः ॥
अभ्यञ्जनं स्नापनञ्च गात्रोत्सादनमेव च ।गुरुपत्न्या न कार्य्याणि केशानाञ्च प्रसाधनम् ॥
गुरुपत्नीन्तु युवतीं नाभिवाद्येत पादयोः ।कुर्व्वीत वन्दनं भूमावेषोऽहमिति च ब्रुवन् ॥
विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहञ्चाभिवादनम् ।गुरुदारेषु कुर्व्वीत सतां धर्म्ममनुस्मरन् ॥
मातृस्वसा मातुलानी श्वश्रूश्चाथ पितुः स्वसा ।प्रपूज्या गुरुपत्नी च समास्ता गुरुभार्य्यया ॥
भ्रातृभार्य्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि ।विप्रस्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसम्बन्धियोषितः ॥
पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्याञ्च स्वसर्य्यपि ।मातृवद्वृत्तिमातिष्ठेन्माता ताभ्यो गरीयसी ॥
एवमाचारसम्पन्नमात्मवश्यमदाम्भिकम् ।वेदमध्यापयेद्धर्म्मं पुराणाङ्गानि नित्यशः ॥
तथा चिरोषिते शिष्ये गुरुर्ज्ञानमनिर्द्दिशन् ।हरते दुष्कृतं तस्य शिष्यस्यैवं ततो गुरुः ॥
आचार्य्यपुत्त्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्म्मिकः शुचिः ।आप्तः शक्तोऽर्थदः साधुरध्याप्या दश धर्म्मतः ॥
कृतज्ञश्च तथाद्रोही मेधावी शुभकृन्नरः ।आप्तः प्रियोऽथ विधिवत् षडध्याप्या द्बिजातयः ।एतेषु ब्रह्मणो दानमन्यत्र तु यथोदितात् ॥
” * ॥
वेदाध्ययनविधिर्यथा, --“आचम्य संयतो नित्यमधीयीत उदङ्मुखः ।उपसंगृह्य तत्पादौ वीक्षमाणो गुरोर्भुखम् ॥
अधीष्व भो इति ब्रूयाद्विरामोऽस्त्विति चारमेत् ।प्राक् भूतान् पर्य्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः ॥
प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओङ्कारमर्हति ।ब्राह्मणः प्रणवं कुर्य्यादन्ते च विधिवद्द्विजाः ॥
कुर्य्यादध्यापनं नित्यं स ब्रह्मादीनि पूर्व्वतः ।सर्व्वेषामेव भूतानां देवश्चक्षुः सनातनः ॥
अधीतानध्ययन्नित्यं ब्राह्मण्याद्धीयतेऽन्यथा ।अधीयीत ऋचो नित्यं क्षीरहुत्या सदेवताः ॥
प्रीणाति तर्पयन्त्येनं कामैस्तृप्ताः सदेवताः ।यजूंष्यधीते नियतं दध्ना प्रीणाति देवताः ॥
सामान्यधीते प्रीणाति घृताहुतिभिरन्वहम् ।अथर्व्वाङ्गिरसो नित्यं मध्वा प्रीणाति देवताः ॥
धर्म्मार्थञ्च पुराणानि मांसैस्तर्पयते सुरान् ।अपां समीपे प्रयतो नैत्यिकं विधिमाश्रितः ॥
गायत्त्रीमप्यधीयीत गत्वारण्यं समाहितः ।सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् ॥
गायत्त्रीं वै जपेन्नित्यं जपयज्ञः प्रकीर्त्तितः ॥
गायत्त्रीञ्चैव वेदांश्च तुलयातोलयत् प्रमुः ।एकतश्चतुरो वेदान् गायत्त्रीञ्च तथैकतः ॥
ओँकारमादितः कृत्वा व्याहृतीस्तदनन्तरम् ।ततोऽधीयीत सावित्रीमेकाग्रः श्रद्धयान्वितः ॥
पुराकल्पे समुत्पन्ना भूर्भुवःस्वःसनातनाः ।महाव्याहृतयस्तिस्रः सर्व्वाशुभनिवर्हणाः ॥
प्रधानं पुरुषः कालो ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।सत्त्वं रजस्तमस्तिस्रः क्रमाद्व्याहृतयः स्मृताः ॥
ओँकारस्तत्परं ब्रह्म सावित्री स्यात्तदक्षरम् ।एष मन्त्रो महाभागः सारात्सार उदाहृतः ॥
योऽधीतेऽहन्यहन्येतां सावित्रीं वेदमातरम् ।विज्ञायार्थं ब्रह्मचारी स याति परमां गतिम् ॥
गायत्त्री वेदजननी गायत्त्री लोकपावनी ।न गायत्त्र्याः परं जप्यं एतद्विज्ञाय मुच्यते ॥
श्रावणस्य च माघस्य पौर्णमास्यां द्बिजोत्तमाः ।आषाढ्यां प्रौष्ठपद्यां वा वेदोपकरणे स्मृतः ॥
उत्सृज्य ग्रामनगरं मासान् विप्रोऽर्द्धपञ्चमान् ।अधीयीत शुचौ देशे ब्रह्मचारी समाहितः ॥
पुष्ये तु छन्दसां कुर्य्याद्बहिरुत्सर्ज्जयेद्द्विजः ।माघशुक्लस्य तु प्राप्ते पूर्व्वाह्णे प्रथमेऽहनि ॥
छन्दांस्यूर्द्ध्वमथो जप्यात् शुक्लपक्षे तु वै द्बिजः ।वेदाङ्गानि पुराणानि कृष्णपक्षे तु मानवः ॥
* ॥
इमान्नित्यमनध्यायानधीयानो विचक्षणः ।अध्यापनञ्च कुर्व्वाणो अभ्यस्यन्नपि यत्नतः ॥
कर्णश्रवेऽनिले रात्रौ दिवा पांशुससूहने ।विद्युत्स्तनितसर्व्वेषु महोल्कानाञ्च संप्लवे ॥
आकालिकमनध्यायमेतेष्वाह प्रजापतिः ।एतानभ्युदितान् विद्याद्यदा प्रादुष्कृताग्निषु ॥
तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चात्र दर्शने ।सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषे रात्रौ यथा दिवा ॥
नित्यानध्याय एव स्याद्ग्रामेषु नगरेषु च ।धर्म्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धेषु नित्यशः ॥
अन्तःशवगते ग्रामे वृषलस्यैव सन्निधौ ।अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च ॥
उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रस्य विसर्ज्जने ।उच्छिष्टः श्राद्धं भुक्त्वैव मनसापि न चिन्तयेत् ॥
प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोद्दिष्टस्य केतनम् ।त्र्यहं न कीर्त्तयेद्ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके ॥
यावदेकान्तदुष्टस्य स्नेहो लेपश्च तिष्ठति ।विप्रस्य विदुषो देहे तावद्ब्रह्म न कीर्त्तयेत् ॥
शयानः प्रौढपादश्च तथा चैवावशक्थिकः ।नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च ॥
निराहारे बाणशब्दे सन्ध्ययोरुभयोरपि ।अमावास्याचतुर्द्दश्योः पौर्णमास्यष्टमीषु च ॥
उपाकर्म्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् ।अष्टकासु त्वहोरात्रमृत्वन्तासु च रात्रिषु ॥
मार्गशीर्षे तथा पौषे माघमासे तथैव च ।तिस्रोऽष्टकाः समाख्याताः कृष्णपक्षेषु सूरिभिः ॥
श्लेष्मातकस्य च्छायायां शाल्मलेर्मधुकस्य च ।कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः ॥
समानविद्ये तु मृते तथा सब्रह्मचारिणि ।आचार्य्ये संस्थिते वापि त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् ॥
छिद्राण्येतानि विप्राणां येऽनध्यायाः प्रकी-र्त्तिताः ।हिंसन्ति राक्षसास्तेषु तस्मादेतानि वर्ज्जयेत् ॥
नित्यके नास्त्यनध्यायः सन्ध्योपासन एव च ।उपाकर्म्मणि कर्म्मान्ते होममन्त्रे तथैव च ॥
एकामृचमथैकं वा यजुः सामाथवा पुनः ।अष्टकाद्यास्वधीयीत मारुते चातिवायति ॥
अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः ।न धर्म्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्व्वस्वेतानि वर्ज्जयेत् ॥
* ॥
एष धर्म्मः समासेन कीर्त्तितो ब्रह्मचारिणाम् ।ब्रह्मणाभिहितः पूर्व्वमृषीणां भावितात्मनाम् ॥
योऽन्यत्र कुरुते यत्नमनधीत्य श्रुतिं द्विजाः ।स संमूढो न संभाव्यो वेदवाह्यो द्बिजातिभिः ॥
न वेदपाठमात्रेण सन्तुष्टो वै भवेत् द्विजः ।पाठमात्रावसन्नस्तु पङ्के गौरिव सीदति ॥
अधीत्य विधिवद्बेदं वेदार्थं न विचारयेत् ।स सान्वयः शूद्रकल्पः पात्रतां न प्रपद्यते ॥
पठित्वात्यन्तिकं वासं कर्त्तुमिच्छति वै गुरोः ।युक्तः परिचरेदेनं न शरीरविमोक्षणम् ॥
गत्वा वनं यो विधिवज्जुहूयाज्जातवेदसम् ।अधीयीत सदा नित्यं ब्रह्मनिष्ठः समाहितः ॥
सावित्रीं शतरुद्रीयं वेदान्तांश्च विशेषतः ।अभ्यसेत् सततं मुक्तो भस्मस्नानपरायणः ॥
एतद्विधानं परमं पुराणंवेदागमे सम्यगिहेरितं वः ।पुरा महर्षिप्रवराभिपृष्टःस्वायम्भुवो यन्मनुराह देवः ॥
एतमीश्वरसमीरितं नरोयोऽनुतिष्ठति विधिं विधानवित् ।मोहजालमपहाय सोऽमृतोयाति ततपदमनामयं शिवम् ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १३ अध्यायः ॥
अथ ऋग्वेदस्य संहिता ।“बिभेद प्रथमं विप्र पैल ऋग्वेदपादपम् ।इन्द्रप्रमितये प्रादात् वास्कलाय च संहिते ॥
चतुर्द्धा सा विभेदाथ वास्कलो निजसंहिताम् ।बोध्यादिभ्यो ददौ तास्तु शिष्येभ्यः स महामतिः ॥
बोध्याग्निमातुरौ तद्वत् जातुकर्णपराशरौ ।प्रतिशाखास्तु शाखायास्तस्यास्ते जगृहुर्मुने ॥
इन्द्रप्रमितिरेकान्तु संहितां स्वसुतं ततः ।माण्डूकेयं महात्मानं मैत्रेयाध्यापयत्तदा ॥
तस्य शिष्यप्रशिष्येभ्यः पुत्त्रशिष्यक्रमाद्ययौ ।वेदमित्रस्तु शाकल्यः संहितां तामधीतवान् ॥
चकार संहिताः पञ्च शिष्येभ्यः प्रददौ च ताः ।तस्य शिष्याश्च ये पञ्च तेषां नामानि मे शृणु ॥
मुद्गलो गालवश्चैव वात्स्यः शालीय एव च ।शैशिरः पञ्चमश्चासीन्मैत्रेय सुमहामतिः ॥
संहितात्रितयञ्चक्रे शाकपूर्णिरथेतरः ।निरुक्तमकरोत्तद्बच्चतुर्थं मुनिसत्तम ॥
क्रौञ्चो वैतालिकस्तद्बद्बलाकश्च महामतिः ।निरुक्तकृच्चतुर्थोऽभूद्वेदवेदाङ्गपारगः ॥
इत्येताः प्रतिशाखाभ्यो ह्यनुशाखा द्विजोत्तम ।वास्कलिश्चापरास्तिस्रः संहिताः कृतवान्द्विजः ॥
शिष्यः कालायनिर्गार्ग्यस्तृतीयश्च तथा जवः ।इत्येते बह्वृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रव-र्त्तिताः ॥
इति विष्णुपुराणे ३ अंशे वेदविभक्तिर्नाम ४अध्यायः ॥
* ॥
यजुर्व्वेदस्य संहिता यथा, --“यजुर्व्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन्महामतिः ।वैशम्पायननामासौ व्यासशिष्यश्चकार वै ।शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगृहुस्तेऽप्यनुक्रमात् ॥
याज्ञवल्क्यस्तु तस्याभूद्ब्रह्मरातसुतो द्विज ।शिष्यः परमधर्म्मज्ञो गुरुवृत्तिपरः सदा ॥
ऋषिर्य्योऽद्य महामेरोः समाजे नागमिस्यति ।तस्य वै सप्तरात्रन्तु ब्रह्महत्या भविष्यति ।पूर्व्वमेव मुनिगणैः समयोऽयं कृतो द्बिज ॥
वैशम्पायन एकस्तु तं व्यतिक्रान्तवांस्ततः ।स्वस्रीयं बालकं सोऽथ पदा स्पृष्टमघातयत् ॥
स शिष्यानाह भोः शिष्याः ब्रह्महत्यापहंव्रतम् ।चरध्वं मत्कृते सर्व्वे न विचार्य्यमिदं तथा ॥
अथाह याज्ञवल्क्यस्तं किमेभिर्भगवन्द्विजैः ।क्लेशितैरल्पतेजोभिश्चरिष्येऽहमिदं व्रतम् ॥
ततः क्रुद्धो गुरुः प्राह याज्ञवल्क्यं महामतिम् ।मुच्यतां यत् त्वयाधीतं मत्तो विप्रावमन्यक ! ॥
निस्तेजसो वदस्वेतान् यस्त्वं ब्राह्मणपुङ्गवान् ।तेन शिष्येण नार्थोऽस्ति ममाज्ञाभङ्गकारिणा ॥
याज्ञवल्क्यस्ततः प्राह भक्त्यैतत्ते मयोदितम् ।ममाप्यलं त्वयाधीतं यन्मया तदिदं द्विज ॥
श्रीपराशर उवाच ।इत्युक्त्वा रुधिराक्तानि स्वरूपाणि यजूंषि सः ।छर्द्दयित्वा ददौ तस्मै ययौ च स्वेच्छया मुनिः ॥
यजूंष्यथ विसृष्टानि याज्ञवल्क्येन वै द्विज ।जगृहुस्तित्तिरा भूत्वा तैत्तिरीयास्तु ते ततः ॥
ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं गुरुणा चोदितैस्तु यैः ।चरकाध्वर्य्यवस्ते तु चरणान्मुनिसत्तम ॥
याज्ञवल्क्योऽपि मैत्रेय प्राणायामपरायणः ।तुष्टाव प्रयतः सूर्य्यं यजूंष्यभिलषंस्ततः ॥
श्रीयाज्ञवल्क्य उवाच ।नमःसवित्रे द्वाराय मुक्तेरमिततेजसे ।ऋग्यजुःसामभूताय त्रयीधामवते नमः ॥
श्रीपराशर उवाच ।इत्येवमादिभिस्तेन स्तूयमानः स्तवै रविः ।वाजिरूपधरः प्राह व्रियतामभिवाञ्छितम् ॥
याज्ञवल्क्यस्ततः प्राह प्रणिपत्य दिवाकरम् ।यजूषि तानि मे देहि यानि सन्ति न मे गुरौ ॥
श्रीपराशर उवाच ।एवमुक्तो ददौ तस्मै यजुंषि भगवान् रविः ।अयातयामसंज्ञानि यानि वेत्ति न तद्गुरुः ॥
यजूंषि यैरधीतानि तानि वेप्रैर्द्बिजोत्तम ।वाजिनस्ते समाखाताः सूर्य्योऽश्वः सोऽभवद्-यतः ॥
शाखाभेदास्तु तेषां वै दश पञ्च च वाजिनाम् ।काण्वाद्याः सुमहाभाग याज्ञवल्क्यप्रवर्त्तिताः ॥
”इति श्रीविष्णुपुराणे ३ अंशे वाजिनामाख्यार्न५ अध्यायः ॥
* ॥
सामवेदस्य संहिता यथा, --“सामवेदतरोः शाखा व्यासशिष्यः स जैमिनिः ।क्रमेण येन मैत्रेय विभेद शृणु तन्मम ॥
सुमन्तुस्तस्य पुत्त्रोऽभूत् सुकर्म्मास्याप्यभूत् सुतः ।अधीतवन्तावेकैकां संहितां तौ महामुनी ॥
साहस्रं संहिताभेदं सुकर्म्मा तत्सुतस्ततः ।चकार तञ्च तच्छिष्यौ जगृह्णाते महाव्रतौ ॥
हिरण्यनाभिः कौशल्यः पौष्यञ्जिश्च द्विजोत्तमः ।उदीच्याः सामगाः शिष्यास्तस्य पञ्चशताःस्मृताः ॥
हिरण्यनाभात्तावत्यः संहिता यैर्द्वि जोत्तम ।गृहीतास्तेऽपि चोच्यन्ते पण्डितैः प्राच्य सामगाः ॥
लोकाक्षिः कुथमिश्चैव कुषीदिर्लाङ्गलिस्तथा ।पौष्यञ्जिशिष्यास्तद्भेदैः संहिता बहुलीकृताः ॥
हिरण्यनाभशिष्यश्च चतुर्विंशतिसंहिताः ।प्रोवाच कृतिनामासौ शिष्येभ्यः सुमहामतिः ॥
तैश्चापि सामवेदोऽसौ शखाभिर्बहुलीकृतः ॥
” *अथर्व्ववेदस्य संहिता यथा, --“अथर्व्वणामथो वक्ष्ये संहितानां समुच्चयम् ।अथर्व्ववेदं स मुनिः सुमन्तुरमितद्युतिः ॥
शिष्यमध्यापयामास कबन्धं सोऽपि तद्द्विधा ।कृत्वा तु वेददर्शाय तथा पथ्याय दत्तवान् ॥
वेददर्शस्य शिष्यास्तु मोदो ब्रह्मवलिस्तथा ।शौल्कायनिः पिप्पलादस्तथान्यो मुनिसत्तमः ॥
पथ्यस्यापि त्रयः शिष्याः कृतायैर्द्विज संहिताः ।जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनको द्विज ॥
शौनकस्तद्द्विधा कृत्वा ददावेकान्तु वभ्रवे ।द्वितीयां संहितां प्रादात् सैन्धवायनसंज्ञिने ॥
सैन्धवा मुञ्जकेशाश्च भिन्नवेदा द्बिधा पुनः ।नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानान्तथैव च ॥
चतुर्थः स्यादङ्गिरसः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः ।श्रेष्ठाश्चाथर्व्वणामेते संहितानां विकल्पकाः ॥
”इति विष्णुपुराणे ३ अंशे ६ अध्यायः ॥
अन्यत् कूर्म्मपुराणवत् ॥
* ॥
अपरञ्च ।“वेदो हरेर्व्वाक् सावित्री वेदमाता प्रतिष्ठिता ।त्रिगुणञ्च त्रिवृत्सत्रं तेन विप्राः प्रतिष्ठिताः ॥
दशयज्ञैः संस्कृता ये ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ।तत्र वेदाश्च लोकानां त्रयाणामिह पोषकाः ॥
यज्ञाध्ययनदानादितपःस्वाध्यायसंयमैः ।प्रीणयन्ति हरिं भक्त्या वेदतन्त्रविधानतः ॥
”इति कल्किपुराणे २ अध्यायः ॥
* ॥
वेदोक्तकर्म्म कर्त्तव्यं यथा, --“श्रुतिस्मृतिसदाचारविहितं कर्म्म केवलम् ।सेवितव्यं चतुर्व्वर्णैर्भजद्भिः केशवं सदा ॥
अन्यथा निरयं याति कुमार्गगणसेवनात् ।अतो वेदविरुद्धार्थं शास्त्रोक्तं कर्म्म संत्यजेत् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १७ अध्यायः ॥
* ॥
वेदाचाराल्लौकिकाचारो बलवान् यथा, --पार्व्वत्युवाच ।“केवलं वेदमाश्रित्य कः करोति विनिर्णयम् ।बलनान् लौकिको वेदाल्लोकाचारञ्च कस्त्यजेत् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ७ अध्यायः ॥
* ॥
अथ वेदस्य स्थितिकालः ।“कलेर्दशसहस्रान्ते ययौ त्यक्त्वा हरेः पदम् ।वैष्णवाश्च पुराणानि शङ्खानि श्राद्धतर्पणम् ॥
वेदोक्तानि च कर्म्माणि ययुस्तैः सार्द्धमेव च ।हरिपूजा हरेर्नाम तत्कीर्त्तिगुणकीर्त्तनम् ॥
वेदाङ्गानि च शास्त्राणि ययुस्तैः सार्द्धमेव च ।सत्वञ्च धर्म्मः सत्यश्च वेदाश्च ग्रामदेवताः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ६ अध्यायः ॥
* ॥
आयुर्व्वेदस्योत्पत्तिलक्षणे यथा, --“यद्वक्त्रेभ्यः पञ्चसंख्यागतेभ्योवेदा जाता ऋग्यजुःसामभेदाः ।आयुर्व्वेदोऽथर्व्ववेदश्चेति कणादः ॥
आस्ते वेदः पञ्चमो वैद्यकाख्योवेत्ता कश्चित्तस्य नास्ते महेशात् ।तस्माद्धाताध्यैत तस्मात्तुराषाट्-तस्माज्ज्ञात्वा वक्तुमर्हामि शास्त्रम् ॥
”इति गूढबोधः ॥
“हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम् ।मानञ्च तच्च यत्रोक्तमायुर्व्वेदः स उच्यते ॥
”इति सुखबोधः ॥
* ॥
* ॥
चतुर्वेदानां विवरणं यथा । अथातश्चरणव्यूहंव्याख्यास्यामः । तत्र यदुक्तं चातुर्व्वेद्यम् । चत्वारोवेदा विज्ञाता भवन्ति । ऋग्वेदो यजुर्व्वेदःसामवेदोऽथर्व्ववेदश्चेति । तत्र ऋग्वेदस्याष्टौस्थानानि भवन्ति । चर्च्चाश्रावकः १ चर्च्चकः २श्रवणीयपारः ३ क्रमपारः ४ क्रमरथः ५क्रमजटः ६ क्रमशटः ७ क्रमदण्डश्चेति ८ ।चतुष्पारायणमेतेषाम् । शाखाः पञ्चविधाभवन्ति । आश्वलायनी १ संख्यायनी २शाकला ३ वास्कला ४ माण्डूकेयाश्चेति ५ ।तेषामध्ययनम् । अध्यायाश्चतुःषष्टिः । मण्ड-लानि च दशैव तु ।“एकर्च एकवर्गस्यादेकश्च नवकस्तथा ।द्वौ वर्गौ द्वे ऋचौ ज्ञेये त्रीणि ऋचशतंस्मृतम् ॥
चतुऋचं समाख्यातं षट्सप्तत्युत्तरं शतम् ।पञ्चर्च्चं द्वादश शतान्यष्टाविंशोत्तराणि च ॥
शतत्रयं षडर्च्चञ्च सप्तपञ्चाशदुत्तरम् ।सप्तर्च्चमेकान्न त्रिंशदुत्तरं शतमेककम् ॥
अष्टर्चाः पञ्चपञ्चाशद्बर्गाः स्युर्नाधिकोत्तराः ।वर्गाणां परिसंख्यातं द्बे सदस्रे षडुत्तरे ॥
सहस्रमेकं सूक्तानां निर्व्विशङ्कं विकल्पनाम् ।दशसप्तसु पट्यन्ते संख्यातं वै पदक्रमम् ॥
एकशतं सहस्रं वा द्बिपञ्चाशत् सहस्रार्द्धम् ।एतानि च चतुर्द्दश वाशिष्ठानाम् । इतरेषांपञ्चाशीतिक्रमकाले तु वेष्टव्यम् । चतुस्त्रिंशत्-सहस्राणि द्विखण्डानां सहस्राणां द्वात्रिंशत्षोडशोत्तराः । चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वात्रिं-शतञ्चाक्षरसहस्राणि ।ऋचां दशसहस्राणि ऋचां पञ्चशतानि च ।ऋचामशीतिपादश्चैतत्परायणमुच्यते ॥
एक ऋचैकवर्गश्च एकश्च नवकस्तथा ।द्वौ वर्गौ द्वे ऋचौ ज्ञेये त्रीणि त्रीणि शत-न्तथा ॥
सहस्रमेकं सूक्तानां पञ्चानां शतमानविंशतिः ।सप्तकानां द्वे च सप्तोत्तरे शते । चतुरृचे त्रीणिशतानि षट्कानां त्रीण्याः षष्टिरष्टकानाम् ॥
* ॥
यजुर्व्वेदस्य षडशीतिर्भेदा भवन्ति । तत्रचरकाणां द्वादशभेदा भवन्ति । चरकाः १आह्वरकाः २ कठाः ३ प्राच्यकठाः ४ कपिष्ठल-कठाः ५ औपमन्याः ६ आष्टलकठाः ७ चारा-यणीयाः ८ वारायणीयाः ९ वार्त्तान्तवेयाः १०श्वेताश्वतराः ११ श्वेताश्वेततरा इति वापाठः । मैत्रायणीयाश्चेति १२ । तत्र मैत्राय-णीयानां सप्तभेदा भवन्ति । मानवाः १दुन्दुभाः २ चैकेयाः ३ वाराहाः ४ हारिद्र-वेयाः ५ श्यामाः ६ श्यामायनीयाश्चेति ७ ।तेषामध्ययनमष्टौ । यजुःसहस्राण्यधीत्य शाखा-पारो भवति । तान्येव द्विगुणान्यधीत्य पदपारोभवति । तान्येव त्रिगुणान्यधीत्य क्रमपारोभवति । षडङ्गान्यधीत्य षडङ्गविद्भवति । शिक्षा १कल्पो २ व्याकरणम् ३ निरुक्तम् ४ छन्दो ५ज्योतिषमित्यङ्गानि ६ । तत्र प्राच्योदीच्यांनैरृत्यां निरृत्यः । तत्र वाजसनेयानां सप्त-दशभेदा भवन्ति । जावालाः १ औघेयाः २काण्वाः ३ माध्यन्दिनाः ४ शापीयाः ५ तापा-यनीयाः ६ कापालाः ७ पौण्ड्रवत्साः ८ आव-टिकाः ९ पामावटिकाः १० परमावटिकापिपाठः । पाराशरीयाः ११ वैधेयाः १२ वैनेयाः१३ ओघेयाः १४ गालवाः १५ वैजवाः १६कत्यायनीयाश्चेति १७ । प्रतिपदमनुपदं छन्दोभाषा धर्म्मो मीमांसा न्यायस्तर्क इत्युपाङ्गानि ॥
उपज्योतिषम् । साङ्गलक्षणम् । प्रतिज्ञान-वाक्यम् । परिसंख्या । चरणव्यूहम् । श्राद्ध-कल्पः । प्रवराध्यायश्च । शास्त्रम् । क्रतुः ।संख्यानः । आगमः । यज्ञम् । पार्श्वान् ।होत्रकम् । पारष्यानुहोत्रकमपि पाठः ।पशवः । उक्थानि । कूर्म्मलक्षणमित्यष्टादशपरिशिष्टानि ।“द्वे सहस्रे शते न्यूने मन्त्रे वाजसनेयके ।इत्युक्तं परिसंख्यातमेतत् सकलं सशुक्रियम् ॥
ग्रन्थांश्च परिसंख्यातं ब्राह्मणञ्च चतुर्गुणम् ।आदावारभ्य वेदान्तं ब्रह्मव्याहृतिपूर्व्वकम् ।वेदमध्याय एतेषां होमान्ते तु समारभेत् ॥
”तत्र तैत्तिरीयकाणाम् द्बिभेदा भवन्ति ।औक्ष्याः १ खमध्योऽपि पाठः । खाण्डिकेया-श्चेति २ । तत्र खाण्डिकेयानाम् पञ्चभेदाभवन्ति । आपस्तम्बी १ बौधायनी २ सत्या-षाढी ३ हिरण्यकेशी ४ औघेयाश्चेति ५औधेयी च पाठः । तत्र कठानान्तूपगान-विशेषाः । चतुश्चत्वारिंशत्युपग्रन्थान् ।“मन्त्रब्राह्मणयोर्व्वेदस्त्रिगुणं यत्र पठ्यते ।यजुर्व्वेदः स विज्ञेयः शेषाः शाखान्तराःस्मृताः ॥
” * ॥
सामवेदस्याखिलसहस्रभेद आसीत् । अखिल-स्थाने किल इति भाष्यसम्मतः । अनध्याये-ष्वधीयानास्ते शतक्रतुवज्रेणाभिहताः प्रनष्टाः ।तेषां प्रवक्ष्याम्यासुरायणीया वासुरायणीयावार्त्तान्तवेया प्राञ्जला ऋग्वर्णभेदा प्राचीन-योग्या ज्ञानयोग्या राणायनीयाश्चेति । तत्रराणायनीयानां नव भेदा भवन्ति । राणाय-नीयाः । शाष्ठ्यायनीयाः । शावायनीयाः इतिशाठ्यमुग्र्याः इति च पाठः । सात्वलाः ।सात्यमुद्भवा इति वा पाठः । मौद्गलाः । इतितु भाष्ये नास्ति । खल्वलाः । महाखल्वलाः ।लाङ्गलाः । कौथुमाः । गौतमाः । जैमिनीया-श्चेति । तेषामध्ययनमष्टौ सामसहस्राणिसामानि च चतुर्द्दश अष्टौ शतानि । दशेतिदशसप्तसु बालखिल्याः ससुपर्णप्रेक्ष्यः । क्वचित्पुस्तके नवतिदशतिवालखिल्यः ससुपर्णप्रेक्ष्यःइति च पाठः । एतत् सामगणं स्मृतम् ॥
* ॥
अथर्व्ववेदस्य नव भेदा भवन्ति । पैप्पलाः ।दान्ताः । प्रदान्ताः । स्नाताः । स्नौता इति चपाठः । सौत्नाः । ब्रह्मदावलाः । शौनकी ।देविदर्शती । चरणविद्याश्चेति । दाता प्रदाताऔता ब्रह्मदीपशी वेदशी इति भाष्ये नामा-न्तरम् । तेषामध्ययनं पञ्च कल्पानि भवन्ति ।नक्षत्रकल्पो विधानकल्पो विधिविधानकल्पःसंहिता शान्तिकल्पश्चेति । सर्व्वेषामेव वेदाना-मुपवेदा भवन्ति । ऋग्वेदस्यायुर्व्वेदः । यजु-र्व्वेदस्य धनुर्व्वेद उपवेदः । सामवेदस्य गान्धर्व्व-वेद उपवेदः । अथर्व्ववेदस्य शस्त्रशास्त्राणिभवन्ति ॥
* ॥
(अथर्व्ववेदस्य तन्त्रशास्त्राणीत्येवंसुष्ठु मन्यते । तथा च शुक्रनीतौ । ४ । ३ । २७ ।“ऋग्यजुःसामचाथर्व्वा वेदा आयुर्धनुःक्रमात् ।गान्धर्व्वश्चैव तन्त्राणि उपवेदाः प्रकीर्त्तिताः ॥
”)ऋग्वेदस्यात्रेयगोत्रं ब्रह्मदैवत्यं गायत्त्रं छन्दः ।ऋग्वेदो रुक्मवर्णः पद्मपत्रायताक्षः सुविभक्तग्रीवःकुञ्चितकेशः श्मश्रुश्वेतवर्णः द्बिरत्निसंयुतः ॥
* ॥
यजुर्व्वेदस्य भारद्वाजगोत्रं रुद्रदैवतं त्रैष्टुभंछन्दः । यजुर्व्वेदः कृशो दीर्घः कपाली ताम्रवर्णःकाञ्चननयनः आदित्यवर्णो वर्णेन पञ्चारत्नि-मात्रः ॥
* ॥
सामवेदस्य काश्यपगोत्रं विष्णुदैवत्यंजागतं छन्दः । सामवेदो नित्यस्रग्वी शुचिः शुचौवासी शुचिवासाः इति च पाठः । क्षौमी इत्यपिपाठः । दान्ती चर्म्मी दण्डी काञ्चननयनःआदित्यवर्णो वर्णेन षडरत्निमात्रः ॥
* ॥
अथर्व्व-वेदस्य वैजानगोत्रं इन्द्रदैवत्यं आनुष्टुभं छन्दः ।अथर्व्ववेदस्तीक्ष्णञ्चण्डः कृष्णः कामरूपी क्षुद्र-कर्म्मो ह्येव साध्याः क्षुद्रकर्म्मिष्वेव साध्या इतिवा पाठः । सविग्रहाः सकलहाः मूर्ध्नि गालवःसदानतृष्णः परस्त्रियान्यश्चेति नवरत्निमात्रः ।ग्रन्थान्तरे विश्वात्मा विश्वकर्म्मा स्वशाखा-ध्यायी । प्राज्ञो महानीलोत्पलवर्णो वर्णेन दश-रत्निमात्र इति च पाठः ॥
* ॥
अथ ध्यानम् ।“ध्यायामि त्वां पद्मपत्रायताक्षंकुञ्चितकेशं ब्रह्मदैवत्यमाद्यम् ।गायत्त्र्यं ऋग्वेदमात्रेयगोत्रंरुक्मवर्णं श्मश्रुलोमप्रमाणम् ॥
वन्दे रोद्रं त्रैष्टुभं ताम्रवर्णंभारद्वाजं रुक्मनेत्रं कृशाङ्गम् ।यजुर्व्वेदं दीर्घमादित्यवर्णंकापालिनं पञ्च चारत्निमात्रम् ॥
” * ॥
य इदं दैवतं रूपं गोत्रप्रमाणं छन्दोवर्णंवर्णयति स विद्यां लभते स विद्यां लभते ।जन्म जन्म वेदपारो भवति अव्रतो व्रती भवतिअप्रयतः प्रयतो भवति अब्रह्मचारी ब्रह्मचारीभवति जातिस्मरो जायते ॥
* ॥
“य इदं चरणव्यूहं पर्व्वसु श्रावयेद्द्विजः ।धौतपाप्मा शुचिर्विप्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥
य इदं चरणव्यूहं श्राद्धकाले सदा पठेत् ।अक्षयमभवत् श्राद्धं पितॄणामुपतिष्ठते ॥
योऽधीते चरणव्यूहं स विप्रः पङ्क्तिपावनः ।पावयत्यखिलान् पूर्व्वान् पुरुषान् सप्त सप्त च ॥
य इमा विपुला देवा अमृतत्वञ्च गच्छति ।लोकातीतं महाशान्तं अमृतत्वञ्च गच्छति ॥
”गच्छत्यों नम इत्याह भगवान् व्यासः पारा-शरीयो व्यासः पाराशरीयः । इति व्यासरचितंचरणव्यूहं समाप्तम् ॥
(धनम् । यथा, ऋग्-वेदे । ८ । ७३ । १ ।“अग्निं रथं न वेद्यम् ।”“वेद्यं वेदो धनम् धनहितम् ।” इति तद्भाष्येसायणः ॥
चतुःसंख्यावाचकः । यथा, साहित्य-दर्पणे । ४ । २६४ ।“तदेवमेकपञ्चाशद्भेदास्तस्य ध्वनेर्मताः ।सङ्करेण त्रिरूपेण संसृष्टा चैकरूपया ।वेदखाग्निशराः शुद्धैरिषुवाणाग्निसायकाः ॥
”दर्भमुष्टिः । यथा, मनुः । ४ । ३६ ।“वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकञ्च कमण्डलुम् ।यज्ञोपवीतं वेदञ्च शुभे रौक्मे च कुण्डले ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritवेद विद--अच् घञ् वा । १ विष्णौ विष्णुसं० । २ ज्ञाने३ शास्त्रज्ञाने तत्साधने धर्मब्रह्मप्रतिपादके मन्त्रब्रह्मा०णत्मिके ग्रन्तह्भेदे ४ शास्त्रोक्ते चरित्रे च मेदि० ।५ यज्ञाङ्गे नानार्थमा०६ कुशमुष्टिकृते पदार्थभेदे “वेदं कृत्वा वेदिं कुर्य्यात्” श्रुतिःयेदयति विद--अच् णिच्--अच् विद--अच् वा । ७ ज्ञापके८ ज्ञारि च “वेदोऽसि येन त्वं देव! वेददेवेभ्यो वेदोऽभवस्तेन मह्यं येदो भूयाः” यजु० २ । २१“पत्नी वेदं प्रमुञ्चति वेदोऽसीति “हे कुशमुष्टिनि-र्मितपदार्थ! त्वं वेदोऽसि ऋगाद्यात्मकोऽसि यद्वावेत्तीति वेदः ज्ञातासि । देवेभ्यो देवानां वेदोऽभवःज्ञापकोऽभूः” कर्क० । तल्लक्षणञ्च अपौरुषं वाक्यंवेद इति मीमांसकाः । पौरुषेयत्वे पूर्वपक्षं दूषयित्वा-ऽपौरुषेयत्वं माधवेनोपन्यस्य समर्थितं यथा “सम-यबलेन सम्यक्परोक्षानुभसाधनं वेद इति” वेदलक्षणस्यमन्वादिस्मृत्यादावतिव्याप्तिमाशङ्क्य “अपौरुषेषत्वेसतीति विशेषणाददोष इति चेत् वेदस्यापि परमेश्वर-निर्मितत्वेन पौरुषेयत्वात् शरीरधारिजीवनिर्मित-त्वाभावादपौरुनेयत्वमिति चेत् “सहस्रशीर्षा पुरुषः”इत्यादिश्रुतिभिरीश्वरस्यापि शरीरित्वात् । कर्मफलरूपश-रीरधारिजीवनिर्मितत्वाभावमात्रेणापौरुषेत्वं विवक्षि-तमिति चेत् न जीवविशेषैरग्निबाय्वादित्यैर्वेदानामुत्पा-दितत्वात् । “ऋग्धेद एवाग्नेरुजायत, यजुर्वेदो वायोः, सामवेद आदित्यादिति श्रुतेः” (ईश्वरस्याग्न्यादिप्रेरकत्वेननिर्मातृत्वं द्रष्टव्यम्) । ततः मन्त्रब्राह्मणात्मकत्वं वेद-लक्षणमुक्त्वा “मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्” इत्यापस्तम्बव-चनं प्रमाणतयोपन्यस्तं ततश्च मन्त्रलक्षणमुक्त्वा तदितरत्ब्राह्मणमित्युक्तम् । तत्रैवोत्तरत्र नन्वेवमपि वेदस्य पौ-रुषेयत्वेन विप्रलम्भकवाक्यवदप्रामाण्यं स्यात् पौरु-षेयत्वं च १ पादे पूर्वपक्षत्वेन जैमिनिरसूत्रयत् यथा“वेदांश्चैके सन्निकर्षं पुरुषाख्येति” सू० “एके वादिनोवेदान् प्रति सन्निकर्षं मन्थन्ते । यथा रघुवंशादयः का-लिदासप्रणीता इदानीन्तनास्तथा वेदोऽपि न तु वेदाअनादयः अतएव वेदकर्त्तृत्वेन पुरुषा आख्यायन्ते वैया-सिकं भारतं बाल्मीकीयं रामायणमित्यत्र यथाभारतादिकर्तृत्वेन व्यासादय आख्यायन्ते तथा काठकंकौथुमं तैत्तिरीयमित्येवं तत्तद्वेदशास्याकर्तृत्वेन कम-दीनामाख्यातत्वात् वेदाः पौरुषेयाः । ननु नित्यानामेवसतां वेदानामुपाध्यायसम्प्रदायप्रवर्त्तकत्वेन कठकादि-समाख्या स्यादित्याशङ्क्य युक्त्यन्तरं सूत्रयति अनित्य-दर्शनाच्चेति” सू० अनित्याजननमरणवन्तो ववंरादयोवेदार्थाः श्रूयन्ते “ववरः प्रावहणिरकामयत” कुसुजविन्दुऔद्धालकिरकामयतेति” तथा सति वयरादिभ्यः पूर्वम-भावादनित्यावेदाः । विमतं वेदवाक्यं पौरुषेयं वाक्य-त्वात् कालिदासादिवाक्यवत् इत्यनुमानसूचकश्चकारः”इति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयति । “उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम्” सू०“तुशब्दो वेदानामनित्यत्वं वारयति । शब्दस्य वेदरूपस्यकठादिपुरुषेभ्यः पूर्वत्वमनादित्वम् प्राचीनैश्च सूत्रैरुक्तम् ।“औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः” इत्यत्र औत्पत्तिकश-ब्देन सर्वेषां शब्दानां वेदानां तदर्थानां तदुभयसम्बन्धानच नित्यत्वं प्रतिज्ञाय उत्तराभ्यां शब्दाधिकरणवाक्या-धिकरणाभ्यामुपपादितम । का तर्हि काठकाद्याख्यायागतिरित्याशङ्क्य संप्रदायप्रवर्त्तनात् सेयमुपपद्यते” इत्युत्तर-सूत्रयति “आख्याः प्रवचनादिति” सू० “अस्त्वियमाख्य-यिकायागतिः (इयं प्रवचनरूपा संप्रदायप्रवर्त्तनेत्यर्थः”)पवराद्यनित्यदर्शनं यदुक्तं तस्य किमित्युत्तरमित्याशङ्काया-माह “परं तु श्रुतिसामान्यमात्रम्” सू० यत्परं वव-रादिकं तत् तच्छब्दसामान्यमेव । न तु मनुष्यो ववर-नामकोऽत्र विवक्षितः ववरध्वनियुक्तप्रवहणस्त्रभावस्यवायोरत्र वक्तुंशक्यत्वात् । पूर्वपक्षोक्तस्य वाक्यत्वहेतोः पराहतेः । तस्मान्नास्ति वेदस्य पौरुषेयत्वम् ।अत्र संग्राहकश्लोकौ “पौरुषेयं न वा तेदवाक्यं स्यात्पौरुषेयता । काठकादिसमाख्यानात् वाक्यत्वाच्चान्यवाक्य-वत् । समाख्यानं प्रवचनात् वाक्यत्वं तु पराहतम् ।तत्कर्त्मनुपलम्भेन स्यात्ततोऽपौरुषेयता” । ननु भगवतावादरायणेन वेदस्य ब्रह्मकार्य्यत्वं सूत्रितं “शास्त्रयोनि-त्वादिति” । ऋग्वेदादिशास्त्रकारणत्वात् ब्रह्म सर्वज्ञमितिसूत्रार्थः (तदेतस्य महाभूतस्य निःश्वसितं यदृग्वेदोयजु-र्वेद इत्यादि” श्रुतिः “अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टास्वयम्भुवा” स्मृतिश्चात्र मूलम्) वाढं नैतावता पौरु-षेयत्वं भवति मनुष्यनिर्मितत्वाभावात् । ईदृशमपौरुषे-यत्वमभिप्रेत्य व्यवहारदशायामाकाशादिवस्रित्यत्वं वादरा-यणेनैव देवताधिकरणे सूत्रितम् “अतएव च नित्यत्व-मिति” । वेदा० प० पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वे अन्यथा नि-रुक्ते “यथा ननु क्षणिकत्वाभावेऽपि वियदादिवदादिमत्त्वेनपरमेश्वरकर्तृकतया पौरुषेयत्वादपौरुषेयत्वं वेदानामितितव सिद्धान्तोभज्येतेति चेन्न न तावत्पुरुषेणोकार्य्यमाणत्वंपौरुषेयत्वं गुरुमतेऽपि पौरुषेतत्वापत्तेः (पाठ्यमानवेदानामिति शेषः) नापि पुरुषाधीनोत्पत्तिमत्त्वं पौरु-षेयत्वं नैयायिकामिमतपौरुषेयत्वानुमानेऽस्मादादीनांसिद्धसाधनापत्तेः किन्तु सजातीयोच्चारणानपेक्षोच्चारण-विषयत्वं तथा च सर्गाद्यकाले परमेश्वरः पूर्वसर्गसिद्धवेदसमानुपूर्वीकं वेदं विरचितवान् न तु तद्विजा-तीयं वेदमिति न सजातीयोच्चारणानपेक्षोच्चारणषिषयत्वंपौरुषेयत्वं वेदस्य, भारतादीनान्तु सजातीयोच्चारणमन-पेक्ष्यैवोच्चारणमितितेषां पौरुषेयत्वम्” । शब्दचिन्तामणि-कृता तु वेदलक्षणमन्यथा निरुच्य पौरुषेषत्वमीदृशमेव स-मर्थितं यथा “अथ येदः पौरुषेयो वाक्यत्वात् भारतादि-वत् इति चेत् कोवेद अनुगतधर्माभावेन तस्य शाखासुनानार्थत्वात् तथा हि न मुख्यवेदप्रयोगविषयो येदः मुख्या-र्थाकथनात् नापि शाखासमुदायः तस्य वेदनिरूप्यत्वात्समुदायस्याप्रतिपादकत्वेन वाक्यत्वासिद्धेः । नापि स्वर्ग-कामो यजेतेत्यादिवाक्यं स्मृतिभारतादेरपि तथात्वात्”इत्यादिवेदलक्षणे पूर्वपक्षमुक्त्वा पौरुषेयत्वसाध्ये तमाह“पौरुषेयत्वं न तदर्थधीजन्यत्वं तदुच्चारणधीप्रभवत्वं वाअध्यापकाध्येतृधीजन्यत्वेन सिद्धसाधनात् स्वतन्त्रपुरुष-प्रणीतजातीयत्वं यदि साध्यं तदाद्यभारते स्मृतौ चवाक्यत्वमनैकान्तिकम्” इत्यादिना । अत्रोत्तरमुक्तं यथा“शब्दतदुपजीविप्रमाणातिरिक्तप्रमाणजन्यप्रमित्यविषयार्थ-कत्वे सति शब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानाजन्यप्रमाणशब्दत्वं वे-दत्वम् । ईश्वरप्रमाया अजन्यत्वात् वेदार्घस्यानुमानविष-यत्वेऽप्यनुमानादेर्वेदोपजीवकतया स्मृतीनां भारतादि-भागस्य च वेदसमानार्थकत्वेऽपि शब्दजन्यधीजन्यत्वात्वेदादर्थं प्रतीत्यैव तत्प्रणयनात्” (अग्निर्हिमस्य भेष-जमित्यादिवेदवाक्यसंग्रहाय सत्यन्तं लक्षणाप्रविष्टंसत्यन्तं तु अदृष्टार्थकताबाहुल्यज्ञापनार्थमिति वोध्यम्) ।मथुरानाथेनैतद्विवृतं तत्र दृश्यम् । साध्यं च पौरुषेयत्वंसजातीतोच्चारणानपेक्षोच्चरितजातीयत्वमिति निर्णीतम-धिकं तत्र दृश्यम् ।येदाश्च चत्वारः तेषां शाखाविभागश्चरणव्यूहे उक्तः तत्रऋग्वेदशाखाविभागः ऋग्वेदशब्दे १४११ पृ० दर्शितः ।“यजुर्वेदस्य मडशीतिर्भेदा भवन्ति । तत्र चरकार्णाद्वादश भेदा भवन्ति । चरकाः १ आह्वरका २ कठाः ३प्राच्यकठाः ४ कपिष्ठलकठाः ५ औपमन्यवाः ६ आष्टककठाः ७चारायणीयाः ८ पारायणीयाः ९ वार्त्तान्तवेयाः १० श्वेता-श्वतराः ११ (श्वेताश्वेततरा इति वा पाठः) । मैत्राय-णीयाः १२ श्चेति । तत्र मैत्रायणीयानां सप्त मेदा म-वन्ति । मानवाः १ दन्दुभाः २ चैवेयाः ३ वाराहाः ४ हा-रिद्रवेयाः ५ श्यामाः ६ श्यामारणीया ७ श्चेति । तेषा-मध्ययनम् अष्टौ यजुःसहस्राण्यधीत्य शाखापारो भ-वति । तान्येव द्विगुणान्यधीत्य पदपारो भवति । ता-न्येव त्रिगुणान्यधोत्य क्रमपारो भवति । षडङ्गान्यधीत्यषडङ्गविद्भवति । शिक्षा १ कल्पो २ व्याकरणं ३ निरुक्तं ४छन्दो ५ ज्योतिष ६ मित्यङ्गानि । तत्र प्राच्योदीच्यांनैरृत्यां निरृत्यः । तत्र वाजसनेयानां सप्तदश भेदाभवन्ति । जाबालाः १ औधेषाः २ काण्वाः ३ माध्य-न्दिनाः ४ शातातपीयाः ५ तापायनीयाः ६ कापालाः ७ पौ-ण्ड्रवत्साः ८ आपटिकाः ९ पामावटिकाः १० (परमाव-टिकापि पाठः) । पाराशरीयाः ११ वैनेयाः १३ औ-थेयाः १४ गालवाः १५ वैजवापाः १६ कात्यायनीयाश्च १७ ।प्रतिपदमनुपदं छन्दो भाषा धर्मो मीमांसा न्यायस्तर्कइत्युपाङ्गानि । उपज्योतिषम् । साङ्गलक्षणम् । प्रति-ज्ञानवाक्यम । परिसख्याचरणम् । श्राद्धकल्पः । प्रव-राध्यायश्च । शस्त्रम् । क्रतुः । संख्यानः । आगमः ।यज्ञपार्श्व्हः होत्रकम् । (पारष्यानुहोत्रकमपिपाठः) । पशवः । उक्थानि । कूर्मलक्षणमित्यष्टादश-परिशिष्टानि । द्वे सहस्रे शते न्यूने मन्त्रे वाजसने-यके । इत्युक्त परिसंख्यातमेतत् सकलं शुक्रियम् ।ग्रन्धाश्च परिसंख्याता ब्राह्मणञ्च चतुर्गुणम् । आदा-वारभ्य वेदान्तं ब्रह्मव्याहृतिपूर्वकम् । वेदमध्याय एतेषांहोमान्ते तु समारभेत्” । तत्र तैत्तिरीयकाणां द्विभेदाभवन्ति । ओक्ष्याः १ (खमध्योऽपि पाठः) । खाण्डिया-श्चेति २ । तत्र खाण्डिकेयानां पञ्च भेदा भवन्ति । आ-पस्तम्बी १ पौधायनी २ सत्याषाढी ३ हिरण्यकेशी ४ औ-धेयाश्चेति ५ (ओधेयी च पाठः) । तत्र कठानान्तूपगान-विशषाः । चमुश्चत्वारिंशत्युपग्रन्थाः । मन्त्रब्राह्मण-योर्वदृस्त्रिवणी यस्म पठ्यते । यजुर्वेदः स विज्ञेयः शेषाःसाखान्तराः स्मृता” ।सामवेदस्य किल सहस्रभेद आसीत्। अमध्या-येष्वधीयानास्ते शतक्रतुवज्रेणाभिहताः प्रनष्टाः। तेषांप्रवक्ष्याम्यासुरायणीया वासुरणीया वार्त्तान्सवेयाःप्राञ्जला ऋग्वर्णभेदः प्राचीनयोग्या ज्ञानयोग्याराणायनीश्चति तत्र राणायनीयानां नव भेदाः भ-वन्ति। राणायनीयाः शाठ्यानीयाः पारायाणीयाःसात्वलाः। (सत्वमुद्भवा इति वा पाठः)। मौद्गलाः(इति तु भाष्ये नास्ति)। खल्वलाः। महाखल्वलाःलाङ्गलाः । कौथुमाः जैमिनीयाश्चेति । तेषामध्ययनम्अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्दश अष्टौशतानि दशेति दशसप्तसु बालखिल्याः ससुपर्णप्रेक्ष्य ।एतत् सामगणं स्मृतम् । अथर्थवेदस्य नव भेदा भवन्ति ।पैप्पलाः १ । दान्ताः २ । प्रदान्ताः ३ । स्नाताः ४ । स्नौता । ५ ।ब्रह्मदाबलाः ६ । शौनकी ७ देवदर्शती ८ । चरण-विद्या ९ श्चेति । (दाता प्रदाता औता ब्रह्मदी-पशी वेदशी इति भाष्ये नामान्तरम) तेषामध्य-यनं पञ्च कल्पानि भवन्ति । नक्षत्रकल्पोविधानकल्पोविधिविधानकल्पः संहिता शान्तिकल्पश्चेति । सर्वेषामेववेदानामुपवेदा भवन्ति । ऋग्वेदस्यायुर्वेदः । यजुर्वेदस्यधनुर्वेद उपवेदः । सामवेदस्य गान्धर्ववेद उपवेदः ।अथर्ववेदस्य शस्त्रशास्त्राणि भवन्ति” । “यजुर्वेदतरोः शाखाःसप्तविंशन्महामतिः । वैशाम्पायननामासौ व्यासशिष्य-श्चकार वै । शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगृहुस्तेऽप्यनु-क्रमात् । याज्ञवल्क्यस्तु तस्याभूद् ब्रह्मरातसुतोद्विजः । शिष्यः परमधर्मज्ञो गुरुवृत्तिपरः सदा ।ऋषिर्योऽद्य महामेरोः समाजे नो गमिष्यति । तस्य वैसप्तरात्रन्तु ब्रह्महत्या भविष्यति । पूर्वमेव मुनिगणैःसमयोऽयं कृतो द्विज! । वैशम्पायन एकस्तु तं व्यतिक्रः-न्तवांस्ततः । स्वस्रीयं बालकं सोऽथ पदा स्पृष्टमधा-तयत् । सशिष्यानाह भोः शिष्याः ब्रह्महत्यापहंव्रतम् । चरध्वं मत्कृते सर्वे न विचार्य्यमिदं तथा ।अथाह याज्ञवल्क्यस्तं किमेभिर्भगवन्! द्विजैः । क्ले-शितैरल्पतेजोभिश्चरिष्येऽहमिदं व्रतम् । ततः क्रुद्धोगुरुः प्राह याज्ञवल्क्यं महामतिम् । मुच्यतां यत् त्वया-ऽधीतं मत्तो विप्रावमन्य च । निस्तेजसो वदस्वैतान् यस्त्वंब्राह्मणपुङ्गवान् । तेन शिष्येण नार्थोऽस्ति ममाज्ञा-भङ्गकारिणा । याज्ञवल्क्यस्ततः प्राह भक्त्यैतत्तेमयोदितम् । ममाप्यलं त्वयाधीतं यन्मया तदिदंद्विज!” । श्रीपराशर उवाच “इत्युक्त्वा रुधिराक्तानिसरूपाणि यजूंषि सः । छर्दयित्वा ददौ तस्मै ययौ चस्वेच्छया मुनिः । यजूंष्यथ विसृष्टानि याज्ञवल्क्येन वैद्विज । जगृहुस्तित्तिरा भूत्वा तैत्तिरीयास्तु ते ततः ।ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं गुरुणा चोदितैस्तुयैः । चरकाध्व-र्य्यवस्ते तु चरणान्मुनिसत्तम! । याज्ञवल्क्योऽपिमैत्रेय! प्राणायामपरायणः तुष्टाय प्रयतः सूर्य्यं यजूं-ष्यभिलषंस्ततः” । श्रीयाज्ञवलक्य उवाच “नमः सवित्रेद्वाराय मुक्तेरमिततेजसे । ऋग्यजुःसामभूताय त्रयीधा-मवते नमः” । श्रीपराशर उवाच “इत्येवमादिभिस्तेनस्तूयमानः स्तवै रविः । बाजिरूपधरः प्राह व्रियतामभिवाञ्छितम् । याज्ञवल्क्यस्ततः प्राह प्रणिपत्य दिवा-करम् । यजूंषि तानि मे देहि यानि सन्ति न मे गुरौ”श्रीपराशर उवाच “एवमुक्तो ददौ तस्यै यजूंषि भगवान् रविः । अयातयामसंज्ञानि यानि वेत्ति न तद्-गुरुः । यजूंषि यैरधीतानि तानि विप्रैर्द्विजोत्तम! ।वाजिनस्ते समाख्याताः सूर्य्योऽश्वः सोऽभ्यपद्यत । शाखा-भेदास्तु तेषां वै दश पञ्च च वाजिनाम् । काण्वाद्याः सुम-हाभाग! याज्ञवल्क्यप्रवर्त्तिताः” विष्णु ३ अशे ५ अ० ।ञ्जामवेद्रस्य संहिता यथा “सामवेदतरोः शाखा व्यास-शिष्यः स जैमिनिः । क्रमेण येन मैत्रेय! विभेद शृणुतन्मम । सुमन्तुस्तस्य पुत्रोऽभूत् सुत्वानप्यस्य वै सुतः ।अधीतवन्तावेकैकां संहितां तौ महामुनी । साहस्रंसंहिताभेदं सुकर्मा तत्सुतस्ततः । चकार तञ्च तच्छिव्यौजगृहाते महाव्रतौ । हिरण्य । कौशल्यः पौष्य-ञ्जिश्च द्विजोत्तमः । उदीच्याः सामगाः शिष्यास्तस्यपञ्चशताः स्मृताः । हिमण्यनाभात्तावत्यः संहिता वैद्विजोत्तम! । गृहीतास्तेऽपि चोच्यन्ते पण्डितैः प्राच्य-सामगाः । लोकाक्षिः कुथमिश्चैव कुषीदिर्लाङ्गलिस्तथा ।पौष्यञ्जिशिष्यास्तद्भेल्लैः संहिता बहुलीकृताः । हिर-ण्यनाभशिष्यश्च चतुर्विंशतिसंहिताः । प्रोवाच कृतिना-मासौ शिष्येभ्यः सुमहामतिः । तैश्चापि सामवेदो-ऽसौ शाणाभिर्बहुलीकृतः” । अथर्ववेदस्य संहितायथा । अथर्वणामघोवक्ष्ये संहितानां समुच्चयम् ।अथर्ववेदा स मुनिः सुमन्तुरमितद्युतिः । शिष्यमध्या-पयामास कबन्धं सोऽपि तं द्विधा । कृत्वा तु वेद-दर्शाय तथा पथ्याय दत्तवान् । वेददर्शस्य शिष्यास्तुमोदो ब्रह्मवलिस्तथा । शौल्कायनिः पिप्पलादस्तथान्योमुनिसत्तमः । पथ्यस्यापि त्रयः शिष्याः कृतायैर्द्विजसंहिताः । जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकोद्विज । शौनकस्तद्द्विधा कृत्वा ददावेकान्तु बभ्रवे । द्वि-तीयां संहितां प्रादात् सैन्धवायनसंज्ञिने । सैन्धवोमुञ्जकेशश्च भिन्दन् वेदं द्विधा पुनः । नक्षत्रकल्पो वेदानांसंहितानां तथैव च । चतुर्थः स्यादङ्गिरसः शान्तिकल्पश्चपञ्चमः । श्रेष्ठाश्चाथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः” ।विष्णुपु० ३ अशे ६ अ० ।हेमाद्रि दा० ख० देवीपु० ७ य० वेदविभागोन्यथोक्तो यथ“किं वेदरूपं मामयं उपाङ्गसंख्याभेदतः । अङ्गानिचैव वेदानां तन्त्रो ब्रूहि सनातन!” । ब्रह्मोवाच “ॐ-कारप्रभवा पदा गायत्री वेदसम्भवा । षडङ्गास्तेसमाख्याता सहोपाङ्गास्तथैव च । छन्दोलक्षणसंयुक्तामातकागर्भजाः स्मृताः । एकएव भवेद्वेदश्चतुर्वेदः पुनकतः । शाखार्थमल्पयुक्तानां ग्रहणायातिविस्तरात् ।संविभक्ता मया वत्स! ऋग्यजुःगामाथर्वकाः । तत्र भे-दास्तु ऋग्वेदे दश चैव प्रकीर्त्तिताः । आस्तयाः साङ्ख्यचर्चाश्च आवका चर्चकास्तथा । आरणीयावक्रमाषाःषट्क्रमाःषडनुक्रमाः । दण्डाश्चेति समामेन पुनरेकैवपारणा । शाखाश्च त्रिविधा भूष! शाकला--याष्क--मा०ण्डुकाः । तेषामध्ययनं प्रोक्तं मण्डलानि च सप्ततिः ।चर्च्चानां वरसङ्ख्या तु चतुर्विंशच्छतानि च । ऋचांदश सहस्राणि ऋचां पञ्च शतानि च । ऋचामशीतिःपादश्च एतत् पारणमुच्यते । ऋग्वेदे तु भवेत्संख्या य-जुर्वेदस्य श्रूयताम् । षडशीतिर्विभेदेन मया भिन्नाःशिवाज्ञया । दशधा चरकास्तत्र क्वरकाहारिद्रवीयाः, कठाः प्राच्यकठश्चैव कपिष्ठलकठास्तथा । नारायणीयाःश्वेताश्च श्वेताश्वतरमैत्रायणाः । पुनः सप्त विभेदेन मैत्रा-यण्यः प्रकीर्त्तिताः । मानवा दुन्दुभा वाराहाः छागेयाहारिद्रवीयाः, श्यामाः श्यामायनीयाश्च तेषामध्ययनमु-च्यते । अष्टादश सहस्राणि पाठा वेदविदोऽविदन् । द्वि-गुणं पदपारीयास्त्रिगुणं क्रमपारगाः । षडङ्गानि यदा-धीते स षडङ्गविदुच्यते । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तंछन्दोज्योतिषम् । षडङ्गानि भवन्त्येतान् उपाङ्गानि शृ-णुष्व भोः । प्रतिपदमनुपदं छन्दो भाषासमन्वितम् । मी-मांसा--न्यायतर्कश्च उपाङ्गाः परिकीर्त्तिताः । परिशि-ष्टाश्च संख्याता अष्टादश शृणुष्व तान्” । यूपलक्षणंछागलक्षणं प्रतिष्ठानुवाकसङ्ख्या चरणव्यूह--श्राद्ध--कल्प-सूक्तानि परिषदमृग्यजुषमिष्टकापूरणं प्रवराध्यायोञ्छ-शास्त्रं क्रतुसंख्या निगमा यज्ञपार्श्वहोतकम् । व्रतंप्रसवोत्थानकूर्मलक्षणसंयुतम् । कथिताः परिशिष्टास्तुद्व्यूनविंशतिसंख्यया । कठानां पुनर्य्यान्याहुश्रत्वारिंशच्च-तुर्युतान् । प्राच्योदीच्या निरुह्याश्च वाजमपेयास्तु पञ्चच । दशभेदविभिन्नाश्च द्रष्टव्या मुनिपुङ्गव । जबाला-बौधेयाःकाण्वामाध्यन्दिनाश्व शापेयाः । सुपायिनः कपा-लाख्याः पौण्ड्रवः रसारविकाः । परमारविकाः पाराशराऋद्ध्याबौधायनीयाः । अयोध्या अयोधेयाश्च तेषामध्ययनानिच । द्विसहह्रे शतन्यूने वेदे वाजसनेयके । ऋग्गणीयंप्रसंख्यातस्ततोऽन्यानि यजूंषि च” । एतत्प्रमाणं यजुषांहि केवलम् “सखिलं सक्रियं परिसंख्यातं ब्राह्मणम् ।चतुर्गुणन्तु जानीयात्तैत्तिरौया द्विधा पुनः । ऋचेयाःखाण्डिकेयाश्च खण्डिकाः पञ्चधा पुनः । कालेया बौधा-यनीया हिरण्यकेशास्तथैव च । भारद्वाजापस्तम्बाश्चतेषां भेदाः प्रकीर्त्तिताः । अध्ययनं सौप्तिकञ्चैव प्रवच-नीयं तथापरम् । सामवेदस्तु विस्तीर्णः सहस्रभेदशःपुरा । अनध्यायेष्वधीयानाः तदा इन्द्रेण धीमता । व-ज्रेण निहताः शेषांस्तान्वक्ष्ये शृणु सत्तम! । राणाय-नीयाः वौथुमास्तत्र भेदान् पुनः शृणु । राणायनीयाःसप्तैव सुग्राह्यास्तपतांवर । कालवेया महाकालवेया-लाङ्गलवैद्युताः । कौथुमानामपि सप्त असुरावानरा-यणाः । प्रजालावैनभृत्याश्च परियोग्याः परिकायणाः ।अध्ययनमपि तेषान्तु यथावत् कथितं शृणु । अष्टौसामसहस्राणि सामानि च चतुर्दश । अष्टौ शतानिनवतीः दश सवालखिल्यकाः । ससुपर्णाश्च प्रख्याश्च एतंसामगणं विदुः । अथो अथर्व्ववेदस्य नव भेदा भवन्तिहि । पिप्पलादा वर्त्मदाश्च भूतायनाः कातयस्तथा ।जज्वला ब्रह्मवेदाश्च शोनकी कनखी तथा । वेदऋषि-श्चौरविद्या तेषामध्ययनं शृणु” । पञ्चकल्पा भवन्ति “न-क्षत्रकल्पोवैतानः संहिताविधिः आङ्गिरसम् । शान्तिक-ल्पश्च अथर्वणो भवन्ति ह । ऋग्वेदस्यात्रेयं गोत्रं वासु-देवं विदुर्बुधाः । काश्यपञ्च यजुर्वेदं रुद्रदेवन्तु तं विदुः ।सामवेदोऽपि गोत्रेण भारद्वाजः पुरन्दरम् । अधिदेवंविजानीयात् वैतानन्तु अथर्वणः” ।
Capeller
GermanGrassman
GermanBurnouf
Frenchवेद वेद (विद्) connaissance, science
glose,
commentaire.
Le Veda ou Livre de la science, comprenant le Ṛg
(ऋच्), le Sāma, les deux Yajus et, le plus souvent, l'Atharva.
Mètre poètique.
Viṣṇu.
वेदकौलेयक (कुल
sfx. एय
sfx. अक)
Śiva.
वेदगर्भ Brahmā
brâhmane.
वेदगुप्ति la conservation et perpétuation du Veda par
les brâhmanes.
वेदनिन्दक (निन्द्) un impie, un athée
qqf. un
buddhiste, un jaina.
वेदपारग a. qui a lu tout le Veda.
वेदमातृ le gāyatrī.
वेदमुख्या punaise ailée.
वेदरक्षण la conservation du Veda.
वेदवाद parole du Veda.
वेदवास (वस्) brâhmane.
वेदविद् a. qui connaît le Veda
théologien.
वेदव्यास np. de Vyāsa, compilateur supposé des hymnes
du Veda.
वेदसम्मित a. (सम्
मा) composé d'après le Veda,
conforme au Veda.
वेदाङ्ग (अङ्ग) recueil des écrits qui concernent
les Vedas et leur servent de commentaires.
वेदादिवर्ण (आदि
वर्ण) la première lettre de
la science ou du Veda, c-à-d. ॐ ॐ।
वेदान्त (अन्त) la théologie fondée sur le Veda et
contenue principalement dans les उपनिषद्।
वेदान्तकृत् a. (कृ) auteur de la théologie.
वेदान्तिन् philosophe vêdântiste, théologien.
वेदाभ्यास (अभ्यास) étude du Veda
répétition de la syllabe ॐ।
Stchoupak
French१ वेद-
connaissance, science, not. science sacrée, textes sacrés,
Saintes Écritures, Veda (au nombre de 4 ou de 3, cf. अथर्व° ऋग्° यजुर्°
साम°)
d'un Ṛṣi
d'un disciple de l'Ṛṣi Āyoda
-मय- -ई- a.
qui comporte la science sacrée, etc.
°कर्तृ- ag. créateur du Veda, soleil.
°कुम्भ- d'un maître.
°गर्भ- Brahma.
°गाथ- d'un Ṛṣi.
°गुप्त- qui a conservé le V., Kṛṣṇa, fils de Parāśara.
°गुह्य- a. v. caché dans le Veda.
°चक्षुस्- nt. à qui le Veda sert d'œil.
°ज्ञ- ag. qui connaît la science sacrée, versé dans le Veda.
°तत्त्वार्थ- doctrine et sens du V.
°तत्त्वार्थ-विद्- ag. ou
-विद्वांस्- partic. qui connaît la doctrine et le sens du V.
°त्रय- nt. -ई- les 3 Veda (ऋग्°, साम°, यजुर्°).
°दर्श- d'un maître
-इन्- ag. = °ज्ञ-।
°दृष्ट- a. v. prévu, sanctionné par le Veda.
°धारण- nt. fait de connaître le Veda par cœur.
°ध्वनि- son (de la récitation) du Veda.
°निन्दा- outrage au Veda, hérésie.
°पथ- °पथिन्- chemin du Veda.
°पुण्य- nt. mérite acquis par (la récitation du) Veda.
°प्रदान- nt. enseignement du Veda.
°प्रवाद- ce qui est énoncé dans le Veda.
°फल- nt. = °पुण्य-।
°बाहु- fils de Kṛṣṇa.
°बाह्य- a. qui est en dehors du Veda, contraire au Veda.
°मातृ- (mère du V.) Sarasvatī
Sāvitrī
Gāyatrī.
°मूल- a. ayant ses racines dans le Veda.
°यज्ञ- sacrifice prescrit par le Veda.
°रहस्य- nt. doctrine secrète, mystique du Veda, les Upaniṣad.
°वाद- déclaration, précepte du Veda
-इन्- ag. versé dans le
V.
°वाह- a. consacré à l'étude du Veda
-न- ag. qui amène le
V., ép. du soleil.
°विक्रयिन्- ag. qui vend sa science, qui enseigne le Veda moyennant.
salaire.
°विद्- ag. = {%°jña-
°vittama- %} sup. très versé dans le Veda.
°विद्या- connaissance du Veda
°विद्याविद्- ag. versé dans la
science du Veda
°विद्या-व्रत-स्नात- a. v. qui a fait ses ablutions
(après avoir) terminé ses études védiques et observé ses vœux
°विद्याधिगम- acquisition de la science du Veda.
°विद्वांस्- partic. = °ज्ञ-।
°वेदाङ्ग-तत्त्व-ज्ञ- °वेदाङ्ग-पार-ग- ag. qui a étudié à fond
le Veda et le Vedāṅga.
°वैनाशिका- (-सिका-) d'une rivière.
°व्यास- d'un homme.
°व्रत- nt. rite accompli au cours des études védiques.
°शब्द- parole du Veda, verbe sacré.
°शाखा- école védique.
°शास्त्र- nt. doctrine védique.
°शिर- fils de Kṛśāśva
°शिरस्- d'un Ṛṣi, etc.
°श्रुत- d'une catégorie de dieux.
°श्रुति- récitation du V.
texte du V. (aussi -ई-)
d'une
rivière.
°संहिता- recueil de textes védiques
texte intégral du Veda.
°संन्यासिक- (-न्यासिन्-) ag. qui a renoncé à l'étude du Veda
(et aux œuvres pies) pour se vouer à la contemplation.
°संमित- a. v. conforme au Veda.
°सूत्र- nt. Sūtra védique.
°स्मृता- -ई- d'une rivière.
वेदाङ्ग- nt. traités annexes du Veda (ord. au nombre de 6)
du
soleil.
वेदात्मन्- Viṣṇu.
वेदाधिगम- étude, récitation, récapitulation du Veda.
वेदाध्ययन- nt. étude du Veda.
वेदाध्याक्ष- gardien du V., Kṛṣṇa.
वेदानध्ययन- nt. fait d'abandonner ou de négliger l'étude du Veda.
वेदानुवचन- nt. répétition ou récitation du V.
वेदान्त- s. v.
वेदाभ्यास- répétition continuelle du Veda.
वेदार्थ- sens du Veda.
वेदार्हत्व- nt. fait d'être digne d'étudier le Veda.
वेदावाप्ति- acquisition de la science du Veda.
वेदास्र- a. quadrangulaire.
वेदोक्त- a. v. mentionné ou enseigné par le Veda
वेदोदित- id.
वेदोदय- du soleil.
वेदोपग्रहण- nt. addition au Veda.
वेदोपनिषद्- doctrine mystique du Veda.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.