| YouTube Channel

वेगः (vegaH)

 
Apte
English
वेगः [vēgḥ], [विज्-घञ्]
Impulse, impetus.
Speed, velocity, rapidity.
Agitation.
Impetuosity, violence, force.
A stream, current
as in अम्बुवेगः
रुरोध नर्मदा- वेगं बाहुभिर्बहुभिर्वृतः
Rām.*
 7.32.4, 6.
Energy, activity, determination.
Power, strength
ऊरू भग्नौ प्रसह्याजौ गदया भीमवेगया
Mb.
 * 1.2.288
मदनज्वरस्य वेगात् K.
Circulation, working, effect (as of poison)
चिराद्वेगारम्भी प्रसृत इव तीव्रो विषरसः
U.*
 2.26
V.*
 5.18.
Haste, rashness, sudden impulse
कृत्यं न कुरुते वेगान्न स संतापमाप्नुयात्
Pt.*
 1.19.
The fight of an arrow
घननीहार इवाविषक्तवेगः
Ki.*
 13.24.
Love, passion.
The external manifestation of an internal emotion.
Delight, pleasure.
Evacuation of the feces
स्वभावतः प्रवृत्तानां मलादीनां जिजीविषुः । न वेगं धारयेद्धीरः कामादीनां च धारयेत् ॥ Rājanighaṇṭu.
Semen virile.
Pleasure, delight.
Attack, paroxysm (of a disease)
Suśi.
Comp.
 अनिलः blast caused by speed
यष्ट्यग्रे च समं स्थितो ध्वजपटः प्रान्ते च वेगानिलात्
V.*
 1.5.
a strong or violent wind.
आघातः sudden arresting of velocity, check of speed.
obstruction of excretion, constipation. -दण्डः an elephant. -नाशनः the phlegmatic humour.-रोधः
=
 ˚आघातः q. v. -वाहिन्
a.
 swift.
विधारणम् checking of speed.
constipation. -सरः a mule.-हरिणः a kind of antelope
L.
 D. B.
Apte 1890
English
वेगः [विज्-घञ्] 1 Impulse, impetus.
2 Speed, velocity, rapidity.
3 Agitation.
4 Impetuosity, violence, force.
5 A stream, current
as in अंबुवेगः.
6 Energy, activity, determination.
7 Power, strength
मदनज्वरस्य वेगात् K.
8 Circulation, working, effect (as of poison)
U. 2. 26, V. 5. 18.
9 Haste, rashness, sudden impulse
Pt. 1. 109.
10 The flight of an arrow
Ki. 13. 24.
11 Love, passion.
12 The external manifestation of an internal emotion.
13 Delight, pleasure.
14 Evacuation of the feces.
15 Semen virile.
16 Pleasure, delight.
Comp.
अनिलः {1} blast caused by speed
V. 1. 4. {2} a strong or violent wind.
आघातः {1} sudden arresting of velocity, check of speed. {2} obstruction of excretion, constipation.
नाशनः the phlegmatic humour.
रोधः = °आघातः q. v.
वाहिन् a. swift.
विधारणं checking of speed.
सरः a mule.
Hindi
Hindi
गति (मीटर)
Apte Hindi
Hindi
वेगः
पुं*
 - विज् + घञ्
"आवेग, संवेग"
वेगः
पुं*
 - -
"गति, प्रवेग, शीघ्रता"
वेगः
पुं*
 - -
विक्षोभ
वेगः
पुं*
 - -
"अतिवेगशीलता, प्रचण्डता, बल"
वेगः
पुं*
 - -
"प्रवाह, धारा"
वेगः
पुं*
 - -
"तेज, क्रियाशीलता, संकल्प"
वेगः
पुं*
 - -
"शक्ति, सामर्थ्य"
वेगः
पुं*
 - -
"संचार, क्रिया (विष-आदि का) प्रभाव"
वेगः
पुं*
 - -
"शीघ्रता, जल्दबाजी, आकस्मिक आवेग"
वेगः
पुं*
 - -
बाण की गति
वेगः
पुं*
 - -
"प्रेम, प्रणयोन्माद"
वेगः
पुं*
 - -
आन्तरिक भाव का बाहर प्रकट होना
वेगः
पुं*
 - -
"आनन्द, प्रसन्नता"
वेगः
पुं*
 - -
मलत्याग
वेगः
पुं*
 - -
"शुक्र, वीर्य"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आवेगः, वेगः
noun
आवेशितस्य अवस्था।
"अनेन यन्त्रेण प्रकाशः विद्युतीये आवेगे परिवर्त्यते।"
Synonyms:
 प्रादुर्भावः, वेगः, उद्भेदः, आस्फोटः
noun
कस्याश्चन व्याधेः प्रबलता अथवा पुनः पुनः दुष्प्रभावः।
"ग्रामेषु विसूचिकायाः प्रादुर्भावः वर्तते।"
Synonyms:
 वेगः, जवः, जवनम्, तरस्, रंहतिः, रंहिः
noun
नियतसमये प्रतिमानकं आक्रान्ता दूरता।
"कारयानं नवतिः सहस्रमानं यावत् वेगेन गच्छति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: वेगः
Root: वेग
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ वेगः
Meaning(s):
⇒ Speed
Shloka(s):
1|2|55|1 ► रंहस्तरः क्ली प्रसभो जवो वेगः स्यदो रयः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|55|1 ⇢ रंहः (रंहस्) (नपुं) ⇒ Speed
quickness ⇒ वेगः
➠ 1|2|55|1 ⇢ तरः (तरस्) (नपुं) ⇒ Strength ⇒ वेगः
➠ 1|2|55|1 ⇢ प्रसभः (प्रसभ) (पुं) ⇒ Speed
quickness ⇒ वेगः
➠ 1|2|55|1 ⇢ जवः (जव) (पुं) ⇒ Speed
quickness ⇒ वेगः
➠ 1|2|55|1 ⇢ वेगः (वेग) (पुं) ⇒ Speed ⇒ वेगः
➠ 1|2|55|1 ⇢ स्यदः (स्यद) (पुं) ⇒ Speed ⇒ वेगः
➠ 1|2|55|1 ⇢ रयः (रय) (पुं) ⇒ Speed ⇒ वेगः
Related word(s):
धर्म-धर्मी-भावः ➡ वायुः
गुण-गुणी-भावः ➡ वायुः
जातिः ➡ परिमाणः
Tamil
Tamil
வேக3: : வேகம், மனவேகம், நடை, பிரவாஹம், வெள்ளம், ஓட்டம், வலிமை, சக்தி, காதல், அன்பு, வீரியம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: वेगः
Root: वेग
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ dash
⇒ rush
⇒ jerk
⇒ force
⇒ shock
⇒ speed
⇒ onset
⇒ flood
⇒ haste
⇒ attack
⇒ stream
⇒ flight
⇒ effect
⇒ impetus
⇒ working
⇒ impulse
⇒ current
⇒ emotion
⇒ outburst
⇒ paroxysm
⇒ velocity
⇒ momentum
⇒ outbreak
⇒ rapidity
⇒ vehemence
⇒ quickness
⇒ agitation
⇒ excitement
⇒ impetuosity
⇒ circulation
⇒ semen virile
⇒ seizure [med.]
⇒ violent agitation
⇒ expulsion of the feces
⇒ bitter snake gourd [Trichosanthes Bracteata - Bot]
Shloka(s):
1|1|64|1 ► शरीरस्था इमे रंहस्तरसि तु रयः स्यदः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|64|2 ► जवोऽथ शीघ्रं त्वरितं लघु क्षिप्रमरं द्रुतम्॥ (स्वर्गवर्गः)
3|2|38|2 ► जवने जूतिः सातिस्त्ववसाने स्यादथ ज्वरे जूर्तिः॥ (सङ्कीर्णवर्गः)
3|3|20|2 ► पशवोऽपि मृगा वेगः प्रवाहजवयोरपि॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|115|2 ► आतञ्चनं प्रतीवापजवनाप्यायनार्थकम्॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|1|64|1 ⇢ रंहः (रंहस्) (नपुं) ⇒ speed, velocity, quickness, eagerness, impetuosity
➠ 1|1|64|1 ⇢ तरः (तरस्) (नपुं) ⇒ bank, ferry, quick, energy, efficacy, strength, velocity, energetic, rapid progress
➠ 1|1|64|1 ⇢ रयः (रय) (पुं) ⇒ zeal, speed, course, ardour, current, swiftness, vehemence, impetuosity, quick motion, stream of a river
➠ 1|1|64|1 ⇢ स्यदः (स्यद) (पुं)
➠ 1|1|64|2 ⇢ जवः (जव) (पुं) ⇒ speed, swift, impulse, velocity, swiftness, velocity , swiftness
➠ 3|2|38|2 ⇢ जवनम् (जवन) (नपुं)
➠ 3|2|38|2 ⇢ जूतिः (जूति) (स्त्री) ⇒ speed, energy, impulse, velocity, quickness, incitement, inclination, instigation, going or driving, flowing without interruption
➠ 3|3|20|2 ⇢ वेगः (वेग) (पुं) ⇒ dash, rush, jerk, force, shock, speed, onset, flood, haste, attack, stream, flight, effect, impetus, working, impulse, current, emotion, outburst, paroxysm, velocity, momentum, outbreak, rapidity, vehemence, quickness, agitation, excitement, impetuosity, circulation, semen virile, seizure [med.], violent agitation, expulsion of the feces, bitter snake gourd [Trichosanthes Bracteata - Bot]
➠ 3|3|115|2 ⇢ आतञ्चनम् (आतञ्चन) (नपुं) ⇒ runnet, that which causes coagulation, coagulation [clotting of blood], process of curdling milk into yogurt
Related word(s):
जातिः ➡ परिमाणः
परा_अपरासंबन्धः ➡ शीघ्रम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वेगः,
पुं,
 (विज + घञ् ।) प्रवाहः । तत्पर्य्यायः ।ओघः २ वेणी ३ धारा ४ । इति हेमचन्द्रः ॥
जवः । तत्पर्य्याथः । रंहः २ तरः ३ रयः ४स्यदः ५ । इत्यमरः ॥
(यथा, मनौ । ५ ।१०८ ।“मृत्तोयैः शुध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति ॥
”)महाकालफलम् । इति मेदिनी ॥
रेतः । इतिहेमचन्द्रः ॥
मूत्रविष्ठादिनिर्गमप्रवृत्तिः । इतिभरतः ॥
संस्कारविशेषः । यथा, --“स्पर्शादयोऽष्टौ वेगाख्यसंस्कारो मरुतोगुणाः ।अष्टौ स्पर्शादयो रूपं द्रवो वेगश्च तेजसि ॥
स्पर्शादयोऽष्टौ वेगश्च द्रवत्वञ्च गुरुत्वकम् ।रूपं रसस्तथा स्नेहो वारिण्येते चतुर्द्दश ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
* ॥
(यथा, भागवते । ७ । ८ । २५ ।“ततोऽभिपद्याभ्यहनन्महासुरोरुषा नृसिंहं गदयोरुवेगया ॥
”)वेगधारणनिषेधो यथा, --“वेगरोधो न कर्त्तव्यश्चान्यत्र क्रोधवेगतः ॥
”इति आह्निकतत्त्वधृतविष्णुधर्म्मोत्तरवचनम् ॥
अपि च ।“स्वभावतः प्रवृत्तानां मलादीनां जिजीविषुः ।न वेगान्वारयेद्धीरः कामादीनाञ्च धारयेत् ॥
”इति राजवल्लभः ॥