| YouTube Channel

वृहस्पतिः (vRhaspatiH)

 
Apte Hindi
Hindi
वृहस्पतिः
पुं*
 - वृहतः वाचः पतिः-पारस्करादि*
देवों के गुरु
वृहस्पतिः
पुं*
 - -
बृहस्पति ग्रह
वृहस्पतिः
पुं*
 - -
एक स्मृतिकार का नाम
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वृ(बृ)हस्पतिः,
पुं,
 (वृहतां वाचां पतिः । “पार-स्करेति ।” ६ । १ । १५७ । इति सुट् निपात्यते ।)अङ्गिरसः पुत्त्रः । स च देवानां गुरुः धर्म्मशास्त्र-प्रयोजकः नवग्रहमध्ये पञ्चमग्रहश्च । तत्-पर्य्यायः । सुराचार्य्यः २ गीष्पतिः ३ धिषणः ४गुरुः ५ जीवः ६ आङ्गिरसः ७ वाचस्पतिः ८चित्रशिखण्डिजः ९ । इत्यमरः ॥
उतथ्या-नुजः १० गोविन्दः ११ चारुः १२ द्बादश-रश्मिः १३ गिरीशः १४ दिदिवः १५ पूर्व्व-फल्गुनीभवः १६ । इति जटाधरः ॥
सुरगुरुः१७ वाक्पतिः १८ वचसांपतिः १९ इन्द्रेज्यः २०देवेज्यः २१ वृहताम्पतिः २२ इज्यः २३वागीशः २४ चक्षाः २५ दीदिविः २६ द्बादश-करः २७ प्राक्फाल्गुनः २८ गीरथः २९ ।इति शब्दरत्नावली ॥
स च पीतवर्णः । ईशान-कोणपुरुषब्राह्मणजातिऋग् वेदसत्त्वगुण-मधुर-रसधनुर्मीनराशिपुष्यनक्षत्रवस्त्रपुष्परागमणि-सिन्धुदेशानां अधिपतिः । षडङ्गुलशरीरः ।पद्मस्थः । चतुर्भुजः । अक्षवरकमण्डलुदण्डधारी ।अस्याधिदेवता ब्रह्मा । प्रत्यधिदेवता इन्द्रः । सतु सूर्य्यास्यः । अङ्गिरोमुनिपुत्त्रः । प्रातःकालेप्रबलः । शुभग्रहः । देवगृहस्वामी । वृद्धः ।रक्तद्रव्यस्वामी । वातपित्तकफात्मकः । बणिक्-कर्म्मकर्त्ता । अङ्गिरोगोत्रः । इति ग्रहयाग-तत्त्वादयः ॥
* ॥
तद्वारजातफलम् ।“नृपेन्द्रमन्त्री नृपलब्धकामोविद्याविनोदो चतुरः प्रगल्भः ।आचार्य्यपूज्यो मधुरस्वभावोवारे भवेद्देवगुरोर्मनुष्यः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
* ॥
स च शिवस्य गुरुपुत्त्रः यथा, --महेन्द्र उवाच ।“कथं वा देवकर्त्तुश्च सिद्धानां योगिनां गुरोः ।मृत्युञ्जयस्य शम्भोश्च गुरुपुत्त्रो बृहस्पतिः ।ततो ज्ञानी महादेवः कथं शिष्यो गुरोः पितुः ॥
ब्रह्मोवाच ।कथेयमतिगुप्ता च पुराणेषु पुरन्दर ।इमां पुरा प्रवृत्तिञ्च कथयामि निशामय ॥
मृतवत्सा कर्म्मदोषाद्भार्य्या अङ्गिरसः पुरा ।व्रतं चकार मद्बाक्यात् कृष्णस्य परमात्मनः ॥
व्रतं पुंसवनं नाम वर्षमेकं चकार सा ।सनत्कुमारो भगवान् कारयामास तां व्रतम् ॥
स्वेच्छामयः परं ब्रह्म भक्तानुग्रहवग्रहः ।तदागत्य च गोलोकात् परमात्मा कृपामयः ॥
स व्रतानशनक्षीणां तामुवाच कृपानिधिः ।प्रणतां साश्रुनेत्राञ्च विनीताञ्च तया स्तुतः ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।गृहाणेदं यज्ञफलं मम तेजःसमन्वितम् ।भुङ्क्ष्व मद्वरपुत्त्रस्ते भविष्यति मदंशतः ॥
पतिर्गुरुश्च देवानां वृहतां ज्ञानिनां वरः ।पुत्त्रस्ते भविता साध्वि ! मद्वरेण भविष्यति ॥
मद्वरेण भवेद्यो हि स च मद्वरपुत्त्रकः ।त्वद्गर्भे मम पुत्त्रोऽयं चिरजीवी भविष्यति ॥
वरजो वीर्य्यजश्चैव क्षेत्रजः पालकस्तथा ।विद्यामन्त्रसुतानाञ्च गृहीतः सप्तमः सुतः ॥
इत्युक्त्वा राधिकानाथः स्वर्लोकञ्च ययौ पुरा ।श्रीकृष्णवरपुत्त्रोऽयं ज्ञानी सुरगुरुः स्वयम् ॥
मृत्युञ्जयं महाज्ञानं शिवाय प्रददौ पुरा ।दिव्यं वर्षत्रिलक्षञ्च तपःकर्त्रे हिमालये ॥
सुयोगज्ञानममलं तेजः स्वात्मा समं परम् ।स्वशक्तिविष्णुमायाञ्च स्वांशञ्च वाहनं वृषम् ॥
स्वशूलञ्च स्वकवचं स्वमन्त्रं द्वादशाक्षरम् ।कृपामयः स्तुतस्तेन श्रीकृष्णश्च परात्परः ॥
शिवलोके शिवा सा च विष्णुमाया शिव-प्रिया ।शक्तिर्नारायणस्येयं तेन नारायणी स्मृता ॥
तेजःसु सर्व्वदेवानां साविर्भूता सनातनी ।जघान दैत्यनिकरं देवेभ्यः प्रददौ पदम् ॥
कल्पान्ते दक्षकन्या च सा मूलप्रकृतिः सती ।पितृयज्ञे तनुं त्यक्त्वा योगेन सिद्धयोगिनी ॥
बमूव शैलकन्या सा साध्वी च भर्त्तृनिन्दया ।कालेन कृष्णतपसा शङ्करं प्राप शङ्करी ॥
श्रीकृष्णो हि गुरुः शम्भोः परमात्मा परात्परः ।कृष्णस्य वरपुत्त्रोऽयं स्वयमेव वृहस्पतिः ।अतो हेतोः सुरगुरुर्गुरुपुत्त्रः शिवस्य च ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ५६ अध्यायः ॥
(पुरोहितः । मन्त्रपालके तु त्रि । यथा, ऋग्वेदे ।४ । ५० । ७ ।“वृहस्पतिं यः सुभृतं बिभर्त्ति ॥
”“वृहस्पतिं वृहतां महतां मन्त्राणां पालयितारंदेवं उक्तलक्षणं पुरोहितं वा ।” इति तद्भाष्येसायणः ॥
)