| YouTube Channel

वृहती (vRhatI)

 
Apte
English
वृहती [vṛhatī], 1 The lute of Nārada.
The number 'thirty-six'.
A mantle, cloak, wrapper.
Speech.
A reservoir (as of water)
see बृहती also.
Comp.
 -पतिः An epithet of Bṛihaspati.
Apte 1890
English
वृहती 1 The lute of Nārada.
2 The number ‘thirty-six.’
3 A mantle, cloak, wrapper.
4 Speech.
5 A reservoir (as of water)
see बृहती also.
Comp.
पतिः an epithet of Bṛhaspati.
Apte Hindi
Hindi
वृहती
स्त्री*
 - वृह् + अति + ङीष्
नारद की वीणा
वृहती
स्त्री*
 - -
छत्तीस की संख्य़ा
वृहती
स्त्री*
 - -
"दुपट्टा, चोगा, आवरण"
वृहती
स्त्री*
 - -
भाषण आशय
L R Vaidya
English
vfhatI {% f. %} 1. The lute of Nārada
2. a mantle, an upper garment
3. speech
4. a reservoir.
Kridanta Forms
Sanskrit
वृह् (वृ꣡हूँ꣡ उद्यमने - तुदादिः - सेट्)
ल्युट् = वर्हणम्
अनीयर् = वर्हणीयः - वर्हणीया
ण्वुल् = वर्हकः - वर्हिका
तुमुँन् = वर्हितुम् / वर्ढुम्
तव्य = वर्हितव्यः / वर्ढव्यः - वर्हितव्या / वर्ढव्या
तृच् = वर्हिता / वर्ढा - वर्हित्री / वर्ढ्री
क्त्वा = वर्हित्वा / वृढ्वा
ल्यप् = प्रवृह्य
क्तवतुँ = वृढवान् - वृढवती
क्त = वृढः - वृढा
शतृँ = वृहन् - वृहन्ती / वृहती
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वृ(बृ)हती,
स्त्री,
 (वृहत् + गौरादित्वात् ङीष् ।)क्षुद्रवार्त्ताकी । व्याकुड इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।महती २ क्रान्ता ३ वार्त्ताकी ४ सिंहिका ५कुली ६ राष्ट्रिका ७ स्थूलकण्टा ८ भण्टाकी ९महोटिका १० बहुपत्री ११ कण्टतनुः १२कण्टालुः १३ कट्फला १४ डोरडी १५ वन-वृन्ताकी १६ । इति राजनिर्घण्टः ॥
सिंही १७प्रसहा १८ रक्तपाकी १९ लतावृहतिका २० ।इति रत्नमाला ॥
अस्या गुणाः । कटुत्वम् ।तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । वातज्वरारोचकाम-काशश्वासहृद्रोगनाशित्वञ्च । इति राज-निर्घण्टः ॥
अपि च ।“वृहती पाचनी सोष्णा ग्राहिणी वात-नाशिनी ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
महती । इत्यमरः ॥
(इयन्तु नारदस्य वीणा ।केचित्तु विश्वावसोर्गन्धर्व्वराजस्य वीणां बृहती-माहुः । तथा च ।“विश्वावसोस्तु बृहती तुम्बुरोस्तु कलावती ।महती नारदस्य स्यात् सरस्वत्यास्तु कच्छपी ॥
”इति माघटीकायां मल्लिनाथधृतवैजयन्ती ।१ । १० ॥
* ॥
) उत्तरीयवस्त्रम् । वारिधानी ।वाक् ॥
कण्टकारी । इति मेदिनी ॥
(मर्म्म-स्थानविशेषः । यथा, सुश्रुते । ३ । ६ ।“स्तनमूलादुभयतः पृष्ठवंशस्य बृहती नामतत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तैरुपद्रवै-र्म्रियते ॥
”) छन्दोभेदः । स तु नवाक्षरपादः ।यथा, --“उक्थात्युक्था तथा मध्या प्रतिष्ठान्या सुपू-र्व्विका ।गायत्त्र्युष्णिगनुष्टुप् च वृहती पंक्तिरेव च ॥
इत्यादि । तद्भेदानाह । वृहती नवाक्षरा यथा, भुजगशिशुसुता नौ मः ।ह्रदतटनिकटक्षौणी भुजगशिशुसुता यासीत् ।मुररिपुदलिते नागे व्रजजनसुखदा साभूत् ॥
युतेत्येवं शम्भुप्रभृतिषु पाठः । भृतेत्येवमाधु-निकाः पठन्ति । स्यान्मणिमध्यं चेद्भमसाः ।कालियभोगा भोगगतस्तन्मणिमध्यस्फीतरुचा ।चित्रपदा भो नन्दसुतश्चारु ननर्त्त स्मेरमुखः ॥
सजरैर्भुजङ्गसङ्गता ।तरला तरङ्गरिङ्गितैर्यमुना भुजङ्गसङ्गता ।कथमेतु वत्सचारकश्चपलः सदैव तां हरिः ॥
”इति छन्दोमञ्जरी ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वृहती स्त्री वृहत् + गौरा० ङीष् । १ महत्यां स्त्रियां २ क्षुद्र-वार्त्ताक्याम् राजनि० । ३ वारिधान्यां ४ वाचि ५ कण्टिका-रिकायाम् मेदि० । ६ नवाक्षरपादके छन्दोभेदे वृ० र० ।संज्ञायां कन् ह्रस्वः । उत्तरीयवस्त्रे स्त्री अमरः ।