| YouTube Channel

वृषः (vRSaH)

 
Apte
English
वृषः [vṛṣḥ], 1 A bull
असंपदस्तस्य वृषेण गच्छतः
Ku.*
 5.8
Me.*
 54
R.*
 2.35
Ms.*
 9.123.
The sign Taurus of the zodiac.
The chief or best of a class, the best of its kind
(oft en at the end of
comp.
 )
मुनिवृषः, कपिवृषः
&c.
The god of love.
A strong or athletic man.
A lustful man, a man of one of the four classes into which men are divided in erotic works
बहुगुणबहुबन्धः शीघ्रकामो नताङ्गः । सकलरुचिरदेहः सत्यवादी वृषो ना ॥ Ratimañjarī 37.
An enemy, adversary.
A rat.
The bull of Śiva.
Morality, justice
justice personified
वृषो हि भगवान् धर्मः
Ms.*
 8.16.
Virtue, a pious or meritorious act
न सद्गतिः स्याद् वृषवर्जितानां Kīr.
K.*
 9.62 (where वृष means a 'bull' also).
N.
 of Karṇa.
N.
 of Viṣṇu.
N.
 of a particular drug.
The principal die.
Water.
A particular form of a temple.
Ground suitable for the foundation of a house.
A male, any male animal.
षम् A peacock's plumage.
A woman's apartment.
Comp.
 अङ्कः an epithet of Śiva
उमावृषाङ्कौ शरजन्मना यथा (ननन्दतुः)
R.*
 3.23.
a pious or virtuous man.
the marking-nut plant.
a eunuch. ˚जः a small drum. -अञ़्चनः an epithet of Śiva. -अन्तकः an epithet of Viṣṇu. -आहारः a cat. -इन्द्रः an excellent bull.-उत्सर्गः setting free a bull on the occasion of a funeral rite, or as a religious act generally
एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चोत्सृज्यते वृषः । प्रेतलोकं परित्यज्य स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ -दंशः, -दंशकः a cat
अन्तरिक्षे वराहस्य वृषदंशस्य चोभयोः (प्रणादम्)
Mb.
 * 6.2.25. -दर्भ
a.
 lowering the pride of Indra (इन्द्रदर्पहन्ता)
वृषदर्भो वृषाकपिः
Mb.
 * 12.43.1.
ध्वजः an epithet of Śiva
येन बाणमसृजद्वृषध्वजः
R.*
 11.44.
an epithet of Gaṇeśa.
a pious or virtuous man. -नाशनः
N.
 of Kṛiṣṇa.
पतिः an epithet of Śiva.
a bull set at liberty. -पर्वन्
m.
an epithet of Śiva.
N.
 of a demon who with the aid of Śukra, preceptor of the Asuras, maintained struggle with the gods for a long time. His daughter Śarmiṣṭhā was married by Yayāti
see Yayāti and Devayānī. -भासा the residence of Indra and the gods
i. e. Amarāvatī. -राजकेतनः
N.
 of Śiva. -लक्षणा a masculine girl (unfit for marriage). -लोचनः a cat. -वाहनः an epithet of Śiva. -शत्रुः
N.
 of Viṣṇu.
सानुः man.
death. -सृक्किन्m. A wasp. -सेनः
N.
 of Karṇa
Mb.
 * 12.27.2. -स्कन्धa. having shoulders as lusty as those of a bull
वपुर्वष- स्कन्धसुबन्धुरांसकम्
U.*
 6.25
R.*
 12.34.
Apte 1890
English
वृषः 1 A bull
असंपदस्तस्य वृषेण गच्छतः Ku. 5. 80
Me. 52
R. 2. 35
Ms. 9. 123.
2 The sign Taurus of the zodiac.
3 The chief or best of a class, the best of its kind
Ms. 3. 18
(often at the end of comp.)
मुनिवृषः, कपिवृषः &c.
4 The god of love.
5 A strong or athletic man.
6 A lustful man, a man of one of the four classes into which men are divided in erotic works
see Ratimañjarī 37.
7 An enemy, adversary.
8 A rat.
9 The bull of Śiva.
10 Morality, justice.
11 Virtue, a pious or meritorious act
न सद्गतिः स्याद् वृषवर्जितानां Kīr. K. 9. 62 (where वृष means a ‘bull’ also).
12 N. of Karṇa.
13 N. of Viṣṇu.
14 N. of a particular drug.
15 The principal die.
षं A peacock's plumage.
Comp.
अंकः {1} an epithet of Śiva
R. 3. 23. {2} a pious or virtuous man. {3} the marking-nut plant. {4} a eunuch. °जः a small drum.
अंचनः an epithet of Śiva
अंतकः an epithet of Viṣṇu.
आहारः a cat.
उत्सर्गः setting free a bull on the occasion of a funeral rite, or as a religious act generally.
दंशः,
दंशकः a cat.
ध्वजः {1} an epithet of Śiva
R. 11. 44. {2} an epithet of Gaṇeśa. {3} a pious or virtuous man.
नाशनः N. of Kṛṣṇa.
पतिः {1} an epithet of Śiva. {2} a bull set at liberty.
पर्वन् m. {1} an epithet of Śiva. {2} N. of a demon who with the aid of Śukra, preceptor of the Asuras, maintained struggle with the gods for a long time. His daughter Śarmiṣṭhā was married by Yayāti
see Yayāti and Devayānī.
भासा the residence of Indra and the gods
i. e. Amarāvatī.
राजकेतनः N. of Śiva.
लोचनः a cat.
वाहनः an epithet of Śiva.
स्कंध a. having shoulders as lusty as those of a bull
U. 6. 25
R. 12. 34.
Apte Hindi
Hindi
वृषः
पुं*
 - वृष् + क
साँड
वृषः
पुं*
 - -
वृष राशि
वृषः
पुं*
 - -
"किसी वर्ग का मुख्य या उत्तम, अपने दल का सर्वश्रेष्ठ "
वृषः
पुं*
 - -
कामदेव
वृषः
पुं*
 - -
मज़बूत या व्यायाम शील व्यक्ति
वृषः
पुं*
 - -
"कामातुर, रतिग्रंथों में वर्णित चार प्रकार के पुरुषों में से एक "
वृषः
पुं*
 - -
"शत्रु, विपक्षी"
वृषः
पुं*
 - -
चूहा
वृषः
पुं*
 - -
शिव का नंदी बैल
वृषः
पुं*
 - -
"नैतिकता, न्याय"
वृषः
पुं*
 - -
"गुण, सत्कर्म या पुण्यकार्य"
वृषः
पुं*
 - -
कर्ण का नामान्तर
वृषः
पुं*
 - -
विष्णु का नाम
वृषः
पुं*
 - -
एक विशेष औषधि का नाम
वृषः
पुं*
 - वृष+क
जल
वृषः
पुं*
 - वृष+क
भवनिर्माण के लिए भूखंड
वृषः
पुं*
 - वृष+क
नरजन्तु
वृषः
पुं*
 - वृष+क
साँड
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वासकः, वैद्यमाता, सिंही, वाशिका, वृषः, अटरूषः, सिंहास्यः, वासिका, वाजिदन्तकः, वाशा, वृशः, अटरुषः, वाशकः, वासा, वासः, वाजी, वैद्यसिंही, मातृसिंहौ, वासका, सिंहपर्णी, सिंहिका, भिषङ्माता, वसादनी, सिंहमुखी, कण्ठीरवी, शितकर्णी, वाजिदन्ती, नासा, पञ्चमुखी, सिंहपत्री, मृगेन्द्राणी
noun
औषधीयक्षुपः यः चतुष्पादम् आरभ्य अष्टपादपर्यन्तं विस्तृतः भवति एवं श्वेतपुष्पाणि च भवन्ति।
"वासकस्य फलं पादोनचतुरङ्कुलं उन्नतं रोमावृतं च भवति एवं प्रत्येकस्मिन् फले बीजचतुष्टयं च भवति।"
Synonyms:
 शत्रुः, रिपुः, वैरिः, सपत्नः, अरिः, द्विषः, द्वेषणः, दुर्हृद्, द्विट्, विपक्षः, अहितः, अमित्रः, दस्युः, शात्रवः, अभिघाती, परः, अरातिः, प्रत्यर्थो, परिपन्थी, वृषः, प्रतिपक्षः, द्विषन्, घातकः, द्वेषी, विद्विषः, हिंसकः, विद्विट्, अप्रियः, अभिघातिः, अहितः, दौहृदः
noun
येन सह शत्रुता वर्तते।
"शत्रुः अग्निश्च दुर्बलः नास्ति।"
Synonyms:
 वृषभः, ऋषभः, वृषः, पुङ्गवः, बलीवर्दः, उक्षा, सौरभेयः, गोनाथः, ककुद्मान्, भद्रः, उस्रः
noun
नरजातीयः गौः यं कृषकः यानादिभिः युनक्ति।
"वृषभः कृषकस्य कृते अतीव उपयुक्तः अस्ति।"
Synonyms:
 मूषकः, मूषिकः, मूषः, आखुः, इन्दुरः, इन्दुरुः, उन्दुरः, उन्दुरु, गिरिः, गिरिका, दीना, विलेशयः, वज्रदन्तः, धान्यारिः, चिक्का, कुन्दुः, कुहनः, कर्वः, काचिघ, तुटुम, दहरः, वृषः, शङ्कुमुखः, सुषिरः, स्तेयी, मुष्मः
noun
जन्तुविशेषः-यः गृहे कृषीक्षेत्रे वा बिले वसति तथा च यः गजाननस्य वाहनम्।
"तेन मूषकाणां हननार्थम् औषधं क्रीतम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वृषः,
पुं,
 (वर्षति सिञ्चति रेत इति । वृष सेचने+ कः ।) पुरुषगवः । एँडे इति भाषा । तत्-र्य्यायः । उक्षा २ भद्रः ३ वलीवर्द्दः ४ ऋष भः ५वृषभः ६ अनड्वान् ७ सौरभेयः ८ गौः ९ ।इत्यमरः ॥
शृङ्गी १० ककुद्वान् ११ । इतिशब्दरत्नावली ॥
शिखी १२ गन्धमैथुनः १३पुङ्गवः १४ । इति जटाधरः ॥
* ॥
अस्यलक्षणादि यथा, --“अश्वेभलक्षणे ह्युक्त्वा वक्ष्यन्तेऽन्ये चतुष्पदाः ।गावः कृतयुगे सृष्टाः स्वयमेव स्वयम्भुवा ।ब्रह्मक्षत्त्रियविट्शूद्रजातिभेदाश्चतुर्व्विधाः ॥
शुक्लाङ्गाः शुचयोऽक्रुद्धा मृदवः शुद्धचेतसः ।अल्पाशिनो बहुबला वृषभा ब्रह्मजातयः ॥
द्वयोर्लक्षणसम्बन्धात् द्विजातिर्व्वृषभो भवेत् ।त्रिलक्षणसमावेशात् त्रिगुणः स वृषाधमः ॥
पीताङ्गा मृदवः शुद्धा अक्रोधा भारवाहिनः ।यदृच्छाभोजिनः क्षीणा वृषभा वैश्यजातयः ॥
कृष्णाङ्गाः क्रूरहृदया अपवित्राः सदाशिनः ।वृहद्वृषणरोषाश्च वृषभाः शूद्रजातयः ॥
द्वयोर्लक्षणसम्पर्कात् द्विजातिर्व्वृषभो भवेत् ॥
” * ॥
वात्स्यस्तु ।“पृथ्वीतले समुत्पन्ना गजाश्वा ये चतुष्पदाः ।गुणत्रयविभेदेन तेषां भेदत्रयं भवेत् ।एतन्मतानुसारेण भोजः प्राह महीपतिः ॥
ये शुक्लाः शुचयः शुद्धा भृशं भारवहा अपि ।बह्वाशिनः स्वल्परोषास्ते वृषाः सात्त्विकामताः ॥
व्यक्ताव्यक्तरुषः शुद्धा दृढा भारवहाः शुभाः ।बह्वाशिनो बहुबलास्ते वृषा राजसा मताः ॥
विवर्णा विकृताङ्गाश्च निर्ब्बला स्वल्पभोजिनः ।अपवित्रा बृहद्रोषास्ते वृषास्तामसा मताः ॥
लक्षणद्वयसम्बन्धात् द्विगुणो वृषभो भवेत् ।त्रिलक्षणसमावेशात् त्रिगुणः स वृषाधमः ॥
” * ॥
अथ गुणाः ।“नीलः शुभो ध्वजो वामः क्षेमो भद्रः शिवःस्थिरः ।भोजदेवेन लिखिता इत्यष्टौ वृषभे गुणाः ॥
”तद्यथा, --“श्वेतादन्यतरो वर्णः श्वेतः खुरविषाणयोः ।ललाटपुच्छयोः श्वेतः स नीलः शुभमावहेत् ॥
१ ॥
यो हृष्टपुष्टो रम्यात्मा सुविभक्ततनुः शुभः ।कुरुते धनवृद्धिं स दोषैर्मुक्तो यदा त्वयम् ॥
२ ॥
वर्णस्तु सहजः पुच्छो रम्यश्च ध्वज उच्यते ।भर्त्तुः कुलं धनं धान्यं विवर्द्धयति निश्चयम् ॥
३ ॥
पूर्व्वार्द्धे चोन्नतो यस्तु परार्द्धेचैव नीचकः ।निर्द्दोषो वाम इत्येष कुरुते रिपुसंक्षयम् ॥
४ ॥
चन्द्रकं दृश्यते यस्य ललाटे देवनिर्म्मितम् ।क्षेमनामा वृषः कुर्य्याद् धनधान्यविवर्द्धनम् ॥
५ ॥
आवर्त्ताश्च शुभा यस्य शुक्तयश्चापि वा शुभाः ।भद्रनामा वृषः कुर्य्यात् भर्त्तुः सर्व्वार्थसाधनम् ॥
६ ॥
आवर्त्तशुक्तिविज्ञानं हयेषु वृषभेष्वपि ।पादाः सर्व्वेसिता यस्य पुच्छभालौ सितौ तथा ॥
महोक्षा चायते नेत्रे कर्णौ चातिलघू स्थिरौ ।मुष्कयोः कृष्णता चैव शृङ्गे चातिशुभे दृढे ॥
तनुरोमा महावेगः स्निग्धगम्भीरनिस्वनः ।शिव इत्येव कथितः शिवं प्रकुरुते ध्रुवम् ॥
७ ॥
चरणाः पञ्जराः स्थूलाः शिरः शुभ्रं भवेत्तनुः ।आपुच्छादायता शुभ्रा रेखा मस्तकगामिनी ॥
रक्तताल्वोष्ठजिह्वस्तु स्थिरः स्थैर्य्यकरः श्रियाः ।नाल्पपुण्येन लभ्योऽयं वृषभः शुभलक्षणः ॥
” ८ ॥
गर्गस्तु ।“महत्त्वं तनुलोमत्वं पुष्टता भारवाहिता ।कुमारकत्वमित्येते वृषभाणां गुणा मताः ॥
” * ॥
अथ दोषाः ।“व्यङ्गो विवर्णो विषमः श्वित्री धूम्रश्चलः खरः ।एते सप्त महादोषा वृषभाणामुदीरिताः ॥
विषाणौ विषमौ यस्य खुराश्च विषमास्तथा ।नेत्रकान्तेऽथवा गात्रे पञ्जरे वैकृतं भवेत् ।व्यङ्ग इत्येष कथितो धनधान्यविनाशनः ॥
१ ॥
पूर्व्वार्द्ध मन्यवर्णन्तु परार्द्धञ्चान्यवर्णकम् ।पृष्ठं क्रोडो विवर्णो वा विवर्णः कुलनाशनः ॥
२ ॥
परार्द्धमुन्नतं यस्य पूर्व्वार्द्धञ्चातिनीचकम् ।गच्छतश्चरणौ लग्नौ शब्दायेते खरस्वरः ।विषमो नाम वृषभः सम्पत्तिक्षयकारकः ॥
३ ॥
हिमकुन्देन्दुसङ्काशा गात्रेषु लोमबिन्दवः ।श्वित्री नाम महादोषो दूरतस्तं परित्यजेत् ॥
४ ॥
शृङ्गाग्रे दीपिकाकारं ज्वलते केकरे दृशौ ।कपिलः पुच्छभागश्चेत् स धूम्रो मृत्युमावहेत् ॥
५दन्तशृङ्गखुरादीनां यद्येकोऽपि चलेत् स्वयम् ।मुष्को वा चलते यस्य स चलः कुलनाशनः ॥
६ ॥
आवर्त्ताः शुक्तयो रेखा विषमाश्च विसंस्थिताः ।न्यूनाधिकाः पञ्जरास्तु खुरास्तु विषमास्तथा ॥
गुदान्मेढ्रान्तरे यावद्रेखा व्यक्तेव दृश्यते ।विस्तृते विषमे घोणे जिह्वा चैवासिता भवेत् ।स खरो दूरतस्त्याज्यो भर्त्तुः सर्व्वार्थनाशनः ॥
७ ॥
स्वल्पता दीर्घरोमत्वं क्षीणता भारवाहिता ।व्यङ्गत्वं मारकत्वञ्च वृषदोषा उदाहृताः ॥
* ॥
ब्रह्मादिजातिभेदेन चत्वारो ये वृषा मताः ।चतुर्व्विधानां लोकानां त एव स्युः शुभावहाः ॥
यो मोहादन्यजातीयं कुरुते वृषभं नरः ।तस्य नश्यन्ति वित्तानि धनमायुः कुलं बलम् ॥
वातपित्तकफोद्रेका व्याधयो ये वृषे मताः ।तेषामुपशमः कार्य्यो यथास्वं विधिना बुधैः ॥
”इति वृषपरीक्षा । इति भोजराजकृतयुक्ति-कल्पतरुः ॥
* ॥
अस्य लक्षणं उत्सर्गविधिश्चयथा, --मनुरुवाच ।“भगवन् श्रोतुमिच्छामि वृषभस्य च लक्षणम् ।वृषोत्सर्गविधिञ्चैव तथा पुण्यफलं महत् ॥
मत्स्य उवाच ।धेनुमादौ परीक्षेत सुशीलां लक्षणान्विताम् ।अव्यङ्गामपरिक्लिष्टां जीववत्सामरोगिणीम् ॥
स्निग्धवर्णां स्निग्धखुरां स्निग्धशृङ्गां तथैव च ।मनोहराकृतिं सौम्यां सुप्रमाणामनुद्धताम् ॥
आवर्त्तैर्द्दक्षिणावर्त्तैर्मुक्ता दक्षिणतश्च सा ।वामावर्त्तैर्वामतश्च विस्तीर्णजघना तथा ॥
मृदुसंहतताम्रोष्ठीं रक्तजिह्वां सुपूजिताम् ।अश्यावदीर्घस्फुटिता रक्तजिह्वा तथा च या ॥
अस्रावाविलनेत्रा च सफैरविरलैर्दृढैः ।वैदूर्य्यमधुवर्णैश्च जलवुद्वुदसन्निभैः ॥
रक्तस्निग्धैश्च नयनैस्तथा रक्तकनीनिकैः ।सप्त चतुर्द्दश दन्तास्तथा चाश्यामतालुका ॥
षडुन्नता सुपार्श्वोरू पृथु पञ्च समायताः ।अष्टायतशिरोग्रीवाधराजन्मसुलक्षणा ॥
मनुरुवाच ।षडुन्नताः के भगवन् ! के च पञ्च समायताः ।आयताश्च तथैवाष्टौ धेनूनां के शुभावहाः ॥
मत्स्य उवाच ।उरः पृष्ठं शिरः कुक्षिः श्रोणी च वसुधाधिप ।षडुन्नतानि धेनूनां पूजयन्ति विचक्षणाः ॥
कर्णनेत्रललाटश्च पञ्च भास्करनन्दन ! ।समायतानि शस्यन्ते पुच्छं सास्ना च सक्थिनी ॥
चत्वारश्च समा राजन्नेवमष्टौ मनीषिभिः ।शिरोग्रीवायतास्त्वेते भूमिपाल स्मृता दश ॥
तस्याः सुतं परीक्षेत वृषभं लक्षणान्वितम् ।उन्नतस्कन्धककुदमृजुलाङ्गूलकम्बलम् ॥
महाकटितटस्कन्धं वैदूर्य्यमणिलोचनम् ।प्रबालगर्भशृङ्गाग्रं सुदीर्घपृथुबालधिम् ॥
नवाष्टदशसंख्यैर्वा तीक्ष्णाग्रैर्द्दशनैः शुभैः ।मल्लिकाक्षश्च मोक्तव्यो गृहेऽपि धनधान्यदः ॥
वर्णतस्ताम्रकपिलो ब्राह्मणस्य प्रशस्यते ।श्वेतो रक्तश्च कृष्णश्च गौरः पाटल एव च ॥
भद्रिणस्ताम्रपृष्ठश्च सबलः पञ्चकालकः ।पृथुकर्णो महास्कन्धः श्लक्ष्णरोमा च यो भवेत् ॥
रक्ताक्षः कपिलो यश्च रक्तशृङ्गतलो भवेत् ॥
श्वेतोदरः कृष्णपृष्ठो ब्राह्मणस्य प्रशस्यते ॥
स्निग्धरक्तेन वद्धेन क्षत्त्रियस्य प्रशस्यते ।काञ्चनाभेन वैश्यस्य कृष्णेनाप्यन्त्यजन्मनः ॥
यस्य प्रागायते शृङ्गे भ्रूमुखाभिमुखे सदा ।सर्व्वेवामेव वर्णानां स च सर्व्वार्थसाधकः ॥
मार्ज्जारपादः कपिलो धन्यः कपिलपिङ्गलः ।श्वेतोमार्ज्जारपादस्तु धन्यो मणिनिभेक्षणः ॥
करटः पिङ्गलश्चैव श्वेतपादस्तथैव च ।सर्व्वपादशिरो यश्च द्बिपादश्वेत एव च ॥
कपिञ्जलनिभो धन्यस्तथा तित्तिरिसन्निभः ।आकर्णमूलात् श्वेतस्तु मुखं यस्य प्रकाशते ॥
नन्दीमुखः स विज्ञेयो रक्तवर्णो विशेषतः ।श्वेतञ्च जठरं यस्य भवेत् पृष्ठञ्च गोपतेः ॥
ऋषभः स समुद्राक्षः सततं कुलवर्द्धनः ।मल्लिकापुष्पचित्रस्तु धन्यो भवति पुङ्गवः ॥
कमलैर्मण्डलैश्चापि चित्रो भवति भाग्यदः ।अतसीपुष्पवर्णस्तु तथा धन्यतरः स्मृतः ॥
* ॥
एते धन्यास्तथाधन्यान् कीर्त्तयिष्यामि तेऽनघ ।कष्णताल्वोष्ठदशना रूक्षशृङ्गशफाश्च ये ॥
अव्यक्तवर्णा ह्रस्वाश्च व्याघ्रभस्मनिभाश्च ये ।ध्माङ्क्षगृध्रसवर्णाश्च तथा मूषिकसन्निभाः ॥
कुण्ठाः काणास्तथा खञ्जाः केकराक्षास्तथैवच ।विषमश्वेतपादाश्च उद्भ्रान्तनयनास्तथा ॥
नैते वृषाः प्रमोक्तव्या न च धार्य्यास्तथा गृहे ।मोक्तव्यानाञ्च धार्य्याणां भूयो वक्ष्यामि लक्ष-णम् ॥
* ॥
स्वस्तिकाकारशृङ्गाश्च मेधौघसदृशस्वनाः ।महाप्रमाणाश्च तथा मत्तमातङ्गगामिनः ॥
महोरस्का महोत्साहा महाबलपराक्रमाः ।शिरः कर्णौ ललाटञ्च बालधिश्चरणानि च ॥
नेत्रे पार्श्वे च कृष्णानि शस्यन्ते चन्द्रभांसि च ।श्वेतान्येतानि शस्यन्ते कृष्णस्य तु विशेषतः ॥
भूमौ कर्षति लाङ्गूलं प्रलम्बस्थूलबालधिः ।पुरस्तादुद्यते नीलवृषभश्च प्रशस्यते ॥
शुक्तिध्वजपताकाभा येषां राजी विराजते ।अनड्वाहश्च ते धन्या वित्तसिद्धिजयावहाः ॥
प्रदक्षिणं निवर्त्तन्ते स्वयं ये विनिवर्त्तिताः ।समुन्नतशिरोग्रीवा धन्यास्ते यूथवर्द्धनाः ॥
रक्तशृङ्गाग्रनयनः श्वेतवर्णो भवेद्यदि ।सफैः प्रबालसदृशैर्नास्ति धन्यतरस्ततः ॥
एते धार्य्याः प्रयत्नेन मोक्तव्या यदि वा वृषाः ।धारिता यदि वा मुक्ता धनधान्यविवर्द्धनाः ॥
चरणानि मुखं पुच्छं यस्य श्वेतानि गोपतेः ।लाक्षारससवर्णाश्च तन्नीलमिति निर्द्दिशेत् ॥
वृष एव स मोक्तव्यो न स धार्य्यो गृहे भवेत् ।तदर्थमेवाचरति लोके गाथा पुरातनी ॥
एष्टव्या बहवः पुत्त्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ।गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्य्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥
एवं वृषं लक्षणसंप्रयुक्तंगृहोद्भवं क्रीतमथापि राजन् ।मुक्त्वा न शोचेन्मरणं महात्मामोक्षे मतिञ्चाहमतोऽभिधास्ये ॥
”इति मात्स्ये वृषभलक्षणं नाम १८१ अध्यायः ॥
जलपानार्थमागतवृषस्य निवारणे दोषो यथा, “गवां तृष्णाभिभूतानां पानार्थमभिधावताम् ।अन्तरायो भवेद्यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
अस्य दानविधिर्यथा, --वशिष्ठ उवाच ।“यथेश्वरो दरिद्रो वा करोति विधिना नृप ।दानं सर्व्वगुणोपेतं तच्छृणुष्व यथातथम् ॥
भारादित्रिपलान्तञ्च वृषं कृत्वा विधानतः ।युतं धेन्वाथवा दद्याच्छक्तितो नृपसत्तम ॥
यन्मया धेनवः प्रोक्ता वृषास्तावन्त एव हि ।हरावेते नियोज्याः स्युर्हराय च तथा वृषाः ॥
सर्व्वाभावात्ततो राजन् तिलपात्राणि नित्यशः ।सर्व्वपापविनाशाय दीयन्ते नृपसत्तम ॥
गोमयेन समालिप्य यववस्त्रसमावृते ।वृषं हेममयं तत्र रौप्यं वा रत्नसंयुतम् ॥
तस्य नीलमयैः शृङ्गैर्मौक्तिकाक्षिण्यथो रदाः ।द्वात्रिंशच्छुभवज्राणि विद्रुमौष्ठौ सुनासिका ॥
मारकती विनिर्द्दिष्टा कर्णौ चैवास्मकौ मतौ ।पद्मरागस्य वै पादाः खुरा रौप्यमयास्तथा ॥
राजतान्यस्य रोमाणि क्षौमवस्त्रेण कम्बलम् ।पट्टेन पुच्छमुद्दिष्टं सर्वेषामप्ययं विधिः ॥
वृषणौ स्फटिकस्यापि लिङ्गे मणिः प्रकीर्त्तितः ।यथा धेनुस्तथानड्वान् सुवर्णस्य तु कारयेत् ॥
सर्व्वासां फलमाप्नोति धेनूनां वृषभप्रदः ।राज्ञः स विभवाद्दानं भक्त्या यः प्रतिपादयेत् ॥
वृषभस्याप्यशक्तौ हि तदनन्तफलं स्मृतम् ।निःस्वो वाप्येवमेवं हि कृत्वा व्रतमतन्द्रितः ।तत्फलं समवाप्नोति स्वल्पदानान्न संशयः ॥
”इति वह्निपुराणे वृषदानाध्यायः ॥
* ॥
तद्दानफलं यथा, --“कन्यादानं वृषोत्सर्गं तीर्थसेवां श्रुतं तथा ।ये कुर्व्वन्ति गृहस्थास्तु न ते तद्बिषयोपगाः ॥
”इति तत्रैव कन्यादाननामाध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।ब्रह्मोवाच ।“वृषगावौ समादाय युवानौ लक्षणान्वितौ ।हेमशृङ्गौ शफे रौप्ये सवस्त्रौ पूजयेन्मुने ! ॥
शिवोमां पूजयित्वा तु तद्दिने यः प्रयच्छति ।शिवभक्ताय विप्राय रोहिण्यां वा मृगेण वा ॥
न वियोगो भवेत्तस्य सुतपत्नीपतेः कृतः ।वातरंहसवैमानैर्गच्छेच्छिवपुरं द्बिज ॥
तत्र भोगांश्चिरं भुक्त्वा इह आगत्य जायते ।समृद्धौ धनधान्याभ्यां पुत्त्रमित्रसमाकुलः ॥
यो वा रत्नसमायुक्तं गोयुगं पूजयेन्मुने ।प्रयच्छति शिवोमा च प्रीयेतां भावितात्मनः ॥
स सर्व्वपापदुःखाभ्यां विमुक्तः क्रीडते सदा ।इह लोके भवेद्धन्यो देहान्ते परमं पदम् ॥
”इति देवीपुराणे गोरत्नव्रतनामाध्यायः ॥
* ॥
शिववृषकारणं यथा, --श्रीकृष्ण उवाच ।“अथ गर्व्वान्वितो रुद्रो हन्तुं त्रिपुरमुल्वणम् ।मत्वा मनसि संहर्त्ता सर्व्वेषां जगतामिति ।कोऽयं पतङ्गवद्दैत्य इति मत्वा ययौ रणम् ।विहाय शूलं मद्दत्तं मदीयं कवचं परम् ॥
चिरं बभूव समरं वर्षमेकं दिवानिशम् ।न कोऽपि जेतुं कं शक्तो द्वौ समौ समरेसदा ॥
पृथिव्याञ्च रणं कृत्वा दैत्येन्द्रो मायया प्रिये ।अत्यूर्द्ध्वञ्च समुत्तस्थौ पञ्चाशत्कोटियोजनम् ॥
उत्तस्थौ शङ्करस्तूर्णं हन्तुं दैत्यं जगत्प्रभुः ।जघान मुष्टिना रुद्रो दानवेन्द्रं प्रकोपतः ॥
वज्रमुष्टिप्रहारेण सद्यो मूर्च्छामवाप सः ।क्षणेन चेतनां प्राप्य कोपाद्दानवपुङ्गवः ।शिवं सयानमुत्तोल्य पातयामास भूतले ॥
तदाहं कलया शीघ्रं वृषरूपं विधाय च ।सयानं शङ्करं धृत्वा विषाणाभ्यामुरुक्रमम् ।ददौ तस्मै स्वकवचं स्वशूलमरिमर्द्दनम् ॥
मया दत्तेन शूलेन जघान त्रिपुरं हरः ।मामेव दर्पहन्तारं तुष्टाव व्रीडितः पुनः ॥
तत्याज शङ्करो दर्पं विघ्नबीजं ततो विभुः ।ज्ञानानन्दस्वरूपश्च निर्लिप्तः सर्व्वकर्म्मसु ॥
ततोऽहं वृषरूपेण वहामि तेन तं प्रियम् ।मम प्रियतमो नास्ति त्रैलोक्येषु शिवात् परः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ३६ अध्यायः ॥
मेषादिद्वादशराश्यन्तर्गतद्वितीयराशिः । तत्प-र्य्यायः । तावुरिः २ । अस्य विशेषसंज्ञा ।सौम्यः । अङ्गना । युग्मम् । समः । स्थिरः ।पुष्करः । अयं चतुष्पात् । निशासु ग्राम्यः ।दिवा वन्यः । ह्रस्वाख्यः । दक्षिणदिक्पतिः ।निशाख्यः । पृष्ठोदयाख्यः । अस्याधिष्ठात्री देवतावृषः । कृत्तिकापादत्रयरोहिणीसमुदायमृगशि-रोऽर्द्धेनैतद्राशिर्भवति । स च शीलस्वभावः ।सुन्दरभूमिस्वामी । वातप्रकृतिः । श्वेतवर्णः ।वैश्यजातिः । महाशब्दकरः । मध्यमस्त्रीसङ्गः ।मध्यमसन्तानश्च । एतद्राशिजात एतादृग्-भवति । दाता । वाग्दुःस्वरः । निर्भयः । पर-दाराभिलाषी । इति बृहज्जातकादयः ॥
* ॥
एतद्राशिजातफलम् ।“स्थिरमतिं सुमतिं कमनीयतांकुशलतां हि नृणामुपभोगताम् ।वृषगतो हिमगुर्भृशमादिशेत्सुकृतिनः कृतिनश्च सुखान्यपि ॥
” * ॥
तल्लग्नजातफलम् ।“वृषलग्ने भवेज्जातो गुरुभक्तः प्रियंवदः ।गुणी कृती धनी लुब्धः शूरः सर्व्वजनप्रियः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
* ॥
चतुर्व्विधपुरुषमध्ये पुरुषविशेषः । (यथा, --“पद्मिनी चित्रिणी चैव शङ्खिनी हस्तिनी तथा ।शशो मृगो वृषोऽश्वश्च स्त्रीपुसोर्जातिलक्षणम् ॥
”इति रतिमञ्जरी ॥
)तस्य लक्षणं यथा, --“बहुगुणबहुबन्धः शीघ्रकामो नताङ्गःसकलरुचिरदेहः सत्यवादी वृषोऽयम् ॥
”इति च रतिमञ्जरी ॥
* ॥
एकादशमन्वन्तरीयेन्द्रः । यथा, --“रुद्रपुत्त्रस्य ते पुत्त्रान् वक्ष्याम्येकादशस्य तु ।सर्व्वत्रगः सुशर्म्मा च देवानीकः पुरुर्गुरुः ॥
क्षत्त्रबद्धा दृढायुश्च आर्द्रकः पुत्त्रकस्तथा ।विहङ्गमाः कामगमा निर्म्माणरुचयस्तथा ॥
एकैकस्त्रिंशकस्तेषां गणाश्चेन्द्रश्च वै वृषः ।दशग्रीवो रिपुस्तस्य स्त्रीरूपी घातयिष्यति ॥
”इति गारुडे ८७ अध्यायः ॥
(कामान् वर्षतीति । वृष + कः ।) धर्म्मः ।(यथा, मनुः । ८ । १६ ।“वृषो हि भगवान् धर्म्मस्तस्य यः कुरुते ह्यलम् ।वृषलं तं विदुर्द्दवास्तस्याद्धर्म्मं न लोपयेत् ॥
”)शृङ्गी । उत्तरपदस्थश्चेत् श्रेष्ठः । (यथा, हरि-वंशे । १४१ । ३८ ।“शारदं वर्षणं यद्बत् सहेद्बीरो गवांपतिः ।तद्वद्यदुवृषः सेहे वाणवर्षमरिन्दमः ॥
”)मूषिकः । शुक्रलः । वास्तुस्थानभेदः । इतिमेदिनी ॥
वासकः । इति विश्वः ॥
श्रीकृष्णः ।इति त्रिकाण्डशेषः ॥
शत्रुः । इति जटाधरः ॥
कामः । बलवान् । इत्यनेकार्थकोषः ॥
ऋषभ-नामौषधम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
(पतिः ।यथा, काशीखण्डे ।“स्ववृषं या परित्यज्य परवृषे वृषायते ।वृषली सा हि विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत् ॥
”)