| YouTube Channel

वृद्धिश्राद्धं (vRddhizrAddhaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वृद्धिश्राद्धं,
क्ली,
 (वृद्धये यत् श्राद्धम् ।) वृद्धिनिमि-त्तकश्राद्धम् । तत्तु अभ्युदयनिमित्तं पित्राद्युद्देशेनश्रद्धया अन्नादेर्द्दानम् । तत् कर्म्मविशेषात् पूर्व्वंकर्त्तव्यं यथा । निर्णयामृते मत्स्यपुराणम् ।“अन्नप्राशे च सीमन्ते पुत्त्रोत्पत्तिनिमित्तके ।पुंसवने निषेके च नववेश्मप्रवेशने ॥
देववृक्षजलादीनां प्रतिष्ठायां विशेषतः ।तीर्थयात्रावृषोत्सर्गे वृद्धिश्राद्धं प्रकीर्त्तितम् ॥
”हलायुधधृतकूर्म्मपुराणम् ।“तीर्थयात्रासमारम्भे तीर्थात् प्रत्यागमेऽपि च ।वृद्धिश्राद्धं प्रकुर्व्वीत बहुसर्पिःसमन्वितम् ॥
”इति श्राद्धतत्त्वम् ॥
आभ्युदयिकश्राद्धम् । नान्दीमुखश्राद्धम् ।यथा, --“वृद्धिश्राद्धं प्रवक्ष्यामि पूर्व्ववत्तद्विशेषकम् ॥
जातपुत्त्रमुखदर्शनादौ वृद्धिश्राद्धम् । पूर्व्वाभि-मुखेषु दक्षिणोपवीतिषु मधुयववदरकुशै-र्देवतीर्थेन नमस्कारान्तेन दक्षिणोपचारेणकर्त्तव्यम् । दक्षिणजानु गृहीत्वा ओँ अद्या-स्मदीयामुकवृद्धौ अमुकसगोत्राणामस्मत्पितृ-पितामहप्रपितामह-मातामहप्रमातामहवृद्ध-प्रमातामहानां अमुकशर्म्मणां सपत्नीकानांनान्दीमुखानां श्राद्धे कर्त्तव्ये वसुसत्यसंज्ञकानांविश्वेषां देवानां श्राद्धं सिद्धान्नेन युष्मासु मयाकर्त्तव्यमिति देवब्राह्मणामन्त्रणम् । ओँ करिष्य-सीति तेनोक्ते इत्थमेव मातृपितामहीप्रपिता-महीनां देवब्राह्मणामन्त्रणम् । तत ओँ अद्यअमुकसगोत्राया मत्प्रपितामह्या अमुकीदेव्यानान्दीमुख्याः श्राद्धं सिद्धान्नेन युष्मासु मयाकर्त्तव्यमिति प्रपितामहीब्राह्मणामन्त्रणम् ।करिष्यसीति तेनोक्ते इत्थमेव मातामह्यादि-ब्राह्मणामन्त्रणम् । देवपितृसर्व्वदेवब्राह्मणश्राद्ध-करणानुज्ञापनम् । आसने ओँ विश्वेदेवासआगत शृणुताम इमं हवं एवं वर्हिर्निषीदत ।ओँ विश्वेदेवाः शृणुतेमं हवं ये मेऽन्तरीक्षे यउपद्यविष्ट ये अग्निजिह्वा उत वा यजत्रा आसद्यास्मिन् वर्हिषि मादयद्धम् । ओँ आगच्छन्तुइति विश्वेदेवावाहनं गन्धादिदानं अच्छि-द्रावधारणवाचनम् । ततः प्रपितामहीप्रभृती-नामनुज्ञापनम् । आसनम् आवाहनं गन्धादि-दानञ्च । अच्छिद्रावधारणवाचनम् । इत्थंपितामह्या मातुः । ततः प्रपितामहादीनामनु-ज्ञापनमासनमावाहनं गन्धादिदानम् । एवंवृद्धप्रपितामहादीनां अनुज्ञापनादिकरणम् ।ओँ वसुसत्यसंज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्य एतदन्नंसघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं सवदरं सदधि प्रति-सिद्धवर्ज्जितं नमः । इति अन्नकल्पनम् ॥
ओँ अमुकगोत्रे मत्पितामहि अमुकि देविनान्दीमुखि एतदन्नं सवदरं सदधि नमः । एवंमातामहप्रमातामहेभ्यः ।” इति गारुडे २२३अध्यायः ॥
अन्यच्च ।“तृतीयमाभ्युदयिकं वृद्धिश्राद्धं तदुच्यते ।उत्सवानन्दसम्भारे यज्ञोद्वाहादिमङ्गले ॥
मातरः प्रथमं पूज्याः पितरस्तदनन्तरम् ।ततो मतामहा राजन् विश्वेदेवास्तथैव च ॥
प्रदक्षिणोपचारेण दध्यक्षतफलोदकैः ।प्राङ्मुखो निनयेत् पिण्डान् पूर्व्वया चतुरोयुतान् ॥
सम्पन्नमित्यभ्युदये दद्यादर्घ्यं द्बयोर्द्वयोः ।युग्मा द्विजातयः पूज्याः वस्त्रकार्त्तस्वरादिना ॥
तिलार्थन्तु यवैः कार्य्या नान्दीशब्दानुपूर्व्वकम् ।मङ्गलानि च सर्व्वाणि वाचयेत् द्बिजपुङ्गवान् ॥
एवं शूद्रोऽपि सामान्यं वृद्धिश्राद्धञ्च सर्व्वदा ।नमस्कारेण मन्त्रेण कुर्य्यादामान्नवान् बुधः ॥
दानप्रधानः शूद्रः स्यादित्याह भगवान् प्रभुः ।दानेन सर्व्वकामाप्तिरस्य संजायते यतः ॥
”इति मात्स्ये साधारणाभ्युदयकीर्त्तनो नाम१७ अध्यायः ॥
विस्तारस्तु श्राद्धतत्त्वे श्राद्ध-विवेके च द्रष्टव्यः ॥