| YouTube Channel

वृत्तिः (vRttiH)

 
Apte
English
वृत्तिः [vṛttiḥ],
f.
 [वृत्-क्तिन्]
Being, existence.
Abiding, remaining, attitude, being in a particular state
as in विरुद्धवृत्ति, विपक्षवृत्ति
&c.
State, condition
त्रयीं तिस्रो वृत्तीस्त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरान् Śiva-mahimna 27.
Action, movement, function, operation
शतैस्तमक्ष्णामनिमेषवृत्तिभिः
R.*
 3.43
Ku.*
 3.73
उत्पक्ष्मणोर्नयनयोरुपरुद्धवृत्तिम् (बाष्पम्)
Ś.*
 4. 15.
Course, method
विनयवारितवृत्तिः
Ś.*
 2.12.
Conduct, behaviour, course of conduct, mode of action
कुरु प्रियसखीवृत्तं सपत्नीजने
Ś.*
 4.18
Me.*
 8
वैतसी वृत्तिः, बकवृत्तिः
&c.
Profession, occupation, business, employment, mode of leading life (oft en at the end of
comp.
 )
आश्रमांश्च यथासंख्यमसृजत् सहवृत्तिभिः
Bhāg.*
 3.12.41
वार्धके मुनिवृत्तीनाम्
R.*
 1.8
Ś.*
 5.6
Pt.*
 3.126.
Livelihood, maintenance, means of subsistence or livelihood
oft
 . in com.
सिंहत्वमङ्कागतसत्त्ववृत्तिः
R.*
 2.38
Ś.*
 7.12
स्वयं- विशीर्णद्रुमपर्णवृत्तिता
Ku.*
 5.28
(for the several means of subsistence, see
Ms.*
 4.4-6.)
Wages, hire.
Cause of activity.
Respectful treatment
ब्रह्मचारिणः... आचार्ये प्राणान्तिकी च वृत्तिः Kau.
A.
 1.3
त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रील्लँोकांश्च विजेष्यसि । पितृवृत्या त्विमं लोकं मातृवृत्त्या तथा परम् ॥
Mb.
 * 12.18.8.
Gloss, commentary, exposition
सद्वृत्तिः सन्निबन्धना
Śi.*
 2.112
काशिकावृत्तिः
&c.
Revolving, turning round.
The circumference of a wheel or circle.
(In
gram.
 ) A complex formation requiring resolution or explanation.
The power or force of a word by which it expresses, indicates, or suggests a meaning
(these are three अभिधा, लक्षणा and व्यञ्जना q. q. v. v.)
general character or force of a word
भ्रमयत भारती त उरुवृत्तिभिरुक्थजडान्
Bhāg.*
 1.87.36.
A style in composition (these are four
कौ(कै)शिकी, भारती, सात्वती and आरभटी q. q. v. v.)
शृङ्गारे कैशिकी वीरे सात्वत्यारभटी पुनः । रसे रौद्रे च बीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती । चतस्रो वृत्तयो ह्येताः सर्वनाठ्यस्य मातृकाः ॥ S. D.
Customary allowance.
Manner of thinking.
Comp.
 -अनुप्रासः a kind of alliteration
see K.
P.*
 9. -अर्थम्
ind.
 for the sake of subsistence
यो$ध्यापयति वृत्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते
Ms.*
 2.141. -उपायः a means of subsistence
यजनाध्यापन- प्रतिग्रहा ब्राह्मणस्यैव वृत्त्युपायाः ŚB. on MS.* 12.4.36
सर्वेषां ब्राह्मणो विद्याद् वृत्त्युपायान् यथाविधि
Ms.*
 1.2. -कर्षित
a.
 badly off or distressed for want of livelihood
क्षत्रियं चैव वैश्यं च ब्राह्मणो वृत्तिकर्षितौ [विमृयात्]
Ms.*
 8.411. -चक्रम् the wheel of state
स्वामिसेवकयोरेवं वृत्तिचक्रं प्रवर्तते
Pt.*
 1.81.-छेदः deprivation of the means of subsistence. -पक्षः (Mīmāṁsā) the case of a complex formation
वृत्तिपक्षे च समासस्य नित्यत्वात् ŚB. on MS.* 1.6.4. -भङ्गः, -वैकल्यम् want of a livelihood
वृत्तिभङ्गान्महीपालं त्यक्त्वा यान्ति सुसेवकाः
Pt.*
 1.153. -भाज्
a.
 doing usual things (good and evil)
कर्तृता तदुपलम्भतो$भवद्वृत्तिभाजि करणे यथ- र्त्विजि
Śi.*
 14.19. -मूलम् provision for maintenance.-लाभः (in
phil.
 ) ascertainment of the concurrent.-हेतुः
=
 वृत्तिमूलम् q. v.
न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथंचन
Ms.*
 4.11. -स्थ
a.
being in any state or employment.
well-conducted, of good behaviour. (-स्थः) a lizard, chameleon.
Apte 1890
English
वृत्तिः f. [वृत्-क्तिन्] 1 Being, existence.
2 Abiding, remaining, attitude, being in a particular state
as in विरुद्धवृत्ति, विपक्षवृत्ति &c.
3 State, condition.
4 Action, movement, function, operation
शतैस्तमक्ष्णामनिमेषवृत्तिभिः R. 3. 43, Ku. 3. 73, Ś. 4. 14.
5 Course, method
Ś. 2, 11.
6 Conduct, behaviour, course of conduct, mode of action
कुरु प्रियसखी वृत्तिं सपत्नीजने Ś. 4. 17, Me. 8
वैतसीवृत्तिः, बकवृत्तिः &c.
7 Profession, occupation, business, employment, mode of leading life (often at the end of comp.)
वार्धके मुनिवृत्तीनां R. 1. 8
Ś. 5. 6
Pt. 3. 125.
8 Livelihood, maintenance, means of subsistence or livelihood, oft. in comp.
R. 2. 38, Ś. 7. 12, Ku. 5. 28
(for the several means of subsistence, see Ms. 4. 4-6).
9 Wages, hire.
10 Cause of activity.
11 Respectful treatment.
12 Gloss, commentary, exposition
सद्वृत्तिः सन्निबंधना Śi. 2. 112, काशिकावृत्तिः &c.
13 Revolving, turning round.
14 The circumference of a wheel or circle.
15 (In gram.) A complex formation requiring resolution or explanation.
16 The power or force of a word by which it expresses, indicates, or suggests a meaning
(these are three अभिधा, लक्षणा, and व्यंजना q. q. v. v.)
general character or force of a word.
17 A style in composition (these are four
कैशिकी, भारती, सात्वती and आरभटी q. v.).
18 Customary allowance.
19 Manner of thinking.
Comp.
अनुप्रासः a kind of alliteration
see K. P. 9.
उपायः a means of subsistence.
कर्षित a. badly off or distressed for want of livelihood
Ms. 8. 411.
चक्रं the wheel of state
Pt. 1. 81.
छेदः deprivation of the means of subsistence.
भंगः,
वैकल्यं want of a livelihood
Pt. 1. 153.
स्थ a. {1} being in any state or employment. {2} well-conducted, of good behaviour. (
स्थः) a lizard, chameleon.
Apte Hindi
Hindi
वृत्तिः
स्त्री*
 - वृ + क्तिन्
"छांटना, चुनना"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"छिपाना, ढकना, गुप्त रखना"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"याचना करना, निवेदन करना"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"अनुरोध, प्रार्थना"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"घेरना, लपेटना"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"झाड़बंदी, बाड़, बाड़ा"
वृत्तिः
स्त्री*
 - वृत् + क्तिन्
"अस्तित्व, सत्ता"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"टिकना, रहना, रुख, किसी विशेष स्थिति में होना"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"अवस्था, दशा"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"कार्य, गति, कृत्य, कार्यवाही"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"क्रम, प्रणाली"
वृत्तिः
स्त्री*
 ` -
"आचरण, व्यवहार, रीति, चालचलन, कार्यपद्धति"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"पेशा, व्यवसाय, काम-धंधा, रोज़गार, जीवनचर्या "
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"जीविका, संपोषण, जीविका के उपाय"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"मज़दूरी, भाड़ा"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
क्रियाशीलता का कारण
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
सम्मानपूर्ण बर्ताव
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"भाष्य, टीका, विवृति"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"चक्कर काटना, मुड़ना"
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
किसी वृत्त या पहिये की परिधि
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
जटिल रचना जिसकी व्याख्या करने की आवश्यकता पड़े
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
"शब्द की वह शक्ति जिसके द्वारा किसी अर्थ का अभिधान, संकेत अथवा व्यंजना की जाय "
वृत्तिः
स्त्री*
 - -
रचना की शैली
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वृत्तिः, भावः, संस्थितिः
noun
कार्ये प्रवर्तयितुं कार्यात् दूरीकर्तुं वा मनसि वर्तमाना स्थितिः।
"चीनदेशस्य वृत्तिम् अनुसृत्य एव भारतदेशेन आचरणं कृतम्।"
Synonyms:
 अवस्था, परिस्थितिः, पदवी, दशा, स्थानं, संस्थानं, भावः, वृत्तिः, पदं, गति, भूमिः
noun
एका विशेषस्थितिः।
"मम परिस्थित्यां भवान् किं कुर्यात्।"
Synonyms:
 वेतनम्, वृत्तिः, भृतिः, मूल्यम्
noun
तन्तुकरणस्य वेतनम्।
"एतावतः तूलस्य त्वं कियत् वेतनं स्वीकरिष्यसि।"
Synonyms:
 वृत्तिः
noun
शब्दानां सा रचना यया माधुर्यादयः गुणाः वर्धन्ते।
"साहित्ये मधुरा पुरुषा प्रौढा इत्यादयः वृत्तयः सन्ति।"
Synonyms:
 वृत्तिः, वर्तनम्, आचरणम्, रीतिः, स्थितिः
noun
सा शरीरस्य क्रिया यया मनसि स्थिताः भावाः प्रकटीभवन्ति।
"सहयात्रिणः वृत्तिं दृष्ट्वा वयं जागरुकाः अभवम्।"
Synonyms:
 वेतनम्, वृत्तिः, वर्तनम्, भृतिः
noun
जीवनयापनार्थं दीयमानं धनम्।
"ज्येष्ठेभ्यः विधवाभ्यश्च जीवनं यापयितुं सर्वकारः वेतनं ददाति।"
Synonyms:
 वेतनम्, वृत्तिः, भृतिः, मूल्यम्, अर्जनम्
noun
कर्मकरः कर्म कृत्वा यद् धनं प्राप्नोति तद्।
"सः प्रतिदिनं उपार्जनं करोति।"
Synonyms:
 उद्योगः, व्यवसायः, वृत्तिः, व्यापारः
noun
तद् पदम् अथवा कार्यं यस्य कृते वेतनं प्राप्यते।
"इदानींतने काले उद्योगस्य प्राप्तिः अतीव कठिना जाता।"
Synonyms:
 वृत्तिः, वृत्तम्, आचारः, रीतिः, व्यवहारः, चरित्रम्, चरितम्, आचरणम्, गतिः, चेष्टितम्, स्थितिः
noun
जीवने वर्तनस्य रीतिः।
"साधोः आचारात् सः समाजे प्रतिष्ठाम् अलभत।"
Synonyms:
 उद्योगः, उद्यमः, व्यवसायः, जीविका, वृत्तिः
noun
जीवितार्थे कृतं कर्म।
"तेन वस्त्रविक्रयणेन सह अन्यः उद्योगः अपि आरब्धः।"
Synonyms:
 व्यवहारः, वृत्तिः, वृत्तम्, आचारः, रीतिः, चरित्रम्, चरितम्, आचरणम्, गतिः, चेष्टितम्, स्थितिः
noun
समाजे अन्यैः सह कृतम् आचरणम्।
"तस्य व्यवहारः सम्यक् नास्ति।"
Synonyms:
 कार्यम्, कर्म, वृत्तिः, कार्योद्योगः, वर्तनम्, वृत्तिता, जीविका
noun
उपजीविकार्थे तथा च सेवार्थे कृतं कर्म।
"स्वस्य कार्यं समाप्य सः गतः।"
Synonyms:
 दशा, अवस्था, स्थितिः, संस्थितिः, भावः, वृत्तिः
noun
कस्यापि विषये प्रसङ्गे वा स्थितिः।
"क्रोधस्य दशायां कृतं कर्म न सम्यग् भवति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वृत्तिः,
स्त्री,
 (वृत + क्तिन् ।) जीविका । इत्यमरः ॥
(यथा, मनौ । ४ । २५९ ।“एषोदिता गृहस्थस्य वृत्तिर्विप्रस्य शाश्वती ॥
”)विवरणम् । (यथा, कातन्त्रे । “सूत्रस्यार्थ-विवरणं वृत्तिः ॥
”) कौशिक्यादिः । प्रवर्त्तनम् ।इति मेदिनी ॥
(यथा, शाकुन्तले । ४ ।“उत्पक्ष्मणोर्नयनयोरुपरुद्धवृत्तिंवाष्पं कुरु स्थिरतया विरतानुबन्धम् ॥
”)विधृतिः । इति धरणिः ॥
* ॥
कौशिक्यादि-वृत्तयो यथा, --“शृङ्गारे कौशिकी वीरे सात्वत्यारभटी पुनः ।रसे रौद्रे च वीभत्से वृत्तिः सर्व्वत्र भारती ।चतस्रो वृत्तयो ह्येताः सर्व्वनाट्यस्य मातृकाः ॥
”इति साहित्यदर्पणे ६ परिच्छेदः ॥
वृत्तिहरणे दोषा यथा, --श्रीनारायण उवाच ।“स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेत्तु यः ।स कृतघ्न इति ज्ञेयः फलं तत् शृणु भूमिप ! ॥
यावन्तो रेणवः सिक्ता विप्राणां नेत्रबिन्दुभिः ।तावद्वर्षसहस्रञ्च शृतपोते स तिष्ठति ॥
तप्ताङ्गारञ्च तद्भक्ष्यं पानञ्च तप्तमूत्रकम् ।तप्ताङ्गारे च शयनं ताडितो यमकिङ्करैः ॥
तदन्ते च महापापी विष्ठायां जायते कृमिः ।षष्टिवर्षसहस्राणि देवमानेन भारते ।ततो भूमिविहीनश्च प्रजाहीनश्च मानवः ।दरिद्रः कृपणो रोगी शूद्रो निन्द्यस्ततः शुचिः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ४९ अध्यायः ॥
(व्यवहारः । यथा, मनौ । २ । २०५ ।“गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद्बृत्तिमाचरेत् ॥
”वर्त्ततेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या । आधेयः । यथा, व्याप्तिपञ्चके । १ । “साध्याभाववदवृत्तित्वम् ।”यथा च भाषापरिच्छेदे ।“सिषाधयिषया शून्या सिद्धिर्यत्र न विद्यते ।स पक्षस्तत्र वृत्तित्वज्ञानदनुमितिर्भवेत् ॥
”चित्तस्यावस्थाविशेषः । यथा, पातञ्जले । २ ।“योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥
” चित्तवृत्तिप्रकारास्तुतत्रैव द्रष्टव्याः ॥
* ॥
व्यापारः । यथा, सांख्य-तत्त्वकौमुद्याम् । ५ ।“अर्थसन्निकृष्टस्य इन्द्रियस्य वृत्तौ सत्यां तमो-ऽभिभवे यः सत्त्वसमुद्रेकः ॥
” युक्तार्थः । यथा, कातन्त्रव्याकरणादौ ।“कारकप्रतियोगिभ्यां यद्यदन्यदपेक्षते ।अपेर्ब्बहुलवाचित्वाद्वृत्तिस्तत्र तु नेष्यते ॥
”)