| YouTube Channel

वीसर्प (vIsarpa)

 
Monier Williams Cologne
English
वी-सर्प
m.
=
 वि-स्°,
Car.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वि(वी)सर्प
पु०
 वि + सृप--घञ् वा दीर्घः । रोगभेदे तल्लक्ष-णादि भावप्र० उक्तं यथा तत्र विसर्पविप्रकृष्टनिदानं संख्यांनिरुक्तिञ्चाह “लवणाम्लकटूष्णादिसेवनाद्दोषकोपतः ।विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्वतः परिसर्पणात्” आदिशब्दाच्चर-कोक्तहरितशाकभण्डाकीप्रभृतीनां ग्रहणम् । सप्तधात्वंविवृणोति “वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः ।चात्वारः एते वीसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः । आग्नेयोवातपित्ताभ्यां ग्रन्थिस्थः कफवातजः । यस्तु कर्दमकोथोरः स पित्तकफसम्भवः” । विसर्पदोषदूष्याणि संगृह्याह“रक्तं लसीकात्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः । विस-र्पाणां समुत्पत्तौ हेतवः सप्त धातवः” । त्रयो मलाः वात-पित्तकफाः दोषा दूषका इत्यर्थः । अन्यथा दोषामलाइत्यत्र पुनरुक्तिदोषो लगिष्यते । वातिकस्य लक्षणमाह“तत्र वातात्परीसर्पो वातज्वरसमव्यथः । शोफस्फुरण-निस्तोदभेदायामार्तिहर्षवान्” । परीसर्पो विसर्पः ।वातज्वरसमव्यथः शिरोहृद्गात्रोदरशूलादियुक्तः । भेदःविदारणेनेव व्यथा । आयामः आकर्षणेन व्यथा ।पैत्तिकमाह “पित्ताद् द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽति-लोहितः” । द्रुवगतिः शीथ्रप्रसरणशीलः । अथ श्लै-ष्मिकमाह “कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्” ।सान्निपातिकमाह “सन्निपातसमुत्थश्च सर्वरूपसमन्वितः” ।वातपैत्तिकमाह “वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्च्छातीसारतृड्-भ्रमैः । अस्थिभेदोऽग्निमदनतमसारोचकैर्युतः । करोतिसर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् । यं यं देशं विसर्पश्चविसर्पति भवेत् स सः । शीताङ्गारासितो वीतो रक्तोवा सूपचीयते । अग्निदग्ध इव स्फाटः शीघ्रगत्वाद् द्रु-तञ्च सः । मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातातिवन्तुस्ततः ।व्यथेताङ्गं हरेत् संज्ञां निद्राञ्च श्वासमीरयेत् । हिध्माञ्चस गतोऽवस्थामीदृशीं लभते नरः । कचिच्छर्माऽरति-ग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु । चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहसमुद्भवाम् । दुःप्रबोधोऽश्रुते निद्रां सोऽग्निवीसर्पउच्यते” । स्फोटः सूपचीयत इत्यन्वयः । “मर्मानु-सारी उदरहृदयानुसारी हरेत् विसर्प इत्यन्वयः हिघ्मांहिक्काम् ईरयेत् उपर्य्युपरि प्रेरयेत् । मनोदेहसमुद्भवांनिद्रां मरणरूपाम् । अश्नुते प्राप्नोति । वातश्चैष्मिकंग्रन्थिविसर्पमाह “कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधाकफम् । रक्तञ्च वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नायुमांसगम् ।दूषयित्वा तु दीर्घार्युवृत्तस्थूलखरात्मनाम् । ग्रन्थीनांकुरुते मालां रक्तानां तीव्ररुग्ज्वराम् । श्वासकासाति-सारांश्च शोषहिक्कावमिभ्रमैः । मोहवैवर्ण्यमूर्च्छाङ्ग-मङ्काग्निसदनैर्युतः । इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पो वातश्लेष्म-प्रकोपजः” । कफेन स्वहेतुदुष्टेन पवनोऽपि स्वहेतु-दुष्टः । तेनायं वातश्लैष्मिकः । तं कफं बहुधा भित्त्वारक्तं वा दूषययित्वेत्यन्वयः । त्वगादिकमिति रक्तस्यविशेषणम् । अथ पित्तश्लैष्मिकं कर्दमाख्यं विसर्पमाह“कफपित्तज्वरस्तम्मनिद्रातन्द्राशिरोरुजाः । अङ्गा-वसादविक्षेपप्रलापारोचकम्रमाः । मूर्च्छाग्नि हानिर्भेदो-ऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगोरवा । आगोपवेशनं लेपः स्रोत-साञ्च विसर्पति । प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चाति-रुक् । पोडकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः । न्वि-ग्धोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोफवान् गुरुः । गम्भीर-पाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्य्यते । पङ्कत्वक्शीर्ण-मांसश्च स्पृष्टस्नायुसिरागणः । शवगन्धी च वीसर्पःकर्दमाख्यमुशन्ति तम्” । स च सर्पति एकदेशमित्यन्वयः ।सीडकैः पीडाकारिभिः । अवकीर्णः व्याप्तः । असितःकणः । मेचकः रूक्षकृष्णः । प्राज्योष्मा प्रचुरोष्मा ।स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्य्यते । स्पृष्टः सन्नार्द्रो भवति विदी-र्य्यते । पङ्कत्वक् कर्दमवर्णत्वक् यत्र सः । शीर्णमांसःगलितमासः । अत एव स्पृष्टस्नायुसिरागणः । सान्नि-पातिवकाह “सन्निपातसमुत्थस्तु सर्वरूपसमन्वितः” ।अथ क्षतजं विसर्पमाह “बाह्यहेतोः क्षतात् क्रुद्धः स-रक्तं पित्तमीरयन् । विसर्पं मारुतः कुर्य्यात् कुलात्यसदृशै-श्चितम् । स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाद्यं श्यावशोणितम्” ।वाह्यहेतोः शस्त्रषहारव्यालदन्तनखाद्यागन्तुहेतोः । श्या-वशोणितं कृष्णवर्णरक्तम् । उपद्रवानाह “ज्वरातिसारौवमथुस्त्वग्मांसदरणक्लम्भः । अरोचकविपाकौ च विसर्पा-णामुपद्रवाः” । साध्यत्वादिकमाह “सिद्ध्यन्ति वातकफ-पित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति ।पित्तात्मकोऽञ्जनवपुश्च भवेदसाध्यः कृच्छ्राश्च मर्मसु भवन्तिहि सर्व एव” ।