| YouTube Channel

वीरः (vIraH)

 
Apte Hindi
Hindi
वीरः
पुं*
 - -
"शूरवीर, योद्धा, प्रजेता"
वीरः
पुं*
 - -
"वीरभावना, वीररस, इसके चार भेद (दानवीर, धर्मवीर, दयावीर और युद्धवीर) किये गये हैं"
वीरः
पुं*
 - -
अभिनेता
वीरः
पुं*
 - -
आग
वीरः
पुं*
 - -
यज्ञ की अग्नि
वीरः
पुं*
 - -
पुत्र
वीरः
पुं*
 - -
पति
वीरः
पुं*
 - -
अर्जुन वृक्ष
वीरः
पुं*
 - -
विष्णु का नाम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वीरः
noun
मनुशतरूपयोः पुत्रविशेषः।
"प्रियव्रतः उत्तानपादश्च वीरस्य पुत्रौ आस्ताम्।"
Synonyms:
 करवीरः, प्रतिहासः, शतप्रासः, चण्डातः, हयमारकः, प्रतीहासः, अश्वघ्नः, हयारिः, अश्वमारकः, शीतकुम्भः, तुरङ्गारिः, अश्वहा, वीरः, हयमारः, हयघ्नः, शतकुन्दः, अश्वरोधकः, वीरकः, कुन्दः, शकुन्दः, श्वेतपुष्पकः, अश्वान्तकः, नखराह्वः, अश्वनाशनः, स्थलकुमुदः, दिव्यपुष्पः, हरिप्रियः, गौरीपुष्पः, सिद्धपुष्पः
noun
एकः मध्यामाकारः वृक्षः।
"करवीरे पीतरक्तशुक्लानि पुष्पाणि भवन्ति।"
Synonyms:
 शिवः, शम्भुः, ईशः, पशुपतिः, पिनाकपाणिः, शूली, महेश्वरः, ईश्वरः, सर्वः, ईशानः, शङ्करः, चन्द्रशेखरः, फणधरधरः, कैलासनिकेतनः, हिमाद्रितनयापतिः, भूतेशः, खण्डपरशुः, गिरीशः, गिरिशः, मृडः, मृत्यञ्जयः, कृत्तिवासाः, पिनाकी, प्रथमाधिपः, उग्रः, कपर्दी, श्रीकण्ठः, शितिकण्ठः, कपालभृत्, वामदेवः, महादेवः, विरूपाक्षः, त्रिलोचनः, कृशानुरेताः, सर्वज्ञः, धूर्जटिः, नीललोहितः, हरः, स्मरहरः, भर्गः, त्र्यम्बकः, त्रिपुरान्तकः, गङ्गाधरः, अन्धकरिपुः, क्रतुध्वंसी, वृषध्वजः, व्योमकेशः, भवः, भौमः, स्थाणुः, रुद्रः, उमापतिः, वृषपर्वा, रेरिहाणः, भगाली, पाशुचन्दनः, दिगम्बरः, अट्टहासः, कालञ्जरः, पुरहिट्, वृषाकपिः, महाकालः, वराकः, नन्दिवर्धनः, हीरः, वीरः, खरुः, भूरिः, कटप्रूः, भैरवः, ध्रुवः, शिविपिष्टः, गुडाकेशः, देवदेवः, महानटः, तीव्रः, खण्डपर्शुः, पञ्चाननः, कण्ठेकालः, भरुः, भीरुः, भीषणः, कङ्कालमाली, जटाधरः, व्योमदेवः, सिद्धदेवः, धरणीश्वरः, विश्वेशः, जयन्तः, हररूपः, सन्ध्यानाटी, सुप्रसादः, चन्द्रापीडः, शूलधरः, वृषाङ्गः, वृषभध्वजः, भूतनाथः, शिपिविष्टः, वरेश्वरः, विश्वेश्वरः, विश्वनाथः, काशीनाथः, कुलेश्वरः, अस्थिमाली, विशालाक्षः, हिण्डी, प्रियतमः, विषमाक्षः, भद्रः, ऊर्द्धरेता, यमान्तकः, नन्दीश्वरः, अष्टमूर्तिः, अर्घीशः, खेचरः, भृङ्गीशः, अर्धनारीशः, रसनायकः, उः, हरिः, अभीरुः, अमृतः, अशनिः, आनन्दभैरवः, कलिः, पृषदश्वः, कालः, कालञ्जरः, कुशलः, कोलः, कौशिकः, क्षान्तः, गणेशः, गोपालः, घोषः, चण्डः, जगदीशः, जटाधरः, जटिलः, जयन्तः, रक्तः, वारः, विलोहितः, सुदर्शनः, वृषाणकः, शर्वः, सतीर्थः, सुब्रह्मण्यः
noun
देवताविशेषः- हिन्दूधर्मानुसारं सृष्टेः विनाशिका देवता।
"शिवस्य अर्चना लिङ्गरूपेण प्रचलिता अस्ति।"
Synonyms:
 वीरः, शूरः, विक्रान्तः, महावीरः, प्रवीरः, दृढायुधः, युद्धवीर
noun
यः बलवान् अस्ति तथा च यः वीरायते।
"सोहराबः रुस्तमः च द्वौ वीरौ युध्येते।"
Synonyms:
 योद्धा, योधः, योधेयः, युयुधानः, प्रहारी, भटः, सुभटः, वीरः, रथी, स्यन्दनारोहः, रणपण्डितः, विक्रीन्तः, जाजी, जजः
noun
यः युद्धं करोति।
"योद्धृणां कृते रणे मरणं वरम्।"
Synonyms:
 पुरुषः, नरः, ना, मनुष्यः, मानुषः, मानवः, मनुजः, जनः, पुमान्, मर्त्यः, पूरुषः, मनुः, पञ्च़जनः, मनुभूः, पुंव्यक्तिः, वीरः, मालः, वृधसानः, वृधसानुः, चर्षणिः, भूस्पृक्
noun
पुमान् मानवजातीयः।
"द्विधा कृत्वात्मनो देहम् अर्द्धेन पुरुषोऽभवत्। अर्द्धेन नारी तस्यां स विराजम् असृजत् प्रभुः।"
Tamil
Tamil
வீர: : போர் வீரன், வீரன், மகன், கணவன், வேள்வித்தீ.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वीरः,
पुं,
 (वीरयतीति । वीर विक्रान्तौ + पचा-द्यच् । यद्वा, विशेषेण ईरयति दूरीकरोतिशत्रून् । वि + ईर + इगुपधात् कः । यद्वा, अजति क्षिपति शत्रून् । अज + स्फायितञ्चीत्यादिना रक् । अजेर्व्वीः ।) शौर्य्यविशिष्टः । तत्प-र्य्यायः । शूरः २ विक्रान्तः ३ । इत्यमरः । २ । ८ ।७७ ॥
गण्डीरः ४ तरस्वी ५ । इति जटाधरः ॥
(यथा, महाभारते । १ । १४१ । ४५ ।“मृगराजो वृकश्चैव बुद्धिमानपि मूषिकः ।निर्ज्जिता यत्त्वया वीरास्तस्माद्वीरतरो भवान् ॥
”यथा च ऋग्वेदे । १ । ११४ । ८ ।“वीरान्मानो रुद्रभामितो वधी-र्हविष्यन्तः सद्मि त्वा हवामहे ॥
”“वीरान् वीक्रान्तान् ।” इति सायणः ॥
पुत्त्रः ।यथा, ऋग्वेदे । ५ । २० । ४ ।“वीरैः स्याम सधमादः ॥
”“वीरैः पुत्त्रैश्च सधमादः सहमाद्यन्तः स्यामतथा कुरु ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
* ॥
पतिः । पुत्त्रश्च । यथा, मार्कण्डेये । ३५ । ३१ ।“न चालपेज्जनद्विष्टां वीरहीनां तथा स्त्रियम् ।गृहादुच्छिष्टविण्मूत्रपादाम्भांसि क्षिपेद्बहिः ॥
”यथा च अवीरा निष्पतिसुता । इत्यमरदर्श-नाच्च ॥
* ॥
दनायुदैत्यपुत्त्रः । यथा, महाभारते ।१ । ६५ । ३३ ।“दनायुषः पुनः पुत्त्राश्चत्त्वारोऽसुरपुङ्गवाः ।विक्षरो बलवीरौच वृत्रश्चैव महासुरः ॥
”)जिनः । नटः । इति हेमचन्द्रः ॥
विष्णुः । यथा, वीरोऽनन्तो धनञ्जयः । इति विष्णु सहस्रनाम ॥
शृङ्गाराद्यष्टरसान्तर्गतरसविशेषः । तत्पर्य्यायः ।उत्साहवर्द्धनः २ । इत्यमरः ॥
“उत्तमप्रकृतिर्वीर उत्साहस्थायिभावकः ।महेन्द्रदैवतो हेमवर्णोऽयं समुदाहृतः ॥
”उत्साहं वर्द्धयति इति उत्साहवर्द्धनः नन्द्यादि-त्वादनः । दानधर्म्मयुद्धेषु जीवानपेक्षोत्साह-कारी रसो वीरः । वीरयन्ते अत्र वीरः । वीरतङ्कत् शौर्य्ये घञ् स्फीततयैव स्वाद्यते इति सर्व्व-रसलक्षणं कटाक्षितम् । इति भरतः ॥
* ॥
तान्त्रिकभावविशेषः । यथा, --“तत्रैव त्रिविधो भावो दिव्यवीरपशुक्रमः ।दिव्यवीरैकजः प्रोक्तः सर्व्वसिद्धिप्रदायकः ॥
”इति रुद्रयामले ११ पटलः ॥
अपि च ।“भावस्तु त्रिविधः प्रोक्तो दिव्यवीरपशुक्रमात् ।गुरवश्च त्रिधा चात्र तथैव मन्त्रदेवता ॥
”इति तत्रैव ६ पटलः ॥
अन्यच्च ।“पशुभावं हि प्रथमे द्बितीये वीरभावकम् ।तृतीये दिव्यभावञ्च इति भावत्रयं क्रमात् ॥
आदौ दशमदण्डेन पशुभावमथापि वा ।मध्याह्ने दशदण्डेन वीरभावमुदाहृतम् ।सायाह्ने दशदण्डे तु दिव्यभावं शुभप्रदम् ॥
”इति च तत्रैव ११ पटलः ॥
अन्यच्च ।“जन्ममात्रं पशुभावं वर्षषोडशकावधि ।ततश्च वीरभावस्तु यावत् पञ्चाशतो भवेत् ॥
द्वितीयांशे वीरभावस्तृतीये दिव्यभावकः ।एवं भावत्रयेणैव भावमैक्यं भवेत् प्रिये ॥
”इति वामकेश्वरतन्त्रे ५१ पटलः ॥
वीराचारविशिष्टः । यथा, --“कुलाचाररतो वीरः कुलसङ्गी सदा भवेत् ।संविदासेवनं कुर्य्यात् सोमपानं महेश्वरि ॥
सर्व्वथा कुरुते देवि वीरश्चोद्धतमानसः ।दिव्यस्तु देवता प्रायश्चन्दनागुरुलेपनैः ।रक्तचन्दनगन्धैश्च सुदिग्धो नात्र संशयः ॥
भस्माङ्गधूसरो वीर उन्मत्तवद्विचेष्टितः ।सुरापाणरतो नित्यं वलिपूजापरायणः ॥
नरश्छागश्च महिषो मेषः शूकर एव च ।शशकः शल्लकी गोधा खड्गी कूर्म्मी दशस्मृताः ॥
वानरश्च खरश्चैव गजाश्वादिविहङ्गमाः ।इत्यादिभिर्व्वलेर्दानैः पूजयेत् स्वेष्टदेवताम् ॥
सिद्धमन्त्रो भवेत् वीरो न वीरो मद्यपानतः ।कलौ तु भारते वर्षे लोका भारतवासिनः ।गृहे गृहे सुरां पीत्वा वर्णभ्रष्टा भवन्ति हि ॥
”इत्युत्पत्तितन्त्रम् ॥
* ॥
कलौ तदाचारनिषेधो यथा, --“दिव्यवीरमयो भावः कलौ नास्ति कदाचन ।केवलं पशुभावेन मन्त्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥
”इति महानिर्व्वाणतन्त्रम् ॥
* ॥
तण्डुलीयः । वराहकन्दः । लताकरञ्जः ।करवीरः । अर्ज्जुनः । इति राजनिर्घण्टः ॥
यज्ञाग्निः । इति वीरहाशब्दटीकायां भरतः ॥
उत्तरः । सुभटः । इति मेदिनी ॥
वीरः, त्रि, श्रेष्ठः । इति हेमचन्द्रः ॥
(कर्म्मठः ।यथा, ऋग्वेदे । ८ । २३ । १९ ।“इमं धा वीरो अमृतं वीरं कृण्वीतमर्त्त्यः ॥
”“वीरः कर्म्मणि समर्थः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
यथा च । तत्रैव । ६ । २३ । ३ ।“कर्त्ता वीराय सुष्वय उलोकंदाता वसु स्तुवते कीरये चित् ॥
”“वीराय यज्ञादि कर्म्मसु दक्षाय ।” इतितद्भाष्ये सायणः ॥
प्रेरयिता । यथा, तत्रैव ।६ । ६५ । ४ ।“इदा हि वो विधते रत्नमस्तीदावीराय दाशुष उषासः ॥
”“वीराय प्रेरयित्रे ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
)