| YouTube Channel

वीर (vIra)

 
शब्दसागरः
English
वीर
mfn.
 (-रः-रा-रं)
1. Excellent, eminent, (used chiefly in composition. )
2. Heroic.
3. Powerful, mighty.
4. Strong, robust.
m.
 (-रः)
1. A
hero, a warrior, a champion.
2. Heroism, the heroic Rasa or feeling,
as an object of poetical description especially
It is fourfold
viz:--दानवीर, धर्मवीर, दयावीर and युद्घवीर । 3. The last Jina or
Jaina pontiff of the present æra.
4. An actor, a mime.
5. A
flower, (Nerium odorum. )
6. Fire.
7. Sacrificial fire.
8. An epithet
of VISHṆU.
9. A son.
10. A husband.
f.
 (-रा)
1. A matron, a wife
and mother.
2. A sort of perfume, commonly Murā.
3. A
medicinal root, commonly Kshira-kākolī.
4. A plant, (Flacourtia
cataphracta.)
5. A drug (Elabāluka.)
6. Plantain tree.
7. A sort
of Asclepias, (A rosea.)
8. Opposite-leaved fig tree.
9. A sort of
Convolvulus, (C. paniculatus, the white and dark kind.)
10. A
small tree, (Gmelina arborea.)
11. Spirituous liquor or a particular
kind of it.
12. The aloe.
13. A plant, commonly Atis.
n.
 (-रं)
1. A
reed, (Arundo tibialis.)
2. The root of the ginger plant.
3.
Pepper.
4. Rice-gruel.
5. The root of the Costus speciosus.
6. The
root of the Andropogon muricatum.
E.
 अज् to go, and वी substi-
tuted for the root, रक् Unādi
aff.
or वीर् to be powerful,
aff.
 अच् ।
Capeller Eng
English
वीर॑
m.
 man,
esp.
 hero, chief (also
E.
 of
sev.
 gods,
esp.
 of
Indra)
husband, male child, son, coll. male offspring
also the male of
an animal. Pl. men, people, retainers, followers.
Yates
English
वीर (रः-रा-रं) 1.
m.
 A hero
hero-
ism
an actor
Jaina pontiff
fire.
f.
 A matron
name of a
number of plants.
n.
 A reed,
spicy substance.
a. Excellent,
powerful, strong, heroic.
Spoken Sanskrit
English
वीर - vIra -
adj.
 - heroic
अत्र न - atrana -
indecl.
 - nothere
अत्र उपविश - atraupaviza -
sent.
 - Sithere.
तिष्ठतु भोः - tiSThatubhoH - expr. - Stayhere.
अत्र आगच्छ - atraAgaccha -
sent.
 - Comehere.
इतस्ततः - itastataH - adverb - hereandthere
सः अत्र नास्ति - saHatranAsti -
sent.
 - Heisnothere.
अये अत्र आगच्छतु! - ayeatraAgacchatu! -
sent.
 - Hey, comehere.
वीररस - vIrarasa -
m.
 - heroicsentiment
वीर्यरस - vIryarasa -
m.
 - heroicsentiment
कुत्रापि न, अत्रैव आसम् - kutrApina, atraivaAsam -
sent.
 - Iwasjusthere.
अत्र वायुः सुष्ठु वाति - atravAyuHsuSThuvAti -
sent.
 - Nicebreezehere.
अत्र आसनपरिग्रहं करोतु भवान् - atraAsanaparigrahaMkarotubhavAn - sentence - Takeaseathere.
अत्र हस्ताक्षरं स्थापयतु - atrahastAkSaraMsthApayatu -
sent.
 - Signhere, please.
यदि सः स्यात् - yadisaHsyAt -
sent.
 - Hadhebeenhere...
तं अत्र आगन्तुं सूचयतु - taMatraAgantuMsUcayatu -
sent.
 - Askhimtocomehere.
अत्रैव किञ्चित् कार्यं अस्ति - atraivakiJcitkAryaMasti -
sent.
 - Ihavesomeworkhere.
पञ्चवादनपर्यन्तं अत्रैव आसीत् - paJcavAdanaparyantaMatraivaAsIt -
sent.
 - Hewasheretill5.00.
अत्र तस्य एव सर्वाधिकारः - atratasyaevasarvAdhikAraH -
sent.
 - Heisall-in-allhere.
किम् विद्यते ? - kimvidyate? -
sent.
 - whatisavailablehere?
वीर - vIra -
adj.
 - heroic
अत्र न - atrana -
indecl.
 - nothere
अत्र उपविश - atraupaviza -
sent.
 - Sithere.
तिष्ठतु भोः - tiSThatubhoH - expr. - Stayhere.
अत्र आगच्छ - atraAgaccha -
sent.
 - Comehere.
इतस्ततः - itastataH - adverb - hereandthere
सः अत्र नास्ति - saHatranAsti -
sent.
 - Heisnothere.
अये अत्र आगच्छतु! - ayeatraAgacchatu! -
sent.
 - Hey, comehere.
वीररस - vIrarasa -
m.
 - heroicsentiment
वीर्यरस - vIryarasa -
m.
 - heroicsentiment
कुत्रापि न, अत्रैव आसम् - kutrApina, atraivaAsam -
sent.
 - Iwasjusthere.
अत्र वायुः सुष्ठु वाति - atravAyuHsuSThuvAti -
sent.
 - Nicebreezehere.
अत्र आसनपरिग्रहं करोतु भवान् - atraAsanaparigrahaMkarotubhavAn - sentence - Takeaseathere.
अत्र हस्ताक्षरं स्थापयतु - atrahastAkSaraMsthApayatu -
sent.
 - Signhere, please.
यदि सः स्यात् - yadisaHsyAt -
sent.
 - Hadhebeenhere...
तं अत्र आगन्तुं सूचयतु - taMatraAgantuMsUcayatu -
sent.
 - Askhimtocomehere.
अत्रैव किञ्चित् कार्यं अस्ति - atraivakiJcitkAryaMasti -
sent.
 - Ihavesomeworkhere.
पञ्चवादनपर्यन्तं अत्रैव आसीत् - paJcavAdanaparyantaMatraivaAsIt -
sent.
 - Hewasheretill5.00.
अत्र तस्य एव सर्वाधिकारः - atratasyaevasarvAdhikAraH -
sent.
 - Heisall-in-allhere.
किम् विद्यते ? - kimvidyate? -
sent.
 - whatisavailablehere?
वीर - vIra -
adj.
 - heroic
वीररस - vIrarasa -
m.
 - heroicsentiment
वीर्यरस - vIryarasa -
m.
 - heroicsentiment
नायक - nAyaka -
m.
 - hero
शूर - zUra -
m.
 - hero
प्रवीर - pravIra -
m.
 - hero
वीर - vIra -
m.
 - hero
युध् - yudh -
m.
 - hero
सुग्रीव - sugrIva -
m.
 - hero
अतिपुरुष - atipuruSa -
m.
 - hero
ऊर्जिताश्रय - UrjitAzraya -
m.
 - hero
ऊर्दर - Urdara -
m.
 - hero
कलि - kali -
m.
 - hero
गण्ड - gaNDa -
m.
 - hero
गण्डीर - gaNDIra -
m.
 - hero
तरस्विन् - tarasvin -
m.
 - hero
त्यागिन् - tyAgin -
m.
 - hero
धृषज् - dhRSaj -
m.
 - hero
नर - nara -
m.
 - hero
पत्ति - patti -
m.
 - hero
वीर - vIra -
adj.
 - heroic
वीररस - vIrarasa -
m.
 - heroicsentiment
वीर्यरस - vIryarasa -
m.
 - heroicsentiment
उदारविक्रम - udAravikrama -
adj.
 - heroic
नर्य - narya -
adj.
 - heroic
युद्धानिवर्तिन् - yuddhAnivartin -
adj.
 - heroic
वाजिन् - vAjin -
adj.
 - heroic
वीरवत् - vIravat -
adj.
 - heroic
वीरयु - vIrayu -
adj.
 - heroic
वीरेण्य - vIreNya -
adj.
 - heroic
वीर्यशालिन् - vIryazAlin -
adj.
 - heroic
शौर - zaura -
adj.
 - heroic
शौर्यवत् - zauryavat -
adj.
 - heroic
शूरविद्य - zUravidya -
adj.
 - heroic
सुवीर - suvIra -
adj.
 - heroic
सर्ववीर - sarvavIra -
adj.
 - all-heroic
वीरपुरुष - vIrapuruSa -
m.
 - heroic man
वीरवाद - vIravAda -
m.
 - heroic fame
वीरवाक्य - vIravAkya -
n.
 - heroic word
वीर्य - vIrya -
n.
 - heroic deed
वीर - vIra -
adj.
 - heroic
वीर - vIra -
adj.
 - brave
वीर - vIra -
adj.
 - powerful
वीर - vIra -
adj.
 - excellent
वीर - vIra -
adj.
 - strong
वीर - vIra -
adj.
 - eminent
वीर - vIra -
m.
 - male child
वीर - vIra -
m.
 - son
वीर - vIra -
m.
 - chief
वीर - vIra -
m.
 - particular fire
वीर - vIra -
m.
 - husband
वीर - vIra -
m.
 - sacred or sacrificial fire
वीर - vIra -
m.
 - brave or eminent man
वीर - vIra -
m.
 - heroism
वीर - vIra -
m.
 - adept
वीर - vIra -
m.
 - man
वीर - vIra -
m.
 - hero
वीर - vIra -
m.
 - fire
वीर - vIra -
m.
 - actor
वीर - vIra -
m.
 - male of an animal
वीर - vIra -
n.
 - pepper
वीर - vIra -
n.
 - vetiver grass [ Andropogon Muricatum - Bot. ]
वीर - vIra -
n.
 - root of ginger
वीर - vIra -
n.
 - rice-gruel
वीर - vIra -
n.
 - reed
वीर - vIra -
n.
 - root of crape ginger [ Costus Speciosus - Bot. ]
Wilson
English
वीर r. 10th cl. (वीरयति) To be powerful or valiant, to make heroic
or
irr
 esistible effort.
वीर
mfn.
 (-रः-रा-रं)
1 Excellent, eminent, (used chiefly in composition. )
2 Heroic.
3 Powerful, mighty.
4 Strong, robust.
m.
 (-रः)
1 A hero, a warrior, a champion.
2 Heroism, the heroic Rasa or feeling, as an object of poetical
description especially.
3 The last Jina or Jaina pontiff of the present æra.
4 An actor, a mime.
5 A flower, (Nerium odorum. )
6 Fire.
7 Sacrificial fire.
f.
 (-रा)
1 A matron, a wife and mother.
2 A sort of perfume, commonly Murā.
3 A medicinal root, commonly Kṣīrakākolī.
4 A plant, (Flacourtia cataphracta.)
5 A drug, (Elavāluka.)
6 Plaintain tree.
7 A sort of Asclepias, (A. rosea.)
8 Opposite-leaved fig tree.
9 A sort of Convolvulus, (C. paniculatus, the white and dark kinds.)
10 A small tree, (Gmelina arborea.)
11 Spirituous liquor or a particular kind of it.
12 The aloe.
13 A plant, commonly Atis.
n.
 (-रं)
1 A reed, (Arundo tibialis.)
2 The root of the ginger plant. (?)
3 Pepper.
4 Rice-gruel.
5 The root of the Costus speciosus.
6 The root of the Andropogon muricatum.
E.
 अज to go, and वी substituted for the root, रक् Uṇādi
aff.
 , or
वीर to be powerful,
aff.
 क.
Apte
English
वीर [vīra], [अजेः रक् वीभावश्च
Uṇ.*
 2.13]
a.
Heroic, brave.
Mighty, powerful.
Excellent, eminent.
रः A hero, warrior, champion
को$प्येष संप्रति नवः पुरुषावतारो वीरो न यस्य भगवान् भृगुनन्दनो$पि
U.*
 5.33.
The sentiment of heroism (in rhetoric)
अस्तोक- वीरगुरुसाहसमद्भुतं च
Mv.*
 1.6
it is distinguished under four heads
दानवीर, धर्मवीर, दयावीर and युद्धवीर
for explanation see these words s. v. ).
An actor.
Fire.
The sacrificial fire.
A son
अस्य कुले वीरो जायते Ch.
Up.*
 3.13.6
वीरं मे दत्त पितरः Śrādhamantras.
A husband.
The Arjuna tree.
A Jaina.
The Karavīra tree.
रम् A reed.
Pepper.
Rice-gruel.
The root of Uśīra q. v.
Iron
Gīrvāṇa.
Comp.
 -अध्वन्, -मार्गः a heroic death. -अम्लः a kind of sorrel.
आशंसनम् keeping watch.
the post of danger in battle.
a forlorn hope.
a field of battle
पयोदजालमिव तद्वीरा- शंसनमाबभौ
Śi.*
 19.79.
आसनम् a kind of posture practised in meditation
एकं पादमथैकस्मिन् विन्यस्योरौ तु संस्थितम् । इतरस्मिंस्तथैवोरुं वीरासनमिति स्मृतम् ॥
cf.
 पर्यङ्क.
kneeling on one knee.
a field of battle.
the station of a sentinel.
ईशः, ईश्वरः epithets of Śiva.
a great hero. -उञ्झः a Brahmaṇa who omits to offer oblations to the sacrificial fire. -काम
a.
 desirous of male offspring. -कीटः an insignificant or contemptible warrior.-गतिः Indra's heaven.
जयन्तिका a war-dance.
war, battle.
तरुः the Bilva tree.
the Arjuna tree. -धन्वन्
m.
 an epithet of the god of love. -पट्टः a sort of military dress. -पट्टिका a gold band worn by men across the forehead
नलस्य भाले मणिवीरपट्टिकानिभेव लग्नः परिधिर्विधोर्बभौ
N.*
 15.61. -पत्नी the wife of a hero.-पानम् (णम्) an exciting or refreshing drink taken by soldiers either before or after a battle
मदो$यं संप्रहारे$स्मिन् वीरपानं समर्थ्यताम्
Rām.*
 4.11.38. -बाहुः
N.
 of Viṣṇu.
भद्रः
N.
 of a powerful hero created by Śiva from his matted hair
see दक्ष
महावीरो$पि रे भद्र मम सर्वगणेष्विह । वीरभद्राख्यया हि त्वं प्रथितिं परमं व्रज । कुरु मे सत्वरं कर्म दक्षयज्ञं क्षयं नय ॥ Kāśīkhaṇḍa.
a distinguished hero.
a horse fit for the Aśvamedha sacrifice.
a kind of fragrant grass. -भवन्ती the elder sister
Gīrvāṇa. -भावः heroic nature. -मर्दलः a war-drum. -मुद्रिका a ring worn on the middle toe. -रजस्
n.
 red lead.
रसः the sentiment of heroism.
a warlike feeling. -रेणुः
N.
 of Bhīmasena. -लोकः Indra's heaven. -वादः glory. -विप्लावकः a Brāhmaṇa who performs sacrifices by means of money got from the lowest castes.
वृक्षः the Arjuna tree.
the marking-nut plant. -व्रत
a.
 adhering to one's purpose
पूर्णः श्रुतधरो राजन्नाह वीरव्रतो मुनिः
Bhāg.*
 1.87.45. -तम् heroism. -शङ्कुः an arrow. -शयः, -शयनम्, -शय्या the couch of a dead or wounded hero in a battle
battlefield
कलेवरं योगरतो विजह्याद्यदग्रेणीर्वीरशये$निवृत्तः
Bhāg.*
 6.1.33.
a particular posture. -सूः
f.
 the mother of a hero
(so -वीरप्रसवा, -प्रसूः, -प्रसविनी)
तस्यात्मनो$र्धं पत्न्यास्ते नान्वगाद्वीरसूः कृपी
Bhāg.*
 1.7.45.
the mother of a male child. -सेनः
N.
 of the father of Nala. -सैन्यम् garlic. -स्कन्धः a buffalo. -स्थानम्
=
 वीरासन (1)
स्थाणु- भूतो महातेजा वीरस्थानेन पाण्डव
Mb.
 * 3.122.2
13.142.8
(= स्वर्ग) heaven
वीरासनं वीरशय्यां वीरस्थानमुपागतम् । अक्षया- स्तस्य वै लोकाः सर्वकामगमास्तथा ॥
Mb.
 * 13.7.13. -हत्या the killing of a man
murder of a son
चान्द्रायणं चरेन्मासं वीरत्यासमं हि तत्
Ms.*
 11.41
वीरहत्यामवाप्तो$सि वह्नीनुद्वास्य यत्नतः Śāṅkaradigvijaya 8.26. -हन्
m.
 a Brāhmaṇa who has neglected his domestic fire
तेनादृश्यन्त वीरघ्ना न तु वीरहणो जनाः
N.*
 17.197
(cf. Note on
N.*
 17.197 given by the English translator Handiqui,
P.*
 63.).
A childmurderer
वीरहा वा एष देवानां भवति यो$ग्निमुद्वासयते Ts.1.5.2.
Apte 1890
English
वीर a. 1 Heroic, brave.
2 Mighty, powerful.
3 Excellent, eminent.
रः 1 A hero, warrior, champion
कोप्येष संप्रति नवः पुरुषावतारो वीरो न यस्य भगवान् भृगुनंदनोऽपि U. 5. 34.
2 The sentiment of heroism (in rhetoric)
it is distinguished under four heads
दानवीर, धर्मवीर, दयावीर, and युद्धवीर, for explanation see these words s. v..
3 An actor.
4 Fire.
5 The sacrificial fire.
6 A son.
7 A husband.
8 The tree Arjuna.
9 A Jaina.
10 The Karavīra tree.
11 N. of Viṣṇu.
रं 1 A reed.
2 Pepper.
3 Rice-gruel.
4 The root of Uśīra q. v.
Comp.
अम्लः a kind of sorrel.
आशंसनं {1} keeping watch. {2} the post of danger in battle. {3} a forlorn hope.
आसनं a kind of posture practised in meditation
for definition see पर्यंक (3) {2} kneeling on one knee. {3} a field of battle. {4} the station of a sentinel.
ईशः,
ईश्वरः {1} epithets of Śiva. {2} a great hero.
उज्झः a Brāhmaṇa who omits to offer oblations to the sacrificial fire.
कीटः an insignificant or contemptible warrior.
जयंतिका {1} a war-dance. {2} war, battle.
तरुः {1} the Bilva tree. {2} the Arjuna tree.
धन्वन् m. an epithet of the god of love.
पट्टः a sort of military dress.
पानं (णं) an exciting or refreshing drink taken by soldiers either before or after a battle.
बाहुः N. of Viṣṇu.
भद्रः {1} N. of a powerful hero created by Śiva from his matted hair
see दक्ष. {2} a distinguished hero. {3} a horse fit for the Aśvamedha sacrifice. {4} a kind of fragrant grass.
मुद्रिका a ring worn on the middle toe.
रजस् n. red lead.
रसः {1} the sentiment of heroism. {2} a warlike feeling.
रेणुः N. of Bhīmasena.
विप्लावकः a Brāhmaṇa who performs sacrifices by means of money got from the lowest castes.
वृक्षः {1} the Arjuna tree. {2} the marking-nut plant.
सूः f. the mother of a hero
(so वीरप्रसवा,
प्रसूः
प्रसविनी). {2} the mother of a male child.
सेनः N. of the father of Nala.
सैन्यं garlic.
स्कंधः a buffalo.
हत्या the killing of a man
Ms. 11. 41.
हन् m. a Brāhmaṇa who has neglected his domestic fire. {2} N. of Viṣṇu.
Monier Williams Cologne
English
वीर॑
m.
 a man, (esp. ) a brave or eminent man, hero, chief (sometimes applied to gods, as to Indra, Viṣṇu
&c.
pl.
 men, people, mankind, followers, retainers),
RV.
&c.
&c.
a hero (as opp. to a god),
RTL.
 272
n.
a husband,
MBh.
R.
Pur.
a male child, son (collect. male progeny),
RV.
AV.
Br.
GṛŚrS.
(collect. male progeny),
RV.
AV.
Br.
GṛŚrS.
the male of an animal,
AV.
ŚāṅkhŚr.
(with, Tāntrikas) an adept (who is between the दिव्य and the पशु,
RTL.
 191),
Rudray.
(in dram. ) heroism (as one of the 8 Rasas [q.v.]
the Vīra-carita [q.v.] exhibits an example),
Bhar.
Daśar.
Sāh.
&c.
an actor,
W.
a partic. Agni (son of Tapas),
MBh.
fire, (esp. ) sacred or sacrificial fire,
L.
N.
 of various plants (Terminalia Arunja
Nerium Odorum
Guilandina Bonduc, manioc-root),
L.
N.
 of an Asura,
MBh.
of a son of Dhṛta-rāṣṭra, ib.
of a son of Bharad-vāja, ib.
of a son of Puruṣa Vairāja and father of Priya-vrata and Uttāna-pāda,
Hariv.
of a son of Gṛñjima, ib.
of two sons of Kṛṣṇa,
BhP.
of a son of Kṣupa and father of Viviṃśa,
MārkP.
of the father of Līlāvatī, ib.
of a teacher of Vinaya,
Buddh.
of the last Arhat of the present Avasarpiṇī,
L.
(also with भट्ट, आचार्य
&c.
 ) of various authors
&c.
 ,
Cat.
(pl. ) of a class of gods under Manu Tāmasa,
BhP.
वीर॑
n.
 (only
L.
 ) a reed (Arundo Tibialis)
the root of ginger (?)
pepper
rice-gruel
the root of Costus Speciosus, of Andropogon Muricatus
&c.
वीर॑ mf(आ)n. heroic, powerful, strong, excellent, eminent,
L.
वीर [cf.
Lat.
 vir
Lith.
 výras
Goth.
 wair
Angl.Sax. wër, wëre-wulf
Eng.
 were-wolf
Germ.
 Werwolf, Wergeld.]
Monier Williams 1872
English
वीर, अस्, आ, अम् (according to Uṇādi-s. II. 13. fr.
वी substituted for rt. अज्
according to some perhaps
for an original वार, fr. rt. वृ), heroic, mighty,
powerful, strong, robust, excellent, eminent
(अस्),
m. a hero, brave man, warrior, champion, eminent
man
the last Jina or Jaina pontiff of the present
era
an actor
heroism (as one of the eight Rasas
which give to poetic and dramatic composition its
flavour or taste
the Rasa of heroism is said to be
displayed by munificence, clemency, and valour
the
Vīra-carita, q. v., exhibits an example of this Rasa)
the flower Nerium Odorum
fire
sacrificial fire [cf.
वीर-हन्]
(आ), f. the wife of a hero
a wife, mother,
matron
a sort of perfume (commonly called Murā)
a medicinal root (= क्षीर-काकोली)
the plant Fla-
courtia Cataphracta
the drug Elabāluka
the plantain
tree
a sort of Asclepias, Asclepias Rosea
opposite-
leaved fig-tree
Convolvulus Paniculatus (the white
and dark kinds)
the tree Gmelina Arborea
an aloe
the plant called Atis
spirituous liquor or a particular
kind of it
N. of a river
(अम्), n. a reed, Arundo
Tibialis
the root of ginger (?)
pepper
rice-gruel
the root of Costus Speciosus
the root of Andropogon
Muricatus
[cf. probably Gr. ἥρω-ς, Ἥρα, Ἡρακλῆς,
εἰρήν
Lat. vir
Goth. vair
Angl. Sax. wer
Lith. vyra-s.]
—वीर-कर्म, अम्, n., Ved. hero-
forming (seed).
—वीर-कीट, अस्, m. ‘worm of a
hero, ’ a pitiful warrior.
—वीर-केशरिन्, ई, m., N.
of a king.
—वीरङ्-करा, f., N. of a river.
—वीर-
चरित or वीर-चरित्र, अम्, n. ‘exploits of the hero, ’
N. of a celebrated drama by Bhava-bhūti (= महा-
वीर-चरित, q. v.).
—वीर-जयन्तिका, f. a kind of
dance performed by soldiers after a victory or on
going to battle, a war-dance
war, battle.
—वीर-
तन्त्र, अम्, n., N. of a Tantra work.
—वीर-तर,
अस्, आ, अम्, bolder
(अस्), m. a great hero
an arrow
a corpse (?)
(अम्), n. = वीरण, Andropogon Muri-
catus.
—वीरतरासन (°र-आस्°), अम्, n. a particular
posture.
—वीर-तरु, उस्, m. the tree Pentaptera
Arjuna
the shrub Barleria Longifolia.
—वीर-ता, f.
or वीर-त्व, अम्, n. heroism.
—वीर-धन्वन्, आ,
m. ‘having a powerful bow, ’ epithet of Kāma-deva
(god of love).
—वीरन्-धर, अस्, m. a peacock
fighting with wild beasts
a leather cuirass or jacket
N. of a river.
—वीर-पट्ट, अस्, m. a kind of mili-
tary dress or war accoutrement.
—वीर-पत्त्रा, f. a
kind of plant (= वि-जया)
N. of a river (Ved.).
—वी-
र-पत्नी, f. the wife of a hero.
—वीर-पर्ण, अम्,
n. a particular drug (= सुर-पर्ण).
—वीर-पाण or
वीर-पान, अम्, n. the drink of warriors, (taken,
before or during a battle, for refreshment or to raise
the courage.)
—वीर-पाण्ड्य, अस्, m., N. of a king.
—वीर-पुष्पी, f. a kind of plant (= सिन्दूर-पुष्-
पी).
—वीर-पेशस्, आस्, m., Ved. a vigorous frame,
(according to Sāy. on Ṛg-veda IV. 11, 3. the masc.
is used for the neut.)
—वीर-प्रजायिनी, f. the mo-
ther of a hero.
—वीर-प्रजावती, f. the mother of
a hero.
—वीर-प्रसवा, f. a woman who brings
forth heroes.
—वीर-बाहु, उस्, m. ‘strong-armed, ’
N. of Viṣṇu
of a king.
—वीर-भद्र, अस्, m.
a distinguished hero
an Ava-tāra or son of Śiva, (in
the Vāyu-Purāṇa he is said to have been created from
Śiva's mouth in order to spoil the sacrifice of Dakṣa,
and is described as having a thousand heads, a thou-
sand eyes, a thousand feet, and wielding a thousand
clubs
his appearance is fierce and terrific, he is clothed
in a tiger's skin dripping with blood, and he bears a
blazing bow and battle-axe
in another Purāṇa he
is described as produced from a drop of Śiva's sweat
this form of Śiva is said to be more especially wor-
shipped in the Marāṭha country)
N. of one of the
Rudras
of an author
a horse fit for the Aśva-
medha sacrifice
a fragrant grass (= वीरण).
—वीर-
भद्रक, अम्, n. the fragrant grass Andropogon
Muricatus.
—वीर-भानु, उस्, m., N. of a king
of
a work.
—वीर-भार्या, f. the wife of a hero.
—वीर-भुक्ति, N. of a place, (probably for तीर-
भुक्ति।)
—वीर-भूपति, इस्, m., N. of the patron
of Cauṇḍapācārya.
—वीर-मातृ, ता, f. the mother
of a hero.
—वीर-मुकुन्द-देव, अस्, m., N. of a
king (the patron of Mārkaṇḍeya-kavīndra).
—वीर-
मुद्रिका, f. an ornament or ring worn on the middle
toe.
—वीर-रजस्, अस्, n. red lead, minium (= सिन्-
दूर).
—वीर-रस, अस्, m. the Rasa of heroism,
(see रस।)
—वीर-रेणु, उस्, m., N. of Bhīma-sena.
—वीर-लोक, अस्, m. ‘hero-world, ’ region of warriors or
champions.
—वीर-वत्, आन्, अती, अत्, abounding in heroes,
having a champion or hero
accompanied with heroes
or progeny
(अती), f. a woman whose husband is liv-
ing
a particular fragrant plant (= मांस-रोहिणी)
N. of a river.
—वीर-वत्सा, f. the mother of a hero.
—वीर-वर, अस्, m. a proper N.
—वीर-वामन,
अस्, m., N. of an author.
—वीर-विप्लावक, अस्, m.
‘disturber of the sacrificial fire, ’ a Brāhman who
performs oblations with money procured from the
lowest or Śūdra caste.
—वीर-विरुद, N. of a kind
of artificial verse
[cf. शूर-श्लोक।]
—वीर-वृक्ष,
अस्, m. the marking-nut plant, Semecarpus Anacardium
the tree Pentaptera Arjuna
a sort of grain, Andro-
pogon or Holcus Sorghum.
—वीर-शय्या, f. a parti-
cular posture
[cf. वीर-स्थान।]
—वीर-शुष्म,
अस्, आ, अम्, Ved. having heroic or mighty strength,
very powerful or efficacious.
—वीर-श्रेष्ठ, अस्, m.
a matchless hero.
—वीर-समन्वित, अस्, आ, अम्,
attended or accompanied by heroes.
—वीर-सिंह,
अस्, m., N. of a king of Gūrjara
of the author of
the Durgā-bhakti-taraṅgiṇī.
—वीर-सिंह-देव, अस्,
m., N. of the patron of Mitra-miśra.
—वीर-सू, ऊस्,
f. ‘hero-bearing, ’ the mother of a hero
the mother
of a male child.
—वीर-सेन, अस्, m. ‘having an
army of heroes, ’ N. of the father of Nala
(अम्), n.,
N. of a particular plant (= आरुक).
—वीरसेन-ज or
वीरसेन-सुत, अस्, m. ‘son of Vīra-sena, ’ epithet of
Nala (a celebrated prince, hero of several well-known
poems and episodes, as the Nalopākhyāna, Naiṣadha,
Nalodaya, &c.).
—वीर-सैन्य, अम्, n. garlic.
—वीर-
सोम, अस्, m., N. of the author of the Hasti-vaidyaka.
—वीर-स्कन्ध, अस्, m. ‘having powerful shoul-
ders, ’ a buffalo.
—वीर-स्थान, अम्, n. a particular
posture (practised by ascetics
cf. वीरासन).
—वीर-
हण, अस्, ई, अम्, hero-killing.
—वीर-हत्या, f. the
killing of a man, murder of a son, (Manu XI. 41.)
—वीर-हन्, आ, m. ‘destroyer of the sacrificial fire, ’
a Brāhman who has suffered the sacred domestic fire
to become extinct (either from carelessness, impiety,
or absence)
N. of Viṣṇu.
—वीराम्ल (°र-अम्°),
अस्, m. a kind of dock or sorrel (= अम्ल-वेतस)।
—वीरारुक (°र-आर्°), अम्, n. a medicinal plant
(= आरुक).
—वीराशंसन (°र-आश्°), अम्, n. ‘the
place wished for by heroes, ’ the post of danger
in a battle
a forlorn hope
keeping watch.
—वीरा-
सन (°र-आस्°), अम्, n. ‘hero-sitting, hero-posture, ’
kneeling on one knee
sleeping out in the open
air, the station of a guard or sentinel
a bivouac
a particular posture in sitting practised by ascetics,
(sitting on the thighs, one leg being in the other, =
पर्यङ्क, q. v., see 1. आसन)
a field of battle.
—वीरेश (°र-ईश), अस्, m. ‘chief of heroes, ’ N. of
Śiva or Vīra-bhadra.
—वीरेश्वर (°र-ईश्°), अस्, m.
‘chief of heroes, ’ epithet of Śiva or Vīra-bhadra, q. v.
any great hero.
—वीरेश्वर-लिङ्ग, अम्, n., N. of
a sacred Liṅga.
—वीरोज्झ (°र-उज्°), अस्, m. ‘sacri-
ficial-fire abandoning, ’ a Brāhman who omits offering
burnt offerings or neglects his sacrificial fire.
—वीरो-
पजीविक (°र-उप्°), अस्, m. ‘subsisting by the sacri-
ficial fire, ’ a Brāhman who claims alms or presents
for having preserved his sacrificial fire.
Macdonell
English
वीर vī-rá,
m.
 [vigorous: √ 1. vī] man, esp. 🞄man of might, hero
champion, chief, leader
🞄sg. &
pl.
 men, folk
men, retainers (pl. )
🞄hero, ep. of gods, esp. Indra (V.)
husband 🞄(E., P.)
male child, son, coll. male progeny 🞄(V.)
heroic sentiment (rh.)
N..
Benfey
English
वीर वीर, i. e. वृ + अ (probably for
original वार),
I.
adj.
1. Heroic.
2.
Strong.
3. Powerful.
4. Eminent.
II.
m.
1. A hero, Chr. 5, 1.
2.
A brave man, Hit. i. d. 169, M.M.
3.
A soldier, Rājat. 5, 134.
4. Heroism,
as a रस or poetical sentiment.
5.
Fire.
6. Sacrificial fire (see विरहन्,
वीरोज्झ, and वीरोपजीविक).
7. An
actor.
III.
f.
 रा।
1. A matron, a
wife and mother.
2. The plantain
tree.
3. The name of several plants.
4. Spirituous liquor, or a particular
kind of it.
IV.
n.
 The name of several
plants. वीरतर, see s. v.
--
Comp.
अ-,
and
निस्-,
f.
 रा, a woman who has neither
husband nor son, Man. 4, 213.
एक-,
m.
 an unparalleled hero, MBh. 4, 1912.
महा-,
m.
 1. a hero. 2. a lion. 3.
a white horse. 4. a sort of hawk. 5.
Garuḍa. 6. Indra's thunderbolt. 7.
Viṣṇu. 8. Agni. 9. sacrificial fire.
सु-,
I.
adj.
 abounding in heroes.
II.
m.
 pl. the name of a people, Draup. 8, 9.
-- Cf. Lat. vir
Goth. vair
A.S. wer
probably ἥρως, Ἥρα, Ἡρακλῆς, εἰρήν.
Hindi
Hindi
वीरता की भावना
Apte Hindi
Hindi
वीर
वि* - अजेः रक् वीभावश्च
"शूर, वीर"
वीर
वि* - -
"ताकतवर, शक्तिशाली"
वीरः
पुं*
 - -
"शूरवीर, योद्धा, प्रजेता"
वीरः
पुं*
 - -
"वीरभावना, वीररस, इसके चार भेद (दानवीर, धर्मवीर, दयावीर और युद्धवीर) किये गये हैं"
वीरः
पुं*
 - -
अभिनेता
वीरः
पुं*
 - -
आग
वीरः
पुं*
 - -
यज्ञ की अग्नि
वीरः
पुं*
 - -
पुत्र
वीरः
पुं*
 - -
पति
वीरः
पुं*
 - -
अर्जुन वृक्ष
वीरः
पुं*
 - -
विष्णु का नाम
वीरम्
नपुं*
 - -
नरकुल
वीरम्
नपुं*
 - -
मिर्च
वीरम्
नपुं*
 - -
चावल का माड़
वीरम्
नपुं*
 - -
"उशीर का जड़, खस"
L R Vaidya
English
vIra {% (I) a. (f. रा) %} Mighty, powerful, strong.
vIra {% (II) m. %} 1. A hero, a warrior, a soldier, शस्त्रक्षताश्वद्विपवीरजन्मा बालारुणोऽभूद् रुधिरप्रवाहः R.vii.42
2. an actor
3. fire
4. an epithet of Vishṇu
5. sacrificial fire
6. a son
7. a husband
8. the sentiment of heroism (in rhetoric)
(it is fourfold- दानवीर, धर्मवीर, दयावीर and युद्धविर
these varieties will be found explained in their proper places).
vIra {% (III) n. %} 1. A reed
2. pepper
3. rice-gruel.
Bopp
Latin
वीर
1) m. (fortasse e वार a वृ cl. 10. वारयामि arceo) he-
ros. DR. 2. 7.
2) n. arundo.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
वीर
पु
वीर, विक्रम, बान्धव
काश्मीरजशुकौ कीरौ वीरौ विक्रम-बान्धवौ ।
verse 3.1.1.19
page 0014
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
वीर or वीर भट्ट poet. Skm. Sbhv.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
vīra,
(1) m. (?), (= Pali vera, Skt. vaira, nt.
〔§ 3.50〕), enmity: kṣāntīmatā (mss. kṣāntiṃmatā) vopasamanti vīrāḥ Mv 〔iii.371.5〕 (same vs in Pali Jāt. 〔v.143.2〕 verā)
(2) n. of a yakṣa: Māy 〔44〕. See the foll. items, especially [Page506-b] vīra-kraya, -mūlya, -vikraya, which exhibit a curious use of vīra, unknown to me elsewhere.
Indian Epigraphical Glossary
English
vīra (IE 8-2), sometimes prefixed to the names of kings
and even treated as almost an integral part of the name
cf.
pratāpa, vīra-pratāpa, etc.
(EI 3), Jain
same as Mahāvīra.
Cf. vīra-kaḻ (SITI), also written vīra-kkaḻ, vīra-gaḻ
a hero-
stone
an inscribed or uninscribed stone pillar raised in honour
of a person who died in fighting for a good cause.
Lanman
English
vīrá, m.
—1. man
esp. man of might,
hero
in pl. Männer
—2. hero, applied
to gods
—3. pl. (like Eng. men) retainers,
Mannen, 86^5. [cognate with
3 vayas, ‘strength’: cf. Lat. vir, AS. wer,
‘manly or heroic man’
Eng. were-wolf,
‘man-wolf.’]
Kridanta Forms
Sanskrit
वीर (वी꣡र॒ विक्रान्तौ - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = वीरणम्
अनीयर् = वीरणीयः - वीरणीया
ण्वुल् = वीरकः - वीरिका
तुमुँन् = वीरयितुम्
तव्य = वीरयितव्यः - वीरयितव्या
तृच् = वीरयिता - वीरयित्री
क्त्वा = वीरयित्वा
ल्यप् = प्रवीर्य
क्तवतुँ = वीरितवान् - वीरितवती
क्त = वीरितः - वीरिता
शानच् = वीरयमाणः - वीरयमाणा
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 वीर्
मूलधातुः:
 वीर
धात्वर्थः:
 विक्रान्तौ
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 वीरयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
 आगर्वीयः, अदन्तः
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
वीर m. °eine Art Coitus, E 594 (D).
[वीर] , f. वीरा als f. zu 1. a), Śat. Br. 14, 9, 4, 27.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धीर, वीर, शूर
adjective
धैर्येण युक्तः।
"सोहनः धीरः पुरुषः अस्ति।"
Synonyms:
 वीर, शूर, धीर, धृषित, प्रगल्भ, वागर, भद्रक, उरुविक्रम, वृषमणस्, वृषमण्यु, सपराक्रम, समितिशालिन्, सुविक्रम, सुवीर्य
adjective
यः किमपि कार्यं धैर्येण करोति।
"वीरः किम् अपि कार्यं कर्तुं न बिभेति।"
Synonyms:
 वीर, शूर, धीर, प्रगल्भ, वागर, समितिशालिन्, उदारविक्रम, उरुविक्रम, ऋत, प्रधानोत्तम
adjective
धैर्ययुक्तः।
"वीरः व्यक्तिः धैर्यात् नैकानि कार्याणि लीलया करोति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
gyad
१) मल्ल २) वीर
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
एतस्यामवसर्पिण्यामृषभोऽजितशंभवौ ।
अभिनन्दनः सुमतिस्ततः पद्मप्रभाभिधः ॥ २६ ॥
सुपार्श्वश्चन्द्रप्रभश्च सुविधिश्चाथ शीतलः ।
श्रेयांसो वासुपूज्यश्च विमलोऽनन्ततीर्थकृत् ॥ २७ ॥
धर्मः शान्तिः कुंथुररो मल्लिश्च मुनिसुव्रतः ।
नमिर्नेमिः पार्श्वो वीरश्चतुर्विंशतिरर्हताम् ॥ २८ ॥
-wordlist-
ऋषभ (पुं), अजित (पुं), शम्भव (पुं), अभिनन्दन (पुं), सुमति (पुं), पद्मप्रभ (पुं), सुपार्श्व (पुं), चन्द्रप्रभ (पुं), सुविधि (पुं), शीतल (पुं), श्रेयांस (पुं), वासुपूज्य (पुं), विमल (पुं), अनन्ततीर्थकृत् (पुं), धर्म (पुं), शान्ति (पुं), कुन्थु (पुं), अर (पुं), मल्लि (पुं), मुनिसुव्रत (पुं), नमि (पुं), नेमि (पुं), पार्श्व (पुं), वीर (पुं)
--source--
अरिष्टनेमिस्तु नेमिर्वीरश्चरमतीर्थकृत् ।
महावीरो वर्धमानो देवार्यो ज्ञातनन्दनः ॥ ३० ॥
-wordlist-
अरिष्टनेमि (पुं), नेमि (पुं), वीर (पुं), चरमतीर्थकृत् (पुं), महावीर (पुं), वर्धमान (पुं), देवार्य (पुं), ज्ञातनन्दन (पुं)
--source--
शृङ्गारहास्यकरुणारौद्रवीरभयानकाः ॥ २९४ ॥
बीभत्साद्भुतशान्ताश्च रसा भावाः पुनस्त्रिधा ।
-wordlist-
रस (पुं), शृङ्गार (पुंक्ली), हास्य (पुं), करुणा (स्त्री), रौद्र (पुं), वीर (पुं), भयानक (पुं), बीभत्स (पुं), अद्भुत (पुं), शान्त (पुं)
--source--
शूरश्चारभटो वीरो विक्रान्तश्चाथ कातरः ।
दरिद्रश्चकितो भीतो भीरुभीरुकभीलुकाः ॥ ३६५ ॥
-wordlist-
शूर (पुं), आरभट (पुं), वीर (पुं), विक्रान्त (पुं), कातर (पुं), दरिद्र (पुं), चकित (पुं), भीत (पुं), भीरु (पुं), भीरुक (पुं), भीलुक (पुं)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
वेध्यं निमित्तं बाणे तु लक्ष्यहा मर्मभेदनः ॥ १४१ ॥
वीरश्च वीरशङ्कुश्च कदम्बोऽप्यस्त्रकण्टकः ।
-wordlist-
निमित्त (क्ली), लक्षहन् (पुं), मर्मभेदन (पुं), वीर (पुं), वीरशङ्कु (पुं), कदम्ब (पुं), अस्त्रकण्टक (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
शृङ्गार
शृङ्गार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत, शान्त, रसाः
शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः ।
बीभत्साद्भुतशान्ताश्च नव नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ ९२ ॥
verse 1.1.1.92
page 0012
शूर
शूर, वीर, विक्रान्त, भट, आरभट
शूरो वीरश्च विक्रान्तो भटश्चारभटो भवेत् ।
verse 2.1.1.354
page 0042
नाममाला
Sanskrit
सन्मति, महति, वीर, महावीर, अन्त्यकाश्यप, नाथान्वय, वर्धमान, साम्प्रत-तीर्थ
सन्मतिर्महतिर्वीरो महावीरोऽन्त्यकाश्यपः ।
नाथान्वयो वर्धमानो यत्तीर्थमिह साम्प्रतम् ॥ ११५ ॥
verse 0.1.1.115
page 0058
Mahabharata
English
Vīra^1, an Asura. § 96 (Aṃśāvat.): I, 65, 2541 (son of Danāyus). Cf. v. 2679 (Balīvīra, B., Balina, C.).
Vīra^2, a son of Dhṛtarāshṭra. § 130 (Aṃcāvat.): I, 67, 2738 (?).
Vīra^3, a prince. § 232 (Svayaṃvarap.): I, 186, 7000 (?).
Vīra^4, name of a fire? § 490 (Āṅgirasa): III, 219, 14138 (Vīrā Vºsya piṇḍadā (i.e. mother Nīl.), son of Bharadvāja).
Vīra^5, a god. § 492 (Āṅgirasa): III, 220, 14168 (among the fifteen yajñamushaḥ).
Vīra^6, a Bhoja prince. § 621 (Rājadh.): XII, 4, 114 (Bhojo Vºś ca nāmataḥ).
Vīra^7 = Vishṇu (1000 names).
पुराणम्
English
वीर १ / VĪRA I. An asura born to prajāpati kaśyapa by his wife danu. (mahābhārata, Ādi Parva, Chapter 65, Stanza 33).
वीर २ / VĪRA II. One of the hundred sons of dhṛtarāṣṭra. (M.B. Ādi Parva, Chapter 67, Stanza 103).
वीर ३ / VĪRA III. A fire. This agni was the son born to the fire named bharadvāja by his wife vīrā. This fire has other names such as rathaprabhu, rathadhvāna, kumbharetas etc. It is said that along with Somadevatā, this agni also would get the second portion of Ājya (ghee offerings). It is mentioned in mahābhārata, Vana Parva, Chapter 219, Stanza 9, that this mighty fire has a wife named sarayū and a son named siddhi.
वीर ४ / VĪRA IV. Son of a fire called pāñcajanya. This agni is considered one of the Vināyakas. (M.B. Vana Parva, Chapter 220, Stanza 13).
वीर ५ / VĪRA V. A king in ancient india. Mention is made in mahābhārata, śānti Parva, Chapter 4, Stanza 7, that this king had attended the svayaṁvara marriage of the daughter of King citrāṅgada of Kalinga.
वीर ६ / VĪRA VI. A king of the pūru dynasty. bṛhadratha, kuśa, yadu, Pratyagra, bala and matsyakāla were brothers of this king. girikā was their mother. (agni purāṇa, Chapter 278).
Vedic Reference
English
Vīra in the Rigveda^1 and later^2 denotes ‘man’ as the strong
and heroic. Collectively in the singular^3 the word denotes
‘male offspring, ’ an object of great desire (cf. Putra) to the
Vedic Indian. The Pañcaviṃśa Brāhmaṇa^4 gives a list of
eight Vīras of the king, constituting his supporters and
entourage.
1) i. 18, 4
114, 8
iv. 29, 2
v. 20, 4
61, 5, etc.
2) Av. ii. 26, 4
iii. 5, 8, etc.
3) Rv. ii. 32, 4
iii. 4, 9
36, 10
vii. 34, 20, etc.
Taittirīya Saṃhitā,
vii. 1, 8, 1, etc.
4) xix. 1, 4. Viz., the king's brother,
his son, Purohita, Mahiṣī, Sūta, Grā-
maṇī, Kṣattṛ, and Saṃgrahītṛ. See
Ratnin.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वीर, ङ त् क शीर्य्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(अदन्तचुरा०-आत्म०-अक०-सेट् ।) ङ, अवि-वीरत । शौर्य्यमुद्यमः । इति दुर्गादासः ॥
वीरं,
क्ली,
 (अज् + “स्फायितञ्चिवञ्चीति ।”उणा० १ । १३ । इत्यादिना रक् । अजे-र्वीभावः । वीर + अच् वा ।) शृङ्गी । नडः ।इति मेदिनी । रे, ६७ ॥
मरिचम् । पुष्कर-मूलम् । काञ्जिकम् । उशीरम् । आरूकम् ।इति राजनिर्घण्टः ॥
वीरशब्दो मेदिन्यां पव-र्गीयवकारादौ दृष्टोऽपि वीरधातोरन्तःस्थवका-रादौ दर्शनादत्र लिखितः ॥
वीरः,
पुं,
 (वीरयतीति । वीर विक्रान्तौ + पचा-द्यच् । यद्वा, विशेषेण ईरयति दूरीकरोतिशत्रून् । वि + ईर + इगुपधात् कः । यद्वा, अजति क्षिपति शत्रून् । अज + स्फायितञ्चीत्यादिना रक् । अजेर्व्वीः ।) शौर्य्यविशिष्टः । तत्प-र्य्यायः । शूरः २ विक्रान्तः ३ । इत्यमरः । २ । ८ ।७७ ॥
गण्डीरः ४ तरस्वी ५ । इति जटाधरः ॥
(यथा, महाभारते । १ । १४१ । ४५ ।“मृगराजो वृकश्चैव बुद्धिमानपि मूषिकः ।निर्ज्जिता यत्त्वया वीरास्तस्माद्वीरतरो भवान् ॥
”यथा च ऋग्वेदे । १ । ११४ । ८ ।“वीरान्मानो रुद्रभामितो वधी-र्हविष्यन्तः सद्मि त्वा हवामहे ॥
”“वीरान् वीक्रान्तान् ।” इति सायणः ॥
पुत्त्रः ।यथा, ऋग्वेदे । ५ । २० । ४ ।“वीरैः स्याम सधमादः ॥
”“वीरैः पुत्त्रैश्च सधमादः सहमाद्यन्तः स्यामतथा कुरु ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
* ॥
पतिः । पुत्त्रश्च । यथा, मार्कण्डेये । ३५ । ३१ ।“न चालपेज्जनद्विष्टां वीरहीनां तथा स्त्रियम् ।गृहादुच्छिष्टविण्मूत्रपादाम्भांसि क्षिपेद्बहिः ॥
”यथा च अवीरा निष्पतिसुता । इत्यमरदर्श-नाच्च ॥
* ॥
दनायुदैत्यपुत्त्रः । यथा, महाभारते ।१ । ६५ । ३३ ।“दनायुषः पुनः पुत्त्राश्चत्त्वारोऽसुरपुङ्गवाः ।विक्षरो बलवीरौच वृत्रश्चैव महासुरः ॥
”)जिनः । नटः । इति हेमचन्द्रः ॥
विष्णुः । यथा, वीरोऽनन्तो धनञ्जयः । इति विष्णु सहस्रनाम ॥
शृङ्गाराद्यष्टरसान्तर्गतरसविशेषः । तत्पर्य्यायः ।उत्साहवर्द्धनः २ । इत्यमरः ॥
“उत्तमप्रकृतिर्वीर उत्साहस्थायिभावकः ।महेन्द्रदैवतो हेमवर्णोऽयं समुदाहृतः ॥
”उत्साहं वर्द्धयति इति उत्साहवर्द्धनः नन्द्यादि-त्वादनः । दानधर्म्मयुद्धेषु जीवानपेक्षोत्साह-कारी रसो वीरः । वीरयन्ते अत्र वीरः । वीरतङ्कत् शौर्य्ये घञ् स्फीततयैव स्वाद्यते इति सर्व्व-रसलक्षणं कटाक्षितम् । इति भरतः ॥
* ॥
तान्त्रिकभावविशेषः । यथा, --“तत्रैव त्रिविधो भावो दिव्यवीरपशुक्रमः ।दिव्यवीरैकजः प्रोक्तः सर्व्वसिद्धिप्रदायकः ॥
”इति रुद्रयामले ११ पटलः ॥
अपि च ।“भावस्तु त्रिविधः प्रोक्तो दिव्यवीरपशुक्रमात् ।गुरवश्च त्रिधा चात्र तथैव मन्त्रदेवता ॥
”इति तत्रैव ६ पटलः ॥
अन्यच्च ।“पशुभावं हि प्रथमे द्बितीये वीरभावकम् ।तृतीये दिव्यभावञ्च इति भावत्रयं क्रमात् ॥
आदौ दशमदण्डेन पशुभावमथापि वा ।मध्याह्ने दशदण्डेन वीरभावमुदाहृतम् ।सायाह्ने दशदण्डे तु दिव्यभावं शुभप्रदम् ॥
”इति च तत्रैव ११ पटलः ॥
अन्यच्च ।“जन्ममात्रं पशुभावं वर्षषोडशकावधि ।ततश्च वीरभावस्तु यावत् पञ्चाशतो भवेत् ॥
द्वितीयांशे वीरभावस्तृतीये दिव्यभावकः ।एवं भावत्रयेणैव भावमैक्यं भवेत् प्रिये ॥
”इति वामकेश्वरतन्त्रे ५१ पटलः ॥
वीराचारविशिष्टः । यथा, --“कुलाचाररतो वीरः कुलसङ्गी सदा भवेत् ।संविदासेवनं कुर्य्यात् सोमपानं महेश्वरि ॥
सर्व्वथा कुरुते देवि वीरश्चोद्धतमानसः ।दिव्यस्तु देवता प्रायश्चन्दनागुरुलेपनैः ।रक्तचन्दनगन्धैश्च सुदिग्धो नात्र संशयः ॥
भस्माङ्गधूसरो वीर उन्मत्तवद्विचेष्टितः ।सुरापाणरतो नित्यं वलिपूजापरायणः ॥
नरश्छागश्च महिषो मेषः शूकर एव च ।शशकः शल्लकी गोधा खड्गी कूर्म्मी दशस्मृताः ॥
वानरश्च खरश्चैव गजाश्वादिविहङ्गमाः ।इत्यादिभिर्व्वलेर्दानैः पूजयेत् स्वेष्टदेवताम् ॥
सिद्धमन्त्रो भवेत् वीरो न वीरो मद्यपानतः ।कलौ तु भारते वर्षे लोका भारतवासिनः ।गृहे गृहे सुरां पीत्वा वर्णभ्रष्टा भवन्ति हि ॥
”इत्युत्पत्तितन्त्रम् ॥
* ॥
कलौ तदाचारनिषेधो यथा, --“दिव्यवीरमयो भावः कलौ नास्ति कदाचन ।केवलं पशुभावेन मन्त्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥
”इति महानिर्व्वाणतन्त्रम् ॥
* ॥
तण्डुलीयः । वराहकन्दः । लताकरञ्जः ।करवीरः । अर्ज्जुनः । इति राजनिर्घण्टः ॥
यज्ञाग्निः । इति वीरहाशब्दटीकायां भरतः ॥
उत्तरः । सुभटः । इति मेदिनी ॥
वीरः, त्रि, श्रेष्ठः । इति हेमचन्द्रः ॥
(कर्म्मठः ।यथा, ऋग्वेदे । ८ । २३ । १९ ।“इमं धा वीरो अमृतं वीरं कृण्वीतमर्त्त्यः ॥
”“वीरः कर्म्मणि समर्थः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
यथा च । तत्रैव । ६ । २३ । ३ ।“कर्त्ता वीराय सुष्वय उलोकंदाता वसु स्तुवते कीरये चित् ॥
”“वीराय यज्ञादि कर्म्मसु दक्षाय ।” इतितद्भाष्ये सायणः ॥
प्रेरयिता । यथा, तत्रैव ।६ । ६५ । ४ ।“इदा हि वो विधते रत्नमस्तीदावीराय दाशुष उषासः ॥
”“वीराय प्रेरयित्रे ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वीर
न०
 वीर--अच् । १ शृङ्गिणि २ नडे मेदि० ३ गरिचे ४ पद्म-मूले ५ काञ्चिके ६ उशीरे ७ आरूके राजनि० । ८ शौर्य्यवि-शिष्टे शूरे
त्रि०
 अमरः । ९ जिने १० नटे
पु०
 हेमच० ।११ विष्णौ
पु०
 विष्णुस० । तन्त्रोक्ते १२ कुलाचारयुते
त्रि०
 कुलाचारशब्दे पृ० दृश्यम् । १३ तण्डुलीये १४ वराहकन्दे१५ लताकरञ्जे १६ करवीरे १७ अर्जुने
पु०
 राजनि०१८ यज्ञाग्नौ भरतः वीरहा । १९ उत्तरे २० सुभटे च मेदि० ।२१ श्रेष्ठे
त्रि०
 हेमच० । २२ पत्यौ २३ पुत्रे च “अवीरानिष्पति सुता” अमरः । २३ रसभेदे “उत्तमप्रकृतिर्वीरउत्साहस्थायिभावकः । महेन्द्रदैवतो हेमवर्णोऽयं सम-दाहृतः । आलम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयो मताः ।विजेतव्यादिचेष्टाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । अनुभावास्तुतत्र स्युः सहायान्वेषणादयः । सञ्चारिणस्तु धृतिमति-गर्वस्मृतितर्करोमञ्चाः । स च दानधर्मयुद्धैर्दयथा चसमन्वितश्चतुर्द्धा स्यात्” । स च वीरः । दानवीरो धर्म-वीरा दयावीरो भुद्धवीरश्चेति चतुर्विधः” सा० द० ३ प० ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“वीर विक्रान्तौ”@} 2 आगर्वीयः, अदन्तश्च।
‘--शौर्ये’ इति वोपदेवः।
वीरकः-रिका, विवीरयिषकः-षिका
वीरयिता-त्री, विवीरयिषिता-त्री
वीरयन्-न्ती, विवीरयिषन्-न्ती
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि चौरादिक- कीटयतिवत् 3 ज्ञेयानि।
ल्युटि-वीरणम् = कटार्थो द्रव्यविशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१६१८)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१९०३। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (१९४)
Capeller
German
वीर॑
m.
 Mann, Held (auch gest. वीर॑तर u.
°तम), Gattin, Sohn, coll. Nachkommenschaft
Pl. Männer o. Mannen.
Grassman
German
vīrá, m. [lat. vir, goth. vair, lit. vîra-s, ob von vī 9. ?], Mann, Held, oft in dem Sinne *„männliches Kind, kräftiger Sohn“
häufig 2〉 von Indra oder 3〉 andern Göttern
4〉 ásurasya vīrā́s heissen die Götter, namentlich die Aditisöhne ({290, 8}), die Angirasen ({287, 7}
{893, 2}), die Marutʼs ({122, 1}), aber auch die Dämonen ({221, 4}
{615, 5})
5〉 Comp. und Superl. heldenhafter, heldenhaftest. — Vgl. die Adjektiven nária, śū́ra, tavás, turá, táturi, cakrá, ugrá, vívici, sudákṣa, śuṣmī́, dakṣasā́dhana, pṛtanāṣáh, prāśuṣáh, śravasyát, revát, sahasrapoṣín, sárvavīra, karmaṇía, karmaṇiṣṭhā́, vidathía, śrútia, ukthía, rathía, ástṛ, vásu, śáśvat, devákāma, śarmasád, ukthaśaṃsín, súṣvi, suṣvāṇá, und die Zusammensetzungen abhí-vīra u. s. w.
-a {485, 13}
{921, 5}. — 2〉 {462, 6}. _{462, 8}
{30, 5}
{204, 11}
{462, 1}
{486, 26}. — 3〉 agne {643, 14}
soma {822, 7}.
-ás {18, 4}
*{194, 9}
{233, 2}
[Page1317] *{238, 9}
{311, 5}
{319, 2}
{384, 1}
{433, 2}
{517, 21}
{548, 6}
{572, 24}
{643, 19}. — 2〉 {321, 6}
{536, 2}
{644, 16}
{929, 7}
{937, 1}
{205, 1}
{289, 20}(?)
{320, 1}
{465, 2}
{488, 16}
{854, 12}
{939, 4}. — 3〉 (rudrás) {224, 1}
(sómas) {813, 15}.
-ám *{91, 20}
*{118, 2}
*{223, 4}
{455, 4} (sátpatim)
{464, 4}
{494, 2}
{552, 8}
*{608, 3}
{707, 10}
*{712, 4}
*{809, 44}
*{906, 1}
{1018, 6}. — 2〉 {491, 6}
{666, 14}
{899, 1}
{1019, 6}
{61, 5}
{285, 4}
{40, 3}. — 3〉 (agním) {550, 6}
(savitā́ram ?) {695, 4}.
-éṇa 3〉 (sómena) {747, 3}.
-ā́ya {415, 5}
{464, 3}
{506, 4}
{667, 12}. — 2〉 {622, 23}. _{622, 25}
{473, 1}
{490, 12}
{652, 24}.
-ásya barhíṣi {86, 4}
ardhám {534, 16}
duroné {558, 4}
vi-rā́jāni {985, 6}. — 2〉 paúṃsiā {166, 7}
hástayos {486, 8}
suáśviam {289, 18}(?)
āpṛ́cas {660, 9}
sumatím {622, 21}.
-ā́ [du.] {230, 2}.
-a [V. du. für -ā] 3〉 (aśvinā) {504, 10}.
-āsas [V.] 3〉 (marutas) {415, 4}.
-ā́sas {534, 14}
{853, 15}.
-ā́s {73, 3}
{164, 43}
{289, 21}
{395, 9}
{439, 4}
{467, 7}
{507, 10} (marútas)
{517, 15}
{853, 17}
asmā́kam {929, 11}. — 3〉 marútas {85, 1}
{903, 3}. — 4〉 {287, 7}
{290, 8}
{836, 2}
{893, 2}.
-ā́n {73, 9}
{114, 8}
{215, 15}
{216, 2}
{224, 4}
{265, 10}
*{270, 10}
*{396, 18}
*{550, 20}
{844, 1}
{958, 5}
asmā́kam {140, 12}
atithigvásya {205, 7}. — 4〉 {221, 4}
{615, 5}.
-ébhis {216, 2}
{808, 11}
{894, 12}.
-aís {73, 9}
{325, 2}
{374, 4}
{606, 6}
{620, 15}. — 4〉 {122, 1}.
-éṣu {215, 15}
{919, 10}.
-átaras 5〉 nahí jajñé 〰 tuát {644, 15}.
-átamāya 5〉 nṛṇā́m {286, 8} (índrāya).
vīrá:
-a {217, 2}
2〉 {486, 13}
{81, 2}
{545, 2}
-ás 1〉 {653, 16}
-ā́ya {485, 14}
-ā́sas {448, 3}
-ā́n {476, 2}
-aís {476, 2}.
Burnouf
French
वीर वीर
m.
 héros
surn. d'Agni et du feu sacré.
Acteur, mime.
Nerium odorum, bot. -- F. वीरा épouse d'un
héros.
Le parfum मुरा
sorte de drogue
sorte de liqueur
spiritueuse.
Flacourtia cat.
bananier
asclepias rose
figuier
oppos.
gmelina arb.
aloës
etc. -- N. arundo tibialis
poivre
gingembre
racine de costus et d'andropogon
bouillie de riz. -- En
compos. puissant, héroïque, éminent.
वीरजयन्ती
f.
 (जि) danse guerrière
guerre,
bataille.
वीरण
n.
 andropogon muricatum, bot. -- F. [ई] coup
d'œil de côté.
Endroit creux.
वीरतर
n.
 (sfx. तर) andropogon, bot. -- M. héros.
Flèche.
Cadavre (?).
वीरतरु
m.
 pentaptera arjuna
barleria longifolia, bot.
वीरधन्वन्
m.
 Kāma.
वीरन्धर
m.
 (धृ) cuirasse, cotte de cuir.
Lutte
contre des bêtes sauvages.
Paon.
Np. de rivière.
वीरपत्नी
f.
 épouse d'un héros
l'épouse d'Agni, Vd.
वीरपाण
n.
 (पा boire) breuvage des guerriers, qui
leur est distribué pendant le combat, esp. de soma.
वीरभद्र
m.
 héros éminent.
Le cheval de
l'अच्वमेध।
Un des Rudras
un des serviteurs de Śiva.
Andropogon, bot.
वीरभद्रक
n.
 andropogon, bot.
वीरमुद्रिका
f.
 (मुद्रा, ) anneau porté au doigt de pied
du milieu.
वीरयामि (dénom. ) être fort, être valeureux
prouver sa
force, Vd.
वीररेणु
m.
 surn. de Bhīma.
वीरविप्लावक
m.
 (वि
प्लु) brâhmane trafiquant du
saint-sacrifice avec les hommes de caste inférieure.
वीरवृक्ष
m.
 pentaptera arjuna
sorgho
anacardium semecarpus,
bot.
वीरसेन
m.
 np. du père de Nala.
वीरसैन्य
n.
 ail.
वीरस्कन्द
m.
 buffle.
वीरहन्
m.
 meurtrier d'un héros
brâhmane qui a laissé
s'éteindre le feu sacré.
वीराशंसन
n.
 (आ
शंस्) poste périlleux
le plus
fort du danger [dans la bataille].
वीरेश्वर
m.
 (ईश्वर) np. d'un serviteur de Śiva.
वीरोज्झ
m.
 (उज्झ्) brâhmane qui néglige le feu
sacré ou le saint-sacrifice.
वीरोपजीविक
m.
 (उप
जीव्) brâhmane qui trafique
du feu sacré.
Stchoupak
French
वीर-
m.
 homme, mâle
héros, guerrier, chef, époux, fils,
descendance mâle (coll.)
n.
 d'un Agni
d'un Asura
de divers personnages
(rhét.) qqf. pour {%°rasa-
%}
pl.
 gens de la maison, serviteurs, entourage
n.
d'une catégorie de dieux
-आ-
f.
 femme héroïque
femme de Bharadvāja
n.
 d'une rivière
-तम- sup. -तर- compar.
n.
 grand héros
flèche
-ता-
f.
 -त्व- nt. héroïsme, vaillance
-वन्त्- a. qui
possède des héros, des fils
-वती-
f.
 femme dont le mari est vivant
n.
d'une femme
d'une rivière.
°करा-
f.
n.
 d'une rivière.
°केतु-
m.
n.
 d'un roi. de divers personnages.
°क्षुरिका-
f.
 poignard.
°क्षेत्र-संभवत्व- nt. noble naissance.
°गति-
f.
 paradis d'Indra.
°गोष्ठी-
f.
 entretien entre héros.
°घ्नी- v. °हन्-।
°घोषणा-
f.
 proclamation héroïque.
°चक्षुष्मन्त्- a. qui a des yeux de héros (Viṣṇu).
°चरित- °चरित्र- nt. °चर्या-
f.
 exploits héroïques, histoire
d'un héros
autre titre du Mahāvīracarita.
°जित-
m.
n.
 d'un homme.
°देव-
m.
n.
 de divers personnages.
°द्युम्न-
m.
n.
 d'un roi.
°धर-
m.
n.
 d'un charron.
°धर्म-
m.
 loi des héros, des guerriers.
°नाथ- a. protégé par un héros.
°पत्नी-
f.
 femme de héros.
°पान- (v. l. °पाण-) nt. boisson (stimulante) des guerriers.
°पुर- nt.
n.
 de plusieurs villes.
°पुरुष-
m.
 héros.
°पोत-
m.
 jeune guerrier, enfant héroïque.
°प्रजायिनी-
f.
 mère d'un héros.
°प्रभ-
m.
n.
 d'un homme.
°प्रमोक्ष-
m.
n.
 d'un pèlerinage.
°प्रसवा-
f.
 mère de héros, d'enfants mâles
-इनी- (v. l.
°प्रसूविनी-) id.
°बन्धु-
m.
 héros indigne, qui ne l'est que de nom.
°बाहु- (aux bras puissants)
m.
n.
 de divers princes et guerriers, dont
un fils de Dhṛtarāṣṭra
n.
 d'un singe.
°बुक्क-
m.
 fondateur de Vidvānagara.
°भट-
m.
 guerrier héroïque
n.
 d'un roi de Tāmraliptī.
°भद्र-
m.
 une forme de Śiva
n.
 d'un guerrier.
°भवन्त्-
m.
 mode d'interpellation d'un guerrier.
°भुज-
m.
n.
 de deux rois.
°मत्स्य-
m.
pl.
n.
 d'un peuple.
°मातृ-
f.
 mère d'un héros, d'un enfant mâle.
°मानिन्- a. qui se croit un héros.
°मार्ग-
m.
 voie ou carrière d'un héros.
°योग-वह- ag. qui stimule les guerriers
°योग-सह- qui résiste au héros, aux hommes.
°रस-
m.
 sentiment héroïque, un des principaux Rasa (rhét.).
°लोक-
m.
 = {%°gati-
%}
pl.
 les héros (coll.).
°वर-
m.
n.
 d'hommes.
°वाक्यमय- -ई- a. qui consiste en paroles héroïques.
°वाद-
m.
 renommée héroïque.
°विक्रम-
m.
n.
 d'un roi.
°व्यूह-
m.
 équipement de guerrier.
°व्रत- a. qui agit virilement
m.
n.
 d'un homme
nt. vaillance ou devoir
de héros
°व्रत-चर्या-
f.
 accomplissement d'un devoir héroïque
pl.
exploits héroïques.
°शय-
m.
 -न- nt. lit (fait de flèches) d'un héros blessé ou
mort
°शय्या-
f.
 id.
désign. d'une certaine attitude
°शायिन्- a.
(héros) couché sur son lit de mort.
°शर्मन्-
m.
n.
 d'un guerrier.
°शेखर-
m.
n.
 d'un Vidyādhara.
°श्री-
f.
 gloire ou éclat héroïque.
°श्रेष्ठ-
m.
 héros incomparable.
°सुख- nt. joie de héros.
°सू-
f.
 = {%°prasavā-
°sūtva- %} nt. enfantement de héros ou de fils.
°सेन-
m.
n.
 de divers princes et guerriers, dont le père de Nala.
°स्थान- nt. désign. d'une certaine attitude d'ascète
°स्थायिन्-
ag. qui se tient dans cette attitude.
°स्वामिन्-
m.
n.
 d'un Dānava.
°हत्या-
f.
 meurtre d'un homme.
°हन्- (acc. {%°haṇam
%}
f.
 °घ्नी- et irrég. °हणी-) ag.
qui tue des hommes, des ennemis.
वीराध्वन्-
m.
 = °मार्ग-।
वीराशंसन- nt. champ de bataille.
वीराष्टक-
m.
n.
 d'un serviteur de Skanda.
वीरासन- nt. désign. d'une attitude assise des ascètes
fait de se
tenir sur une place élevée ou de veiller l'épée à la main.
वीरेन्द्र-
m.
 chef des héros, héros éminent.
वीरं-करा-
f.
 = वीर°।
°मन्य- a. = वीर-मानिन्-।