वीथी (vIthI)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Capeller Eng

English

 वीथी f.
  row,  line,  road,  street,  way,  terrace,  gallery,  a
kind of drama. 

Spoken Sanskrit

English

वीथी 	-	 vIthI 	-	 f.
  	-	 street
दीपकलिका 	-	 dIpakalikA 	-	 f.
  	-	 streetlight
मार्गदीप 	-	 mArgadIpa 	-	 m.
  	-	 streetlight
मध्यरात्रकारणेन वीथीषु इतस्ततः सञ्चरन् कोऽपि न दृष्टः 	-	 madhyarAtrakAraNenavIthISuitastataHsaJcaranko'pinadRSTaH 	-	 sent.
  	-	 Sinceitwasmid-night, nobodywasseenmovingabouthereandthereinthestreets
रथ्या 	-	  rathyA 	-	 f.
  	-	 street
गृहश्रेणी 	-	  gRhazreNI 	-	 f.
  	-	 street
चत्वरी 	-	  catvarI 	-	 f.
  	-	 street
परिरथ्या 	-	  parirathyA 	-	 f.
  	-	 street
वीथिका 	-	  vIthikA 	-	 f.
  	-	 street
विशिखा 	-	  vizikhA 	-	 f.
  	-	 street
वीथिक 	-	  vIthika 	-	 m.
  	-	 street
क्षुद्रापणिक 	-	  kSudrApaNika 	-	 m.
  	-	  tehbazari  [ street vendor ]
उपरथ्या 	-	  uparathyA 	-	 f.
  	-	  side-street
महारथ्या 	-	  mahArathyA 	-	 f.
  	-	  high street
नरनाथमार्ग 	-	  naranAthamArga 	-	 m.
  	-	  high street
नरेन्द्रमार्ग 	-	  narendramArga 	-	 m.
  	-	  high street
महामार्ग 	-	  mahAmArga 	-	 m.
  	-	  main street
महापथ 	-	  mahApatha 	-	 m.
  	-	  high street
विपणपणिपथ 	-	  vipaNapaNipatha 	-	 m.
  	-	  shop-street
वेशवनिता 	-	  vezavanitA 	-	 f.
  	-	 street whore

 
   वीथी  vIthI  f.
    avenue   
   सामान्यत  sAmAnyata  m.
    average    
   जुगुप्सा  jugupsA  f.
    aversion   
   उपलभ्य  upalabhya  adj.
    available    
   परिहार  parihAra  m.
    avoidance   
   वर्जन  varjana  n.
    avoidance    
   सिद्धता  siddhatA  f.
    availability  [ computer ]  
   लभ्यत्व  labhyatva  n.
    availability  [ computer ]   
   उपलभ्यत्व  upalabhyatva  n.
    availability  [ computer ]  
   इड्ली न लभ्यते  iDlI na labhyate  sent.
   Idli is not  available    
   किम् विद्यते ?  kim vidyate ?  sent.
   what is  available here?   
   गृहे मिलेत् वा?  gRhe milet vA?  sent.
   Will he be  available at home?    
   ह्यः इडली अलभ्यत  hyaH iDalI alabhyata  sent.
   Idli was  available yesterday.   
   एतदृशी कन्या न मिलेत् एव  etadRzI kanyA na milet eva  sent.
   A girl like this is not  available at all.    
   अवितृ  avitR adj.
     
   वैमुख्य  vaimukhya n.
      
   सङ्गृणाति  { संगॄ }  saGgRNAti  { saMgRR } verb  aver  
   सङ्गृणीते  { संगॄ }  saGgRNIte  { saMgRR } verb  aver   
   प्रभवति  { प्रभू }  prabhavati  { prabhU } verb  avail  
   हितायते  { हिताय }  hitAyate  { hitAya } verb  avail       

 
   वीथी  vIthI  f.
    avenue     
   तरुपङ्क्ति  tarupaGkti f.
   avenue     
   वनधारा  vanadhArA f.
   avenue of trees   
   पृथुप्रगाण  pRthupragANa adj.
   approached by wide avenues    

Monier Williams Cologne

English

 वीथि or वीथी. f.
  (perhaps fr.
  √ वी
 cf.
   1. वीत) a row,  line,  Kāv.
 
 Rājat.
 

 a road,  way,  street,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 a race-course,  Śiś.
  v,  60

 a market,  stall,  shop,  ib. ix,  32

 a row of pictures,  p°-gallery,  Uttarar.
  (v.l. वीथिका)

 a partic.  division of the planetary sphere (comprising 3 asterisms),  VarBṛS.
 

 a terrace in front of a house,  L.
 

 a sort of drama (having an amatory intrigue for its plot and said to be in one act and performed by one or two players),  Bhar.
 
 Daśar.
  &c.
  

 वीथी b in comp.  for वीथि.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Macdonell

English

 वीथी vīthī,  f.
  = वीथि vīthi.

Benfey

English

 वीथी वीथी,  see वीथि।

Apte Hindi

Hindi

वीथी
स्त्री*
  - "विथ + ङीप्,  पृषो*"
"सड़क,  मार्ग"

वीथी
स्त्री*
  - -
"पंक्ति,  कतार"

वीथी
स्त्री*
  - -
"हाट,  आपणिका,  मंडी में दुकान"

वीथी
स्त्री*
  - -
नाटक का एक भेद

L R Vaidya

English

 vITi(TI) {% f. %} 1. A row,  a line
a road
a stall,  a shop,  a market,  घनवीथिनीविमवतोर्णवतः Sis.ix.32
a kind of drama,  (thus described in the S.D.- वीथ्यामेको भवेदंकः कश्चिदेकोऽत्र कल्प्यते । आकाशभाषितैरुक्तैश्चित्रां प्रत्युक्तिमाश्रितः । सूचयेद् भुरि शृंगारं किंचिद्न्यान् रसानपि । मुखनिर्वहणे संधी अर्थप्रकृतयोखिलाः vi.).

Bopp

Latin

 वीथी f. (ut videtur,  a r. वी ire s. unâd. थ in fem.) via.
SAK. 45. 3. IN. 2. 12.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 वीथी °Milchstraße [Ko.: सुरसरित्प्रवाह],  H XLIII,  78.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

sa la 'gro ba
१) भूचर २) वीथी

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
स्यान्नाटकं प्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः ।
व्यायोगः समवकारो विथ्यङ्केहामृगा इति ॥ २८४ ॥
अभिनेयप्रकाराः स्युर्भाषाः षट्संस्कृतादिकाः ।
-wordlist-
 
अभिनेयप्रबन्ध (पुं),  नाटक (क्ली),  प्रकरण (क्ली),  भाण (पुं),  प्रहसन (क्ली),  डिम (पुं),  व्यायोग (पुं),  समवकार (पुं),  वीथी (स्त्री),  अङ्क (पुं),  ईहामृग (पुं),  भाषा (स्त्री),  संस्कृत (क्ली),  प्राकृत (क्ली),  मागधी (स्त्री),  शौरसेनी (स्त्री),  पैशाची (स्त्री),  अपभ्रंश (पुं)

--source--
 
राजिर्लेखा ततिर्वीथी मालाल्यावलिपङ्क्तयः ।
धोरणीश्रेण्युभौ तु द्वौ युगलं द्वितयं द्वयम् ॥ १४२३ ॥
युगं द्वैतं यमं द्वन्द्वं युग्मं यमलयामले ।
-wordlist-
 
राजि (स्त्री),  लेखा (स्त्री),  तति (स्त्री),  वीथी (स्त्री),  माला (स्त्री),  आलि (स्त्री),  आवलि (स्त्री),  पङ्क्ति (स्त्री),  धोरणी (स्त्री),  श्रेणी (पुंस्त्री),  उभौ (पुंद्वि),  द्वौ (पुंद्वि),  युगल (क्ली),  द्वितय (क्ली),  द्वय (क्ली),  युग (क्ली),  द्वैत (क्ली),  यम (क्ली),  द्वन्द्व (क्ली),  युग्म (क्ली),  यमल (क्ली),  यामल (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

आली
आली,  श्रेणी,  आवली,  पङ्क्ति,  वीथी,  राजी
आली श्रेण्यावली पङ्क्तिर्वीथी राजी च कथ्यते ।
verse 4.1.1.721
page 0083

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: वीथी
Root: वीथी
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ नवपादयुक्तसमूहः
Meaning(s):
⇒ Constellation of three nakṣatras
Shloka(s):
2|1|44|2 ► वीथ्यो नवैव नक्षत्रैरश्विन्याद्यैस्त्रिभिस्त्रिभिः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|44|2 ⇢ वीथी (वीथी) (स्त्री) ⇒ Constellation of three nakṣatras ⇒ नवपादयुक्तसमूहः
Related word(s):
जातिः ➡ नक्षत्रम्
उपाधि ➡ समूहः
परा_अपरासंबन्धः ➡ वैश्वानरी
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 वीथी,  स्त्री,
   (वीथि + वा ङीष् ।) पङ्क्तिः । गृहा-ङ्गम् । (यथा,  हरिवंशे । ८३ । १८ ।“तावप्युभौ सुवचनौ जग्मतुर्म्माल्यकारणात् ।वीथीं माल्यापणानां वै गन्धाघ्रातौ द्विपाविव ॥
”)नाट्यरूपकः । वर्त्म । इति मेदिनी । थे,  ११ ॥
(यथा,  महाभारते । ५ । ५१ । ३२ ।“वीथीं कुर्व्वन् महाबाहुर्द्रावयन् मम वाहि-नीम् ।नृत्यन्निव गदापाणिर्युगान्तं दर्शयिष्यति ॥
” * ॥
)अथ वीथी ।“वीथ्यामेको भवेदङ्कः कश्चिदेकोऽत्र कल्प्यते ।आकाशभाषितैरुक्तैश्चित्रां प्रत्युक्तिमाश्रितः ॥
सूचयेद्भूरि शृङ्गारं किञ्चिदन्यान् रसानपि ।मुखनिर्व्वहणे सन्धी अर्थप्रकृतयोऽखिलाः ॥
कश्चिदित्युत्तमो मध्यमोऽधमो वा शृङ्गारबहुल-त्वाच्चास्याः कैशिकीवृत्तिबहुलत्वम् ॥
 * ॥
अस्यास्त्रयोदशाङ्गानि निर्द्दिशन्ति मनीषिणः ।उद्घात्यकावलगिते प्रपञ्चस्त्रिगतं छलम् ॥
वाक्केल्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके ।असत्प्रलापव्याहारमृदवानि च तानि तु ॥
 * ॥
तत्रोद्घात्यकावलगिते प्रस्तावनाप्रस्तावे सोदा-हरणं लक्षिते ॥
 * ॥
मिथोवाक्यसमुद्भूतं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः ॥
यथा,  विक्रमोर्व्वश्याम् । वडभीस्थविदूषकचेट्यो-रन्योन्यवचनम् । * ।त्रिगतं स्यादनेकार्थयोजनं श्रुतिसाम्यतः ॥
यथा । तत्रैव राजा ।सर्व्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्व्वाङ्गसुन्दरी ।रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन् मया विरहिता त्वया ॥
नेपथ्ये तत्रैव प्रतिशब्दः राजा कथं दृष्टेत्याह ।अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरवाक्यत्वेन योजितम् ।नटादित्रितयविषयमेवेदमिति कश्चित् ॥
 * ॥
प्रियाभैरप्रियैर्व्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलनात् छलम् ।यथा,  वेण्यां भीमार्ज्जुनौ ।कर्त्ता द्यूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनःसोऽभिमानीराजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्यमित्रम् ।कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्यदासाःक्वास्ते दुर्य्योधनोऽसौ कथयतु न रुषा द्रष्टुम-भ्यागतौ स्वः ॥
अन्ये त्वाहुश्छलं किञ्चित् कार्य्यमुद्दिश्य कस्य-चित् ।उदीर्य्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोषकृत् ॥
 * ॥
वाक्केलिर्हास्यसम्बन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितोभवेत् ॥
द्वित्रीत्युपलक्षणं यथा,  --भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किन्तत्र मद्यं विनामद्यञ्चापि तव प्रियं प्रियमहो वाराङ्गनाभिःसह ।तासामर्थरुचिः कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्य्येण वाचौर्य्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो नष्टस्य कान्यागतिः ॥
केचित् प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्षस्यैव निर्व्वृत्ति-र्वाक्केलिरित्याहुः । अन्ये चानेकस्य प्रश्नस्यै-कमुत्तरम् ॥
 * ॥
अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्द्धयाधिबलं मतम् ॥
यथा,  मम प्रभावत्यां वज्रनाभः ।अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया ।लीलयोन्मूलयिष्यामि भुवनद्बयमद्य वः ॥
प्रद्युम्नः । अरे रे असुरापसद अलममुना बहु-प्रलापेन मम खलु ।अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितोरु-कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः ।आस्तां समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयंक्षौणी क्षणेन पिशिताशनलोभनीया ॥
 * ॥
गण्डं प्रस्तुतसम्बन्धि भिन्नार्थं सत्वरं वचः ॥
यथा वेण्यां राजा ।अध्यासितुं तव चिराज्जघनस्थलस्यपर्य्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मम् ।अनन्तरं प्रविश्य कञ्चुकी देव भग्नं भग्नमित्यादि ।अत्र रथकेतनभङ्गार्थं वचनमूरुभङ्गार्थे सम्बन्धेसम्बद्धम् ॥
 * ॥
व्याख्यानं स्वरसोक्तस्यान्यथावस्यन्दितं भवेत् ॥
यया छलितरामे सीता । जाद काल्लं कखु उअञ्झा एण गन्तव्वं तहिं सो राआ विणएणपणायिदव्वो । लवः । अथ किमावाभ्यां राजो-पजीविभ्यां भवितव्यम् । सीता । जादसोतुह्माणं पिदा । लवः । किमावयो रघुपतिःपिता । सीता । साशङ्कं मा अण्णधा सङ्कधणंक्खु तुह्माणं स आलाज्जे एव पुहवीएत्ति ॥
 * ॥
प्रहेलिकैव हास्येन युक्ता भवति न लिका ॥
संवरणकार्य्युत्तरं प्रहेलिका । यथा रत्नावल्याम् ।सुसङ्गता सहि जस्म कदे तु मं आअदा सोइधज्जेव चिट्टदि साअरिआ कस्म कदे अहंआअदा सुसंणं चित्तफलअस्म । अत्र त्वं राज्ञःकृते आगतेत्यर्थः संवृतः ॥
 * ॥
असत्प्रलापो यद्वाक्य मसम्बद्धं तथोत्तरम् ।अगृह्णतोऽपि मूर्खस्य पुरो यच्च हितंवचः ॥
तत्राद्यं यथा मम प्रभावत्याम् । प्रद्युम्नः सह-कारवल्लीमवलोक्य सानन्दं अहो कथमिहैव ।अलिकुलमञ्जुलकेशीपरिमलबहुला रसावहा तन्वी ।किशलयपेशलपाणिःकोकोलकलभाषिणी प्रियतमा मे ॥
एवमसम्बन्धोत्तरेऽपि । तृतीयं यथा । वेण्यांदुर्य्योधनं प्रति गान्धारीवाक्यम् ।व्याहारो यत् परस्यार्थे हास्यलोभकरं वचः ।यथा मालविकाग्निमित्रे । लास्यप्रयोगावसानेमालती निर्गन्तुमिच्छति विदूषकः मादवे उप-देश मुध्वा गमिष्यसि । इत्युपक्रमेण दासः ।विदूषकं प्रति आर्य्य उच्यतां यस्तया क्रमभेदोलक्षितः । विदूषकः पौमं । वह्मण पूआभोदिसाइ माए लङ्घिदा मालती स्मयत इत्यादिना ।नायकस्य विशुद्धनायिकादर्शनप्रयुक्तेन हास-लोभकारिणा वचसा व्याहारः ॥
 * ॥
दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मृदवं हि तत् ॥
क्रमेण यथा,  --प्रियजीवितता क्रौर्य्यं नस्नेहत्वं कृतघ्नता ।भूयस्तद्दर्शनादेव ममैते गुणतां गताः ॥
तस्यास्तद्रूपसौन्दर्य्यं भूषितं यौवनश्रिया ।सुखैकायतनं जातं दुःखायैव ममाधुना ॥
एतानि चाङ्गानि नाटकादिषु संभवन्त्यपिवीथ्यामवश्यं विधेयानि निष्पष्टतया नाटकादिषुविनिविष्टान्यपि इहोदाहृतानि । वीथी चनानारसानाञ्चात्र मालारूपतया स्थितत्वाद्-वीथीयम् । यथा मालविका ।” इति साहित्य-दर्पणम् ॥
 * ॥
 * ॥
 सूर्य्यगमनपथः । यथा,  --“नागवीथ्युत्तरा वीथी अजवीथ्याश्च दक्षिणे ।उभे आसाडमूलन्तु अजवीथ्युदयास्त्रयः ॥
अभिजित् पूर्व्वतः स्वाती नागवीथ्युत्तरास्त्रयः ।अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथ्युत्तराः स्मृताः ।रोहिण्यार्द्रा मृगशिरो नागवीथिरिति स्मृता ॥
पुष्याश्लेषापुनर्व्वसोर्वीथिरैरावती स्मृता ।तिस्रस्तु वीथयो ह्मेता उत्तरो मार्ग उच्यते ॥
पूर्व्वा उत्तरफल्गुण्योर्मघाश्चैरावती भवेत् ।पूर्व्वोत्तरे प्रोष्ठपदे गोवीथी रेवती स्मृता ॥
श्रवणा च धनिष्ठा च वारुणञ्च जरद्गवम् ।एताश्च वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते ॥
हस्ता चित्रा तथा स्वाती नागवीथिरिति स्मृता ॥
विशाखमित्रपैत्रश्च नागवीथिरिहोच्यते ॥
मूलपूर्व्वोत्तराषाढा वीथिर्वैश्वानरी तथा ।स्मृतास्तिस्रस्तु वीथ्यस्ता मार्गे वै दक्षिणे बुधैः ॥
”इति मात्स्ये १०१ अध्यायः ॥
 * ॥
अपि च ।“उत्तरं यदगस्त्यस्य अजवीथ्याश्च दक्षिणम् ।पितृयानं स वै पन्था वैश्वानरपथाद्बहिः ।तत्रासते महात्मान ऋषयो येऽग्निहोत्रिणः ॥
”इति विष्णु पुराणे २ अंशे ८ अध्यायः ॥
 * ॥
तत्र ज्योतिश्चक्रे वीथीक्रमो वायुनोक्तः ।“सर्व्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि द्विजसत्तमाः ।स्थानं जारद्गवं मध्यं तथैरावतमुत्तरम् ।वैश्वानरं दक्षिणतो निर्द्दिष्टमिह तत्त्वतः ॥
”तदेव मध्यमोत्तरदक्षिणमार्गत्रयं प्रत्येकं वीथि-त्रयेण त्रिधा भिद्यते । तथा हि त्रिभिस्त्रिभि-रश्विन्यादिनक्षत्रैर्नागवीथी गजवीथी ऐरावतीचेत्युत्तरमार्गे वीथित्रयम् । आर्षभी गोवीथीजारद्गवी चेति वैषुवते मध्यमार्गे वीथित्रयम् ।अजवीथी मृगवीथी वैश्वानरी चेति दक्षिण-मार्गे वीथीत्रयम् । तदुक्तं तत्रैव ।“अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथीतिशब्दिता ।रोहिण्यार्द्रा मृगशिरो गजवीथ्यभिधीयते ॥
पुष्याश्लेषे तथादित्या वीथी चैरावती स्मृता ।एतास्तु वीथयस्तिस्र उत्तरो मार्ग उच्यते ॥
तथा द्वे चापि फल्गुण्यौ मघा चैवार्षभीमता ।हस्ता चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तुशब्दिता ॥
ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता ।एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते ॥
मूलाषाढोत्तराषाढा अजवीथीति शब्दिता ।श्रवणञ्च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषस्तथा ॥
वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्त्तिता ।एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणो मार्ग उच्यते ॥
”याम्या भरणी । आदित्या अदितिदेवताकापुनर्व्वसुः । मार्गी मृगवीथी । एवं स्थितेअगस्त्यादुत्तरमजवीथ्यास्तु दक्षिणम् । किन्तुअगस्त्यनिरूढवर्त्तिनो वैश्वानरपथाद्वहिर्वैश्वा-नरवीथीं विहाय मृगवीथीमात्रं पितृयान-मित्यर्थः । इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 वीथि(थी) स्त्री विथ--इन् वा ङीप् । १ पङक्तौ २ श्नेणौ३ गृहाङ्गे ४ वर्त्मनि ५ दृश्यकाव्यभेदे च मेदि० ।तल्लक्षणादि सा० द० ६ प० उक्तं यथा“वीथ्यामेको भवेदङ्कः कश्चिदेकोऽत्र कल्प्यते । आकाश-भाषितैरुक्तैश्चित्रां प्रत्युक्तिमाश्रितः । सूचयेद् भूरि-शृङ्गारं किञ्चिदन्यान् रसानपि । मुखनिर्वहणे सन्धीअर्थप्रकृतयोऽखिलाः” । कश्चिदित्युत्तमो मध्यमोऽधमोवा । शृङ्गारबहुलत्वाच्चास्याः कैशिकीवृत्तिवहुलत्वम् ।“अस्यास्त्रयोदशाङ्गानि निर्दिशन्ति मनीषिणः । उद्घात्य-कावलगिते प्रपञ्चस्त्रिगतं छलम् । वाक्केल्यधिवले गण्ड-मवस्यन्दितनालिके । असत्प्रलापव्याहारमृदवानि चतानि तु” । तत्रोद्घात्यकावलगिते प्रस्तावनाप्रस्तावेसोदाहरणं लक्षिते “मिथो वाक्यसमुद्भूतः प्रपञ्चो हास्य-कृन्मतः” । यथा विक्रमोर्वश्याम् । वडभीस्थविदूषक-चेट्योरन्योन्यवचनम् “त्रिगतं स्यादनेकार्थयोजनं श्रु-तिसाम्यतः” । यथा तत्रैव राजा “सर्वक्षितिभृतां नाथ!दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी । रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन् मयाविरहिता त्वया” । नेपथ्ये तत्रैव प्रतिशब्दः । राजाकथं दृष्टेत्याह । अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम्“नटादित्रितयविषयमेवेदमिति” कश्चित् “प्रियाभैरप्रियै-र्वाक्यैर्विलोभ्य छलनाच्छलम्” यथा वेण्यां “भीमार्जुनौ”“कर्त्ता द्यूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानीराजा दुःशासनादेगु रुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् ।कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्य दासाःक्वास्ते दुर्य्योधनोऽसौ कथयतु न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौस्वः” “अन्ये त्वाहुश्छलं किञ्चित् कार्य्यमुद्दिस्य कम्य-चित् । उदीर्य्यते यद्वचनं वञ्चना हास्यरोषकृत्” । “वाक्के-लिर्हास्यसम्बन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तिती भवेत्” । द्वित्रीत्युप-लक्षणं यथा “मिक्षो! मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेनमद्यं विना मद्यञ्चापि तव प्रियं प्रियमहो वाराङ्ग-नाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं द्यूतेनचौर्य्येण वा चौर्य्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो नष्टस्तकान्या गतिः” । “केचित् प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्षस्यैव निर्वृत्तिर्वाक्केलिरित्याहुः” । अन्ये च “अनेकस्वप्रश्नस्यैकमुतरम्” । “अन्यान्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्द्धया-धिवलं मतम्” । यथा मम प्रभावत्यां वज्रनाभः“अस्य यक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया । लीलयोन्मू-लयिष्यामि भुवतद्वयभद्य वः” । प्रद्युम्नः । अरेरे असु-रापसद! अलममुना बहुपलापेन मम खलु “अद्यप्रचण्डभुजदण्डसमर्पितोरुकोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूह-पातैः । आस्तां समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं क्षोणिःक्षणेन पिशिताशनलोभनीया” । “गण्डं प्रस्तुतसम्बन्धिभिन्नार्थं सत्वरं वचः” । यथा वेण्यां “राजा” अध्या-सितुं तव चिराज्जघनस्थलस्य पर्य्याप्तमेव करभोरु!ममोरुयुग्मम्” । अनन्तरं प्रविश्य कञ्चुकी । “देव भग्नंभग्नमित्यादि” । अत्र रथकेतनभङ्गार्थं वचनमूरुभङ्गार्थेसम्बन्धे सम्बद्धम् । “व्याख्यानं खरसोक्तस्यान्यथावस्य-न्दितं भवेत्” । यथा छलितरामे सीता । जाद काल्लंक्खु अओञ्झाए गन्तव्वं तहिं सो राआ विणएणपणयिदव्यो । लवः । अथ किमावाभ्यां राजोपजीविभ्यांभवितव्यं । सीता । जाद सो तुह्माणं पिदा । लवः ।किमावयोः षुपतिः पिता । सीता । साशङ्कं मा अ-ण्णधा संकधं ण क्खु तुह्माणं सअलाए ज्जेव पुहवीए त्ति” । “प्रहेलिकैव हास्येन युक्ता भवति नालिका” ।संवरणकार्य्युत्तरं प्रहेलिका । यथा रत्नावल्यां “सुस-ङ्गता “सहि जस्म कदे तुमं । णंचित्तफलअस्म” ।अत्र त्वं रज्ञः कृते आगतेत्यर्थः संवृतः । “असत्प्रलापोयद्वाक्यमसाबद्धं तथोत्तरम् । अगृह्वतोऽपि मूर्खस्य पुरोयच्च हितं वचः” । तत्राद्यं यथा मम प्रभावत्याम्प्रद्युम्नः सहकारवल्लीमवलीक्य सानन्दम्” अहोसा कथमिहैव । “अलिकुलमञ्जुलकेशी परिमलबहुलारसावहा तन्वी । किशलयपेशलपाणिः कोकिलकलभाविणी प्रियतमा मे” । एवमसम्बद्धोत्तरेऽपि । तृतीयंयथा वेण्यां दुर्य्योधनं प्रति गान्धारीवाक्यम् । “व्या-हारो यत्परस्यार्थे हास्यलोभकरं वधः” । यथा माल-विकाग्निमित्रे । लास्यप्रयोगावसाने मालविका निर्गन्तु-मिच्छति । “विदूषकः । मा दाव उपदेशसुद्धा गमि-स्ससि इत्युपक्रमे गणदासः । विदूषकं प्रति आर्य्य !उच्यतां यस्त्वया क्रमभेदो लक्षितः । विदूषकः । प-ढमं बम्हणपूआ भोदि सा इताए लंघिदा । मालविका“स्ययते” (तत्र इति पाठान्तरम्) इत्यादिना नायकस्थविशुद्धनायिकादर्शनप्रयुक्तेन हासलोभकादिणा वचसाव्याहारः । “दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मृदवंहि तत्” । क्रमेण यथा “प्रियजीवितता क्रौर्य्यंनिःस्नेहत्वं कृतघ्नता । भूयस्तद्दर्शनादेव ममैते गुणतांगता । तस्यास्तद्रूपसौन्दर्य्यं भूषितं यौवनश्रिया ।सुखैकतायनं जातं दुःखायैव ममाधुना” । इति चा-ङ्गानि नाटकादिषु सम्भवन्त्यपि वीथ्यामवश्यंविधेयानि ।विस्पष्टतया नाटकादिषु विनिविष्टान्यपीहोदाहृतानिनानारसानाञ्चात्र मालारूपतया स्थितत्वाद्वीथीयम्”सा० द० ६ प० ।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.