विस्फोटः (visphoTaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte Hindi
Hindiविस्फोटः
- वि + स्फुट् + घञ्
"फोड़ा, अर्बुद, रसौली"
विस्फोटः
- -
"शीतला, चेचक"
Wordnet
Sanskrit विस्फोटः, स्फोटः
अन्तर्निहितस्य अग्नेः उष्णातायाः वा क्वथनात् उद्गमनस्य क्रिया।
"ज्वालामुखेः विस्फोटात् भूरि हानिः जाता।"
स्फूर्जनम्, विदारणम्, विस्फोटः, स्फोटनम्
कस्माच्चित् वस्तुनः तस्य कः अपि भागः सशक्त्या पृथग्भवनम्।
"एकस्य धूमकेतोः पृथिव्याः वायुमण्डले स्फूर्जनस्य आशङ्का अस्ति।"
विस्फोटः
अग्निचूर्णादीनां स्फोटेन उत्पन्नः शब्दः।
"भीषणः विस्फोटः अभवत् ततः एकं विशालं भवनं प्रणष्टम्।"
मसूरिका, शीतला, रक्तवटी, वसन्तः, मसूरी, गुली, विस्फोटः, पापरोगः
रोगविशेषः, यस्मिन् दुष्टरक्तेन गोस्तनज-नरगात्रजेषु मसूरि-सदृश-पूयाः दृश्यन्ते।
"ग्रीष्मे मसूरिकायाः प्रकर्षेण प्रादुर्भावः भवति।"
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Tamil
Tamilவிஸ்போ2ட: : கட்டி, பரு, அம்மைநோய்.
अमरकोशः
SanskritWord: विस्फोटः
Root: विस्फोट
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ open
⇒ boil
⇒ tumor
⇒ blast
⇒ crashing
⇒ cracking
⇒ explosion
⇒ skin rash
⇒ blister [Med.]
Shloka(s):
2|6|53|2 ► कण्डूः खर्जूश्च कण्डूया विस्फोटः पिटकः स्त्रियाम्॥ (मनुष्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|53|2 ⇢ विस्फोटः (विस्फोट) (पुं) ⇒ open, boil, tumor, blast, crashing, cracking, explosion, skin rash, blister [Med.]
➠ 2|6|53|2 ⇢ पिटकः (पिटक) (पुं) ⇒ boil, granary, blister, basket or box, collection of writings, kind of ornament on indra's banner
➠ 2|6|53|2 ⇢ (पिटक) (स्त्री) ⇒ boil, granary, blister, basket or box, collection of writings, kind of ornament on indra's banner
➠ 2|6|53|2 ⇢ पिटकम् (पिटक) (नपुं) ⇒ boil, granary, blister, basket or box, collection of writings, kind of ornament on indra's banner
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ रोगः
जातिः ➡ अवस्था
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritविस्फोटः, (विस्फोटतीति । वि + स्फुट् +अच् ।) विरुद्धस्फोटकः । विस्फोडा इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । पिठकः २ पिटका ३पिटकम् ४ । इत्यमरः । विटकः ५ विटका ६विटकम् ७ । इति तट्टीका ॥
स्फोटकः ८स्फोटः ९ । इति राजनिर्घण्टः ॥
(यथा, कथासरित्सागरे । ८५ । १८ ।“किमेतदिति संभ्रान्तः प्रबुद्धोऽथ ददर्श सः ।उत्थाय राजा विस्फोटानङ्गे तस्या विनि-र्गतान् ॥
”)तस्य विप्रकृष्टनिदानपूर्व्विकां संप्राप्तिमाह ।“कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्ष-क्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च ।तथर्त्तुदोषेण विसर्पणेनकुप्यन्ति दोषा पवनादयस्तु ॥
त्वचमाश्रित्य ते रक्तमांसास्थीनि प्रदुष्य च ।घोरान् कुर्व्वन्ति विस्फोटान् सर्व्वज्वरपुरः-सरान् ॥
”ऋतुदोषेण ऋतुहेतुकशीतोष्णादीनामतियोगेन ।ऋतूचिताहारविहारवैपरीत्येन त्वचमाश्रित्यविस्फोटान् कुर्व्वन्तीत्यर्थः । ज्वरपुरःसरान्ज्वरपूर्व्वान् ॥
* ॥
रूपमाह ।“अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वरा रक्तपित्तजाः ।क्वचित् सर्व्वत्र वा देहे विस्फोटा इति तेस्मृताः ॥
”रक्तपित्तजाः एतेन सर्व्वेषु विस्फोटेषु रक्त-पित्तयोः प्रधानकारणत्वम् । यथा शूलेषु वातस्यतथा वातानुगतिरपि बोद्धव्या । तथा च भोजः ।“यदा रक्तञ्च पित्तञ्च वातेनानुगतं त्वचि ।अग्निदग्धनिभान् स्फोटान् कुरुतः सर्व्वदेह-गान् ॥
” * ॥
वातिकमाह ।“शिरोरुक्शूलभूयिष्ठज्वरतृट्पर्व्वभेदनम् ।सकृष्णवर्णतां चेति वातविस्फोटलक्षणम् ॥
”शूलमत्र तोदरूपम् ॥
* ॥
पैत्तिकमाह ।ज्वरदाहरुजापाकः स्रावस्तृष्णासमन्वितम् ।पीतलोहितवर्णञ्च पित्तविस्फोटलक्षणम् ॥
”रुजादित्रयं स्फोटेषु ॥
* ॥
वातपैत्तिकमाह ।“वातपित्तकृतो यस्तु तत्र स्युस्तीव्रवेदनाः ।स्तैमित्यं गौरवं कण्डुर्भवेद्वातवलासजे ॥
” * ॥
पित्तश्लैष्मिकमाह ।“कण्डूर्दाहो ज्वरश्छर्द्दिर्जायते कफपैत्तिके ॥
”सान्निपातिकमाह ।“मध्य निम्नोन्नतस्तोदः कठिनः स्वल्पपाकवान् ।रागदाहतृषामोहच्छर्द्दिमूर्च्छारुजाज्वराः ।प्रलापो वेपथुर्यत्र सोऽसाध्यश्च त्रिदोषजः ॥
”मोहो विपरीतज्ञानम् । मूर्च्छा सर्व्वथा ज्ञान-शून्यता ॥
* रक्तजमाह ।“वेदितव्याश्च रक्तेन पैत्तिकेन च हेतुना ।गुञ्जाफलसमा रक्ता रक्तस्रावा विदाहिनः ।न ते सिद्धिं समायान्ति शुद्धैर्योगशतैरपि ॥
”पैत्तिकेन च हेतुना पित्तस्यहेतुना कट्वादिनारक्तस्य पित्तस्य तुल्यत्वात् न च ते साध्याः ।“एते चाष्टविधा बाह्या आन्तरोऽपि भवेदयम् ।तस्मिन्नन्तर्व्व्यथा तीव्रा ज्वरयुक्ताभिजायते ॥
तस्मिन् बहिर्गते स्वास्थ्यन्तु व्यानस्य वहिर्गतिः ।तत्र वातिकविस्फोटक्रिया कार्य्या विजानता ॥
”उपद्रवानाह ।“तृट्श्वासमांससङ्कोथदाहहिक्कामदज्वराः ।विसर्पमर्म्मसंरोधास्तेषामुक्ता उपद्रवाः ॥
”मांससङ्कोथः मांसस्य शठितत्वम् । मर्म्मसंरोधोमर्म्मव्यथा । तेषां विस्फोटकानाम् ॥
* ॥
केचिदुपद्रवाणां लक्षणान्तरं पठन्ति ।“हिक्का श्वासोऽरुचिस्तृष्णा स्वाङ्गमर्द्दो हृदि-व्यथा ।विसर्पज्वरहृल्लासा विस्फोटानामुपद्रवाः ॥
”साध्यत्वादिकमाह ।“एकदोषोत्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्बिदो-षजः ।सर्व्वरूपान्वितो घोरो ह्यसाध्यो भूर्य्युपद्रवः ॥
”अथ विस्फोटस्य चिकित्सा ।“विस्फोटे लङ्घनं कार्य्यं वमनं पथ्यभोजनम् ।यथादोषबलं वीक्ष्य प्रयुञ्ज्याच्च विरेचनम् ॥
* ॥
जीर्णः शालिर्यवा मुद्गा मसूराश्चाढकी तथा ।एतान्यन्नानि विस्फोटे हितानि मुनयोऽब्रुवन् ॥
द्वे पञ्चमूल्यौ रास्ना च दार्व्युशीरं दुरालभा ।गुडूची धान्यकं मुस्तमेषां क्वाथं पिबेन्नरः ।विस्फोटान्नाशयत्याशु समीरणनिमित्तकान् ॥
द्राक्षाकाश्मर्य्यखर्ज्जूरपटोलारिष्टवासकैः ।कटुकालाजदुस्पर्शैः पैत्तिके ससितं घृतम् ॥
भूनिम्बसवचावासात्रिफलेन्द्रसवत्सकैः ।पिचुमर्द्दपटोलाभ्यां कफजे मधुयुक् शृतम् ॥
* ॥
किराततिक्तकारिष्टयष्ट्याह्वाम्बुदवासकैः ।पटोलपर्पटोशीरत्रिफलाकोटजान्वितैः ॥
क्वथितैर्द्वादशाङ्गन्तु सर्व्वविस्फोटनाशनम् ॥
* ॥
विस्फोटव्याधिनाशाय तण्डुलाम्बुदपेषितैः ।बीजैः कुटजवृक्षस्य लेपः कार्य्यो विजानता ॥
*छिन्ना पटोलभूनिम्बवासकारिष्टपर्पटैः ।खदिराब्दयुतैः क्वाथो हन्ति विस्फोटकं ज्वरम् ॥
चन्दनं नागपुष्पञ्च सारिवा तण्डुलीयकम् ।शिरीषवल्कलं जाती लेपः स्याद्दाहनाशनः ॥
”“उत्पलं चन्दनं लोध्रमुशीरं शारिवाद्वयम् ।जलेन पिष्टं लेपेन स्फोटदाहार्त्तिनाशनम् ॥
* ॥
पुत्त्रजीवस्य मज्जानं जले पिष्ट्वा प्रलेपयेत् ।कालस्फोटं विषस्फोटं सद्यो हन्यात् सवेदनम् ॥
कक्षाग्रन्थिं गलग्रन्थिं कर्णग्रन्थिञ्च नाशयेत् ।अन्यच्च स्फोटकं ताम्रं पुत्त्रजीवो विनाशयेत् ॥
”इति विस्फोटकाधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥
अन्यच्च ।“मरीचं त्रिवृतं कुष्ठं हरितालं मनःशिला ।देवदारु हरिद्रे द्वे कुष्ठं मांसी च चन्दनम् ॥
विशाला करवीरञ्च अर्कक्षीरं सकृत्पलम् ।एषाञ्च कार्षिको भागो विषस्यार्द्धपलं भवेत् ॥
प्रस्थं कटुकतैलस्य गोमूत्रेऽष्टगुणे पचेत् ।मृत्पात्रे लौहपात्रे वा शनैर्मृद्बग्निना पचेत् ॥
पामा विचर्च्चिका चैव दद्रुविस्फोटकानि च ।अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति कोमलत्वञ्च जायते ॥
प्रसूतान्यपि श्वित्राणि तैलेनानेन म्रक्षयेत् ।चिरोत्थितमपि श्वित्रं विवर्णं तत्क्षणात्भवेत् ॥
”अपि च ।“भूनिम्बनिम्बत्रिफलापर्पटैश्च शृतं जलम् ।पटोलमुस्तकाभ्याञ्च वासकेन च नाशयेत् ।विस्फोटकानि व्यक्तानि नात्र कार्य्या विचा-रणा ॥
”इति गारुडं १९८ अध्यायः ॥
* ॥
विस्फोटकस्य स्वरूपं यथा, भावप्रकाशे ।“स्फोटाः श्यावारुणाभासा विस्फोटाः स्युस्तनु-त्वचः ॥
”
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.