विस्फोट (visphoTa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishविस्फोट - visphoTa - - blast
विस्फोट - visphoTa - - explosion
विस्फोट - visphoTa - - rash
विस्फोट - visphoTa - - open
विस्फोट - visphoTa - - crashing
विस्फोट - visphoTa - - skin rash
विस्फोट - visphoTa - - cracking
विस्फोट - visphoTa - - tumor
विस्फोट - visphoTa - - boil
विस्फोट - visphoTa - - blister [ Med. ]
विस्फोट visphoTa explosion
सङ्घातकविस्फोटन saGghAtakavisphoTana combinatorial explosion [ computer ]
शक्यताऽतिप्राचुर्य zakyatA'tiprAcurya combinatorial explosion [ computer ]
शक्यताविजृम्भण zakyatAvijRmbhaNa combinatorial explosion [ computer ]
शक्यताविस्फोटन zakyatAvisphoTana combinatorial explosion [ computer ]
स्फूर्जन sphUrjana explosion
विदारण vidAraNa explosion
स्फोटन sphoTana explosion
विस्फोट visphoTa blast
उष्णक uSNaka blast
उपसंसृष्ट upasaMsRSTa blasted
एकभित्तिका ekabhittikA blastula [ ball of cells ]
एकभित्तिक ekabhittika blastula
सिकता-ध्मात sikatA-dhmAta sand blasted
वाताभिधम vAtAbhidhama blast of air
कोशाकर kozAkara cyto-blastema
उत्स्फोटन - क्षोद utsphoTana - kSoda blasting powder
स्फट-रुहिक sphaTa-ruhika crystallo-blastic [ Mineral. ]
विस्फोट visphoTa blast
उष्णक uSNaka blast
उपसंसृष्ट upasaMsRSTa blasted
एकभित्तिका ekabhittikA blastula [ ball of cells ]
एकभित्तिक ekabhittika blastula
सिकता-ध्मात sikatA-dhmAta sand blasted
वाताभिधम vAtAbhidhama blast of air
कोशाकर kozAkara cyto-blastema
उत्स्फोटन - क्षोद utsphoTana - kSoda blasting powder
स्फट-रुहिक sphaTa-ruhika crystallo-blastic [ Mineral. ]
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiविस्फोटः
- वि + स्फुट् + घञ्
"फोड़ा, अर्बुद, रसौली"
विस्फोटः
- -
"शीतला, चेचक"
अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः
Sanskritकण्डूतिरपि खर्जूः स्याद्विस्फोटः पिटके स्मृतः ॥ ३३ ॥
कण्डूति (स्त्री), विस्फोट (पुं)
अमरकोशः
SanskritWord: विस्फोटः
Root: विस्फोट
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ open
⇒ boil
⇒ tumor
⇒ blast
⇒ crashing
⇒ cracking
⇒ explosion
⇒ skin rash
⇒ blister [Med.]
Shloka(s):
2|6|53|2 ► कण्डूः खर्जूश्च कण्डूया विस्फोटः पिटकः स्त्रियाम्॥ (मनुष्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|53|2 ⇢ विस्फोटः (विस्फोट) (पुं) ⇒ open, boil, tumor, blast, crashing, cracking, explosion, skin rash, blister [Med.]
➠ 2|6|53|2 ⇢ पिटकः (पिटक) (पुं) ⇒ boil, granary, blister, basket or box, collection of writings, kind of ornament on indra's banner
➠ 2|6|53|2 ⇢ (पिटक) (स्त्री) ⇒ boil, granary, blister, basket or box, collection of writings, kind of ornament on indra's banner
➠ 2|6|53|2 ⇢ पिटकम् (पिटक) (नपुं) ⇒ boil, granary, blister, basket or box, collection of writings, kind of ornament on indra's banner
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ रोगः
जातिः ➡ अवस्था
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritविस्फोटः, (विस्फोटतीति । वि + स्फुट् +अच् ।) विरुद्धस्फोटकः । विस्फोडा इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । पिठकः २ पिटका ३पिटकम् ४ । इत्यमरः । विटकः ५ विटका ६विटकम् ७ । इति तट्टीका ॥
स्फोटकः ८स्फोटः ९ । इति राजनिर्घण्टः ॥
(यथा, कथासरित्सागरे । ८५ । १८ ।“किमेतदिति संभ्रान्तः प्रबुद्धोऽथ ददर्श सः ।उत्थाय राजा विस्फोटानङ्गे तस्या विनि-र्गतान् ॥
”)तस्य विप्रकृष्टनिदानपूर्व्विकां संप्राप्तिमाह ।“कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्ष-क्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च ।तथर्त्तुदोषेण विसर्पणेनकुप्यन्ति दोषा पवनादयस्तु ॥
त्वचमाश्रित्य ते रक्तमांसास्थीनि प्रदुष्य च ।घोरान् कुर्व्वन्ति विस्फोटान् सर्व्वज्वरपुरः-सरान् ॥
”ऋतुदोषेण ऋतुहेतुकशीतोष्णादीनामतियोगेन ।ऋतूचिताहारविहारवैपरीत्येन त्वचमाश्रित्यविस्फोटान् कुर्व्वन्तीत्यर्थः । ज्वरपुरःसरान्ज्वरपूर्व्वान् ॥
* ॥
रूपमाह ।“अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वरा रक्तपित्तजाः ।क्वचित् सर्व्वत्र वा देहे विस्फोटा इति तेस्मृताः ॥
”रक्तपित्तजाः एतेन सर्व्वेषु विस्फोटेषु रक्त-पित्तयोः प्रधानकारणत्वम् । यथा शूलेषु वातस्यतथा वातानुगतिरपि बोद्धव्या । तथा च भोजः ।“यदा रक्तञ्च पित्तञ्च वातेनानुगतं त्वचि ।अग्निदग्धनिभान् स्फोटान् कुरुतः सर्व्वदेह-गान् ॥
” * ॥
वातिकमाह ।“शिरोरुक्शूलभूयिष्ठज्वरतृट्पर्व्वभेदनम् ।सकृष्णवर्णतां चेति वातविस्फोटलक्षणम् ॥
”शूलमत्र तोदरूपम् ॥
* ॥
पैत्तिकमाह ।ज्वरदाहरुजापाकः स्रावस्तृष्णासमन्वितम् ।पीतलोहितवर्णञ्च पित्तविस्फोटलक्षणम् ॥
”रुजादित्रयं स्फोटेषु ॥
* ॥
वातपैत्तिकमाह ।“वातपित्तकृतो यस्तु तत्र स्युस्तीव्रवेदनाः ।स्तैमित्यं गौरवं कण्डुर्भवेद्वातवलासजे ॥
” * ॥
पित्तश्लैष्मिकमाह ।“कण्डूर्दाहो ज्वरश्छर्द्दिर्जायते कफपैत्तिके ॥
”सान्निपातिकमाह ।“मध्य निम्नोन्नतस्तोदः कठिनः स्वल्पपाकवान् ।रागदाहतृषामोहच्छर्द्दिमूर्च्छारुजाज्वराः ।प्रलापो वेपथुर्यत्र सोऽसाध्यश्च त्रिदोषजः ॥
”मोहो विपरीतज्ञानम् । मूर्च्छा सर्व्वथा ज्ञान-शून्यता ॥
* रक्तजमाह ।“वेदितव्याश्च रक्तेन पैत्तिकेन च हेतुना ।गुञ्जाफलसमा रक्ता रक्तस्रावा विदाहिनः ।न ते सिद्धिं समायान्ति शुद्धैर्योगशतैरपि ॥
”पैत्तिकेन च हेतुना पित्तस्यहेतुना कट्वादिनारक्तस्य पित्तस्य तुल्यत्वात् न च ते साध्याः ।“एते चाष्टविधा बाह्या आन्तरोऽपि भवेदयम् ।तस्मिन्नन्तर्व्व्यथा तीव्रा ज्वरयुक्ताभिजायते ॥
तस्मिन् बहिर्गते स्वास्थ्यन्तु व्यानस्य वहिर्गतिः ।तत्र वातिकविस्फोटक्रिया कार्य्या विजानता ॥
”उपद्रवानाह ।“तृट्श्वासमांससङ्कोथदाहहिक्कामदज्वराः ।विसर्पमर्म्मसंरोधास्तेषामुक्ता उपद्रवाः ॥
”मांससङ्कोथः मांसस्य शठितत्वम् । मर्म्मसंरोधोमर्म्मव्यथा । तेषां विस्फोटकानाम् ॥
* ॥
केचिदुपद्रवाणां लक्षणान्तरं पठन्ति ।“हिक्का श्वासोऽरुचिस्तृष्णा स्वाङ्गमर्द्दो हृदि-व्यथा ।विसर्पज्वरहृल्लासा विस्फोटानामुपद्रवाः ॥
”साध्यत्वादिकमाह ।“एकदोषोत्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्बिदो-षजः ।सर्व्वरूपान्वितो घोरो ह्यसाध्यो भूर्य्युपद्रवः ॥
”अथ विस्फोटस्य चिकित्सा ।“विस्फोटे लङ्घनं कार्य्यं वमनं पथ्यभोजनम् ।यथादोषबलं वीक्ष्य प्रयुञ्ज्याच्च विरेचनम् ॥
* ॥
जीर्णः शालिर्यवा मुद्गा मसूराश्चाढकी तथा ।एतान्यन्नानि विस्फोटे हितानि मुनयोऽब्रुवन् ॥
द्वे पञ्चमूल्यौ रास्ना च दार्व्युशीरं दुरालभा ।गुडूची धान्यकं मुस्तमेषां क्वाथं पिबेन्नरः ।विस्फोटान्नाशयत्याशु समीरणनिमित्तकान् ॥
द्राक्षाकाश्मर्य्यखर्ज्जूरपटोलारिष्टवासकैः ।कटुकालाजदुस्पर्शैः पैत्तिके ससितं घृतम् ॥
भूनिम्बसवचावासात्रिफलेन्द्रसवत्सकैः ।पिचुमर्द्दपटोलाभ्यां कफजे मधुयुक् शृतम् ॥
* ॥
किराततिक्तकारिष्टयष्ट्याह्वाम्बुदवासकैः ।पटोलपर्पटोशीरत्रिफलाकोटजान्वितैः ॥
क्वथितैर्द्वादशाङ्गन्तु सर्व्वविस्फोटनाशनम् ॥
* ॥
विस्फोटव्याधिनाशाय तण्डुलाम्बुदपेषितैः ।बीजैः कुटजवृक्षस्य लेपः कार्य्यो विजानता ॥
*छिन्ना पटोलभूनिम्बवासकारिष्टपर्पटैः ।खदिराब्दयुतैः क्वाथो हन्ति विस्फोटकं ज्वरम् ॥
चन्दनं नागपुष्पञ्च सारिवा तण्डुलीयकम् ।शिरीषवल्कलं जाती लेपः स्याद्दाहनाशनः ॥
”“उत्पलं चन्दनं लोध्रमुशीरं शारिवाद्वयम् ।जलेन पिष्टं लेपेन स्फोटदाहार्त्तिनाशनम् ॥
* ॥
पुत्त्रजीवस्य मज्जानं जले पिष्ट्वा प्रलेपयेत् ।कालस्फोटं विषस्फोटं सद्यो हन्यात् सवेदनम् ॥
कक्षाग्रन्थिं गलग्रन्थिं कर्णग्रन्थिञ्च नाशयेत् ।अन्यच्च स्फोटकं ताम्रं पुत्त्रजीवो विनाशयेत् ॥
”इति विस्फोटकाधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥
अन्यच्च ।“मरीचं त्रिवृतं कुष्ठं हरितालं मनःशिला ।देवदारु हरिद्रे द्वे कुष्ठं मांसी च चन्दनम् ॥
विशाला करवीरञ्च अर्कक्षीरं सकृत्पलम् ।एषाञ्च कार्षिको भागो विषस्यार्द्धपलं भवेत् ॥
प्रस्थं कटुकतैलस्य गोमूत्रेऽष्टगुणे पचेत् ।मृत्पात्रे लौहपात्रे वा शनैर्मृद्बग्निना पचेत् ॥
पामा विचर्च्चिका चैव दद्रुविस्फोटकानि च ।अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति कोमलत्वञ्च जायते ॥
प्रसूतान्यपि श्वित्राणि तैलेनानेन म्रक्षयेत् ।चिरोत्थितमपि श्वित्रं विवर्णं तत्क्षणात्भवेत् ॥
”अपि च ।“भूनिम्बनिम्बत्रिफलापर्पटैश्च शृतं जलम् ।पटोलमुस्तकाभ्याञ्च वासकेन च नाशयेत् ।विस्फोटकानि व्यक्तानि नात्र कार्य्या विचा-रणा ॥
”इति गारुडं १९८ अध्यायः ॥
* ॥
विस्फोटकस्य स्वरूपं यथा, भावप्रकाशे ।“स्फोटाः श्यावारुणाभासा विस्फोटाः स्युस्तनु-त्वचः ॥
”
वाचस्पत्यम्
Sanskritविस्फोट विस्फोटयति वि + स्फुट--णिच्--अच् । (विष-फोडा) व्रणभेदे स्वार्थे क । स्फोटकमेदे “विस्फोटकभया-पहा” शीतलास्तोत्रम् । तद्रोगनिदानादि भावप्र० उक्तंयथा “तत्र विस्फोटस्य विप्रकृष्टं निदानपूर्विकां संप्राप्तिमाह“कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च ।तथर्तुदोषेण विपर्य्ययेण कुप्यन्ति दोषाः पवनादयस्तु ।त्वचमाश्रित्य ते रक्तं मांसास्थीनि प्रदुष्य च । घोरान्कुर्वन्ति विस्फोटान् सर्वान् ज्वरपुरःसरान्” । ऋतुदोषेणऋतुहेतुकशीतोष्णादीनामतियोगेन । विपर्य्ययेण अतू-चिताहारविहारवैपरीत्येन । त्वचमाश्रित्य त्वचि विस्थो-टान् कुर्वन्तीत्यर्थः । ज्वरपुरःसरान् ज्वरपूर्वान् । पूर्व-रूपमाह “अग्निदग्धा इव स्फोटवः सज्वरा रक्तपित्तजाः ।क्वचित् सर्वत्र वा देहे विस्फाटा इति ते स्मृताः” ।रक्तपित्तजाः एतेन सर्वेषु विस्फोटकेषु रक्तपित्तयोः प्र-धानकारणत्वम् यथा शूलेषु वातस्य, तथा वातानुगति-रपि बोद्धव्या । तथा च भोजः “यदा रक्तञ्च पित्तञ्चवातेनानुगतं त्वचि । अग्निदग्धनिभान् स्फोटान् कुरुतःसर्वदेहगान्” । अथ वातिकमाह “शिरोरुक्शूलभूयिष्ठंज्वरतृट्पर्ववेदनम् । सकृष्णवर्णता चेति वातविस्फोट-लक्षणम्” । शूलं तोदरूपम् । अथ पैत्तिकमाह “ज्वर-दाहरुजापाकस्रावतृष्णासमन्वितम् । षीतलोहितवर्णञ्चपित्तविस्फोटलक्षणम्” । श्लैष्मिकमाह “छर्धारोचकजा-ड्यानि कण्डूकाठिन्यपाण्डुताः । यस्मिन्नरुक् चिरात्पाकः स विस्फोटः कफात्मकः । जांव्यम् जडस्वमङ्गा-नाम् । कफपैत्तिकमाह “कण्डूर्दाहो ज्वरश्छर्दिरेतैश्चकफपैत्तिकः” । अथ वातपित्तजमाह “वातपित्तकृतोयस्तुतत्र स्यात्तीव्रवेदना” । वातश्लैष्मिकमाह “कण्डूस्तै-मित्यगुरुभिर्जानीयात् कफवातिकम्” । सान्निपातिकमाह“मध्ये निम्नोन्नतान्तश्च कठिनः स्वल्पपाकवान् । दाहरा-गतृषामोहच्छर्दिमूर्च्छारुजाज्वराः । प्रलापो वेपथुर्मूर्च्छासोऽसाध्यश्च त्रिडोषजः” । मोहो विपरीतं ज्ञानम्मूर्च्छा सर्वथा ज्ञानशून्यता । रक्तजमाह “वेदितव्याश्च र-क्तेन पैत्तिकेन च हेतुना । गुञ्जाफलसमा रक्ता रक्त-स्रावा विदाहिनः । न ते सिद्धिं समायान्ति सिद्धैर्योगि-शतैरपि” । पैत्तिकेन हेतुना पित्तस्य हेतुना कष्ट्वादिना-रक्तपित्तस्य तुल्यत्वात् सिद्धैर्योगिशतैरपि ते सिद्धिं न समायान्ति । विस्फोटकभेदानाह “एते चाष्टविधा वाह्याआन्तरोऽपि भवेदयम् । तस्मिन्नन्तर्व्यथा तीव्रा ज्वरयुक्ताभिजायते । यस्मिन् वहिर्गते स्वास्थ्यं न वातस्यवहिर्गतिः । तत्र वातिकविस्फोटक्रिया कार्य्या विजानता”एतेषामुपद्रवानाह “तृट्श्वासमांससङ्कोचदाहहि क्कामद-ज्वराः । विसर्पमर्मसंरोधास्तेषामुक्ता उपद्रवाः” । मांस-सङ्कोचः मांसस्य शठितम् । मर्मसंरोधो मर्मव्यथा । तेषांविस्फोटानां केचिदुपद्रवाणां लक्षणान्तरं पठन्ति “हिक्का-श्वासाऽरुचिस्तृष्णा साङ्गमर्द्दा हृदिव्यथा । विसर्पज्वरहृ-ञ्जासाः विस्फाटानामुपद्रवाः” । साध्यत्वादिकमाह “एक-ष्टोषोत्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः । सर्वरूपा-न्वितो घोरो ह्यसाध्यो भूर्य्युपद्रवः” । २ कुष्ठभेदे “स्फोटाःश्यावारुणाभासा विस्फोटास्तु तनुत्वचः” भावप्र० ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.