| YouTube Channel

विसर्गः (visargaH)

 
Apte
English
विसर्गः [visargḥ], 1 Sending forth, emission.
Shedding, pouring down, dropping
पुरं नवीचक्रुरपां विसर्गान् मेघा निदाघ- ग्लपितामिवोर्वीम्
R.*
 16.38.
Casting, discharge
सरहस्यो धनुर्वेदः सविसर्गोपसंयमः
Bhāg.*
 1.7.44.
Giving away, a gift, donation
आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव
R.*
 4. 86 (where the word means 'pouring down' also).
Sending away, dismissal
हरणं च विसर्गं च शाल्वेन च विसर्जनम्
Mb.
 * 5.175.37.
Creation, creating
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मानसस्तथा
Mb.
 * 12.239.12
secondary creation
ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्गः पौरुषः स्मृतः
Bhāg.*
 2.1.3.
Abandonment, relinquishment
न निष्कयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते
Ms.*
 9.46.
Voiding, evacuation
as in पुरीषविसर्ग.
Departure, separation.
Final beatitude.
Light, splendour.
A symbol in writing, representing a distinct hard aspiration and marked by two perpendicular dots (:).
The southern course of the sun.
The penis.
Destruction of the world
कालो वशीकृतविसृज्यविसर्गशक्तिः
Bhāg.*
 7.9.22.
The function of the world (सृष्टिव्यापार)
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः
Bg.*
 8.3.
Apte 1890
English
विसर्गः 1 Sending forth, emission.
2 Shedding, pouring down, dropping
R. 16. 38.
3 Casting, discharge.
4 Giving away, a gift, donation
आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव R. 4. 86 (where the word means ‘pouring down’ also).
5 Sending away, dismissal.
6 Creation, creating.
7 Ahandonment, relinquishment.
8 Voiding, evacuation
as in पुरीषविसग
9 Departure, separation.
10 Final beatitude.
11 Light, splendour.
12 A symbol in writing, representing a distinct hard aspiration and marked by two perpendicular dots (H).
13 The southern course of the sun.
14 The penis.
Hindi
Hindi
निर्माण
Apte Hindi
Hindi
विसर्गः
पुं*
 - वि + सृज् + घञ्
"भेज देना, उद्गार"
विसर्गः
पुं*
 - -
"गिराना, उडेलना, बूँद-बूँद करके गिराना"
विसर्गः
पुं*
 - -
"डालना, फेंकना"
विसर्गः
पुं*
 - -
"प्रदान करना, भेंट, दान"
विसर्गः
पुं*
 - -
"भेज देना, विसर्जन"
विसर्गः
पुं*
 - -
"परित्याग, छोड़ देना"
विसर्गः
पुं*
 - -
"उत्सर्जन, मलत्याग"
विसर्गः
पुं*
 - -
"जुदाई, वियोग"
विसर्गः
पुं*
 - -
मोक्ष
विसर्गः
पुं*
 - -
"प्रकाश, ज्योति"
विसर्गः
पुं*
 - -
"लिखने में एक प्रतीक, जो स्पष्ट रूप से महाप्राण है तथा दो विन्दु (:) लगा कर प्रकट किया जाता है"
विसर्गः
पुं*
 - -
सूर्य का दक्षिणायन
विसर्गः
पुं*
 - -
"लिङ्ग, शिश्न"
विसर्गः
पुं*
 - विसृज्+घञ्
"विनाश, सृष्टि का लोप"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आक्षेपणम्, आक्षेपः, अपक्षेपणम्, विक्षेपणम्, प्रक्षेपणम्, क्षेपणम्, विसर्जनम्, संक्षेपणम्, क्षिप्तिः, मुक्तिः, संक्षिप्तिः, प्रक्षेपः, आवापः, विसर्गः, संरोधः, संक्षेपः, विनिक्षेपः, विक्षेपः, प्रासः, समीरणम्, प्रथनम्, प्रपातनम्, प्रहरणम्, अस्र, किरत्, क्षिप, निवापिन्, तस्, कीर्णिः, क्षिपा, टेपनम्, आवपनम्, आक्षेपणम्, असनम्, उदीरणम्, प्रासनम्, डङ्गरः, क्षेपः
noun
केषाञ्चन वस्तूनां क्षेपणक्रिया।
"अमीषां वस्तूनाम् आक्षेपणम् आवश्यकम्।"
Synonyms:
 विसर्गः
noun
व्याकरणे वर्तमानं चिह्नं यद् स्वरस्य अग्रे आरेखन्ति।
"विसर्गस्य चिह्नं द्विबिन्दुयुक्तम् अस्ति तथा च यस्य उच्चारणम् अघोषस्य हवर्णस्य सदृशम् अस्ति।"
Synonyms:
 प्रस्थानम्, प्रयाणम्, गमनम्, अपगमः, व्यपगमः, विगमः, अपायः, अपयानम्, सम्प्रस्थानम्, अपासरणम्, अपसरणम्, अपक्रमः, अपक्रमणम्, उत्क्रमणम्, अत्ययः, निर्गमः, विसर्गः, वियोगः
noun
एकस्मात् स्थानात् अन्यस्थाने यानस्य क्रिया।
"रामस्य वनाय प्रस्थानम् दुःखकारकम्।"
Tamil
Tamil
விஸர்க3: : தள்ளல், விடுதல், எறிதல், போடுதல், காணிக்கை, தானம் செய்தல், விட்டு விடுதல், மலம் கழித்தல்,
” : ” என்னும் குறி.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विसर्गः,
पुं,
 (वि + सृज + घञ् ।) दानम् । (यथा, रघुवंशे । ४ । ८६ ।“आदानं हि विसर्गाय सतां जलमुचामिव ॥
”)व्यागः । (यथा, महाभारते । १ । ३२ । १३ ।“नानाशस्त्रविसर्गैस्तैर्व्वध्यमानः समन्ततः ॥
”)मलनिर्गमः । विसर्ज्जनीयः । (यथा, भाग-वते । ६ । ८ । १० ।“सविसर्गं फडन्तं तत् सर्व्वदिक्षु विनिर्द्दिशेत् ॥
”)सूर्य्यस्यायनभेदः । इति मेदिनी । गे, ५० ॥
मोक्षः । इति हलायुधः ॥
विसृष्टः । इतिशब्दरत्नावली ॥
विशेषसृष्टिः । यथा, --“पुरुषानुगृहीतानामेतेषां वासनामयः ।विसर्गोऽयं समाहारो बीजाद्बीजं चराचरम् ॥
”इति श्रीभागवतम् ॥
विसर्ज्जनीयस्य पर्य्यायः ।“अः सर्गो रसना वक्त्रं विसर्गश्च द्बिबिन्दुकः ।नादोऽर्द्धेन्दुरर्द्धमात्रा कला राशी सदाशिवः ।अनुच्चार्य्या तुरीया च विश्वमातृकला परा ॥
”इति बीजाभिधानम् ॥
अपि च ।“अः कण्ठको महासेनः कला पूर्णामृता हरिः ।इच्छा भद्रा गणेशश्च रतिविद्यामुखी सुखम् ॥
द्विबिन्दुरसना सोमोऽनिरुद्धो दुःखसूचकः ।द्विजिह्वः कुण्डलं वक्रं सर्गः शक्तिर्निशाकरः ।सुन्दरी सुयशानन्ता गणनाथो महेश्वरः ॥
”इति बीजवर्णाभिधानान्तरम् ॥
अन्यच्च ।“विसर्गः सर्गमाख्यातो वियद्विषयमासनः ।अनिरुद्धो महेशानि कालज्ञोऽपि रमापि च ॥
”इति वर्णाभिधानम् ॥
(प्रयोगः । यथा, भागवते । १ । ५ । ११ ।“तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवः ॥
”)