| YouTube Channel

विसर्ग (visarga)

 
शब्दसागरः
English
विसर्ग
m.
(-र्गः)
1. Abandoning, relinquishment, getting rid of or free
from any thing.
2. Departure, going away.
3. Separation.
4. Gift,
donation.
5. Final emancipation or beatitude, exemption from
worldly existence.
6. Evacuation of excrement, voiding by stool,
&c.
7. The soft aspirate or Visarga, marked by two perpendicular
dots, (ः), and as the substitute for the letters or र, the termination
of various inflections both of nouns and verbs.
8. A division of the
sun's course, the southern course.
9. Light, splendour.
E.
वि before
सृज् to let go,
aff.
घञ्
Capeller Eng
English
विसर्ग॑
m.
cessation, end
loosening, letting go
dismission, evacuation (of the body)
gift, donation
hurling, throwing,
casting, shooting off
production, creation (abstr. & concr. )
a kind of
aspiration & its sign (g. ).
Yates
English
वि-सर्ग (र्गः) 1.
m.
Abandoning
gift
riddance
voiding by stool
the
letter (ः)
sun's southern course
light, final emancipation.
Spoken Sanskrit
English
विसर्ग - visarga -
m.
- voiding
शुन्य - zunya -
adj.
- void
आभु - Abhu -
adj.
- void
रेकु - reku -
adj.
- void
रिक्तक - riktaka -
adj.
- void
वशिक - vazika -
adj.
- void
वशिन् - vazin -
adj.
- void
शून्यक - zUnyaka -
adj.
- void
रिक्त - rikta -
adj.
- void
गून - gUna -
adj.
- voided
पुरीषित - purISita -
adj.
- voided
अपाकृत - apAkRta -
adj.
- void of
सर्ग - sarga -
m.
- voiding
सर्जन - sarjana -
n.
- voiding
संसर्जन - saMsarjana -
n.
- voiding
निर्जनता - nirjanatA -
f.
- voidness
निर्जन - nirjana -
n.
- voidness
निर्जनत्व - nirjanatva -
n.
- voidness
महाशून्यता - mahAzUnyatA -
f.
- great void
विपुरुष - vipuruSa -
adj.
- void of men
विसर्ग - visarga -
m.
- voiding
सर्ग - sarga -
m.
- voiding
सर्जन - sarjana -
n.
- voiding
संसर्जन - saMsarjana -
n.
- voiding
प्रस्रवण - prasravaNa -
n.
- voiding urine
उत्सर्ग - utsarga -
m.
- voiding by stool
मूत्रित - mUtrita -
n.
- voiding of urine
भिन्नवर्चस् - bhinnavarcas -
adj.
- voiding excrement
निर्हाद - nirhAda -
m.
- voiding excrement
निसर्ग - nisarga -
m.
- voiding excrement
निश्चारक - nizcAraka -
m.
- voiding excrement
पूतिमुक्त - pUtimukta -
n.
- voiding excrement
प्रस्कन्दन - praskandana -
n.
- voiding excrement
विष्ठाकरण - viSThAkaraNa -
n.
- voiding excrement
पुरीषोत्सर्जन - purISotsarjana -
n.
- voiding excrement
नीलमेहिन् - nIlamehin -
adj.
- voiding bluish urine
पुरीषोत्सर्ग - purISotsarga -
m.
- voiding of excrement
पुरीषण - purISaNa -
n.
- voiding of excrement
रक्तमूत्रता - raktamUtratA -
f.
- voiding of blood with urine
मूत्रपुरीषोच्चार - mUtrapurISoccAra -
m.
- voiding urine and excrement
मूत्रपुरीषोसर्ग - mUtrapurISosarga -
m.
- voiding urine and excrement
मूत्रोच्चार - mUtroccAra -
m.
- voiding urine and excrement
रक्तमेह - raktameha -
m.
- voiding of blood with urine
हुड - huDa -
m.
- place for voiding excrement
वर्चःस्थान - varcaHsthAna -
n.
- place for voiding excrement
निर्हार - nirhAra -
m.
- evacuation or voiding of excrement
विसर्ग - visarga -
m.
- voiding
विसर्ग - visarga -
m.
- thecolon-likesigninDevanagari
विसर्ग - visarga -
m.
- emission
विसर्ग - visarga -
m.
- shedding
विसर्ग - visarga -
m.
- granting
विसर्ग - visarga -
m.
- discharge
विसर्ग - visarga -
m.
- scattering
विसर्ग - visarga -
m.
- light
विसर्ग - visarga -
m.
- exemption from worldly existence
विसर्ग - visarga -
m.
- splendour
विसर्ग - visarga -
m.
- cessation
विसर्ग - visarga -
m.
- producer
विसर्ग - visarga -
m.
- hurling
विसर्ग - visarga -
m.
- dismissal
विसर्ग - visarga -
m.
- sending away
विसर्ग - visarga -
m.
- offspring
विसर्ग - visarga -
m.
- final emancipation
विसर्ग - visarga -
m.
- sun's southern course
विसर्ग - visarga -
m.
- creating
विसर्ग - visarga -
m.
- producing
विसर्ग - visarga -
m.
- shedding
श्चुत् - zcut - shedding
अमृतद्रव - amRtadrava -
adj.
- shedding
प्रस्यन्दिन् - prasyandin -
adj.
- shedding
वाहिन् - vAhin -
adj.
- shedding
वर्षिक - varSika -
adj.
- shedding
स्कन्दिन् - skandin -
adj.
- shedding
स्रावक - srAvaka -
adj.
- shedding
स्रावण - srAvaNa -
adj.
- shedding
विमोक्ष - vimokSa -
m.
- shedding
स्कन्द - skanda -
m.
- shedding
स्राव { स्रु } - srAva { sru } -
m.
- shedding
आमोचन - Amocana -
n.
- shedding
उद्वमन - udvamana -
n.
- shedding
प्रमोचन - pramocana -
n.
- shedding
समुक्षण - samukSaNa -
n.
- shedding
दलनिर्मोक - dalanirmoka -
m.
- leaf-shedding
हिमश्रथ - himazratha -
m.
- shedding cold
असृग्दोह - asRgdoha -
adj.
- shedding blood
अस्रायमाणक - asrAyamANaka -
adj.
- shedding tears
विसर्ग - visarga -
m.
- shedding
प्रकल्पित - prakalpita -
adj.
- shed
प्रमुक्त - pramukta -
adj.
- shed
प्रस्कन्न - praskanna -
adj.
- shed
विलुलित - vilulita -
adj.
- shed
विसृष्ट - visRSTa -
adj.
- shed
श्चुतित - zcutita -
adj.
- shed
स्कन्दित - skandita -
adj.
- shed
सृजान - sRjAna -
adj.
- shed
मुक्त - mukta -
adj.
- shed
मण्डपिका - maNDapikA -
f.
- shed
शाला - zAlA -
f.
- shed
कुटीर - kuTIra -
m.
- shed
उटज - uTaja -
m.
- shed
कोट - koTa -
m.
- shed
वर्तयति { वृत् } - vartayati { vRt } - verb - shed [ e.g. tears ]
स्रवति { स्रु } - sravati { sru } - verb - shed
प्रमुञ्चते { प्रमुच् } - pramuJcate { pramuc } - verb - shed
प्रसिञ्चति { प्रसिच् } - prasiJcati { prasic } - verb - shed
प्रस्कन्दति { प्रस्कन्द् } - praskandati { praskand } - verb - shed
विसर्ग - visarga -
m.
- thecolon-likesigninDevanagari
विसर्ग - visarga -
m.
- thecolon-likesigninDevanagari
विसर्ग visarga
m.
emission
उत्सर्ग utsarga
m.
emission
उत्सृष्टि utsRSTi
f.
emission
विसृष्टि visRSTi
f.
emission
सृष्टि sRSTi
f.
emission
समुत्सर्ग samutsarga
m.
emission
उद्वाप udvApa
m.
emission
प्रपात prapAta
m.
emission
प्रसेक praseka
m.
emission
सेक seka
m.
emission
विसर्जन visarjana
n.
emission
वमन vamana
n.
emission
सेचन secana
n.
emission
स्कन्दन skandana
n.
emission
स्खलन skhalana
n.
emission on
शुक्रविसृष्टि zukravisRSTi
f.
emission of semen
रेच reca
m.
emission of breath
रेचन recana
n.
emission of breath
स्वयमिन्द्रियमोचन svayamindriyamocana
n.
spontaneous emission of semen
सर्ग sarga
m.
emission or creation of matter
अम्बूकृत ambUkRta
n.
roaring accompanied with emission of saliva
सनिष्ठीव saniSThIva
adj.
accompanied with emission of saliva or sputtering
Wilson
English
विसर्ग
m.
(-र्गः)
1 Abandoning, relinquishment, getting rid of or free from any thing.
2 Departure, going away.
3 Separation.
4 Gift, donation.
5 Final emancipation or beatitude, exemption from worldly existence.
6 Evacuation of excrement, voiding by stool, &c.
7 The soft aspirate or Visarga, marked by two perpendicular dots (:), and
as the substitute of the letters or र, the termination of various
inflections both of nouns and verbs.
8 A division of the sun's course, the southern course.
9 Light, splendour.
E.
वि before सृज to let go,
aff.
घञ्.
Apte
English
विसर्गः [visargḥ], 1 Sending forth, emission.
Shedding, pouring down, dropping
पुरं नवीचक्रुरपां विसर्गान् मेघा निदाघ- ग्लपितामिवोर्वीम्
R.*
16.38.
Casting, discharge
सरहस्यो धनुर्वेदः सविसर्गोपसंयमः
Bhāg.*
1.7.44.
Giving away, a gift, donation
आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव
R.*
4. 86 (where the word means 'pouring down' also).
Sending away, dismissal
हरणं विसर्गं शाल्वेन विसर्जनम्
Mb.
* 5.175.37.
Creation, creating
नियमे विसर्गे भूतात्मा मानसस्तथा
Mb.
* 12.239.12
secondary creation
ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्गः पौरुषः स्मृतः
Bhāg.*
2.1.3.
Abandonment, relinquishment
निष्कयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते
Ms.*
9.46.
Voiding, evacuation
as in पुरीषविसर्ग.
Departure, separation.
Final beatitude.
Light, splendour.
A symbol in writing, representing a distinct hard aspiration and marked by two perpendicular dots (:).
The southern course of the sun.
The penis.
Destruction of the world
कालो वशीकृतविसृज्यविसर्गशक्तिः
Bhāg.*
7.9.22.
The function of the world (सृष्टिव्यापार)
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः
Bg.*
8.3.
Apte 1890
English
विसर्गः 1 Sending forth, emission.
2 Shedding, pouring down, dropping
R. 16. 38.
3 Casting, discharge.
4 Giving away, a gift, donation
आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव R. 4. 86 (where the word means ‘pouring down’ also).
5 Sending away, dismissal.
6 Creation, creating.
7 Ahandonment, relinquishment.
8 Voiding, evacuation
as in पुरीषविसग
9 Departure, separation.
10 Final beatitude.
11 Light, splendour.
12 A symbol in writing, representing a distinct hard aspiration and marked by two perpendicular dots (H).
13 The southern course of the sun.
14 The penis.
Monier Williams Cologne
English
वि-सर्ग a, वि-सर्जन. See
p.
1001.
वि-सर्ग॑ b
m.
sending forth, letting go, liberation, emission, discharge,
GṛŚrS.
MBh.
&c.
voiding, evacuation (of excrement),
ŚBr.
MBh.
Suśr.
opening (of the closed hand),
KātyŚr.
getting rid of, sending away, dismissal, rejection,
Mn.
MBh.
&c.
letting loose i.e. driving out (cows
See गो-विस्°)
final emancipation, exemption from worldly existence,
BhP.
cessation, end,
RV.
GṛS.
end of the annual course of the sun,
Car.
destruction of the world,
BhP.
giving, granting, bestowal,
Mn.
MBh.
&c.
scattering, hurling, throwing, shooting, casting (also of glances),
MBh.
Ragh.
BhP.
producing, creating (esp. secondary creation or creation in detail by Puruṣa
See under सर्ग),
Bhag.
BhP.
creation (in the concrete sense), product, offspring,
Hariv.
BhP.
‘producer’, cause,
BhP.
membrum virile, ib.
the sun's southern course,
L.
separation, parting,
W.
(cf. -चुम्बन)
light, splendour, ib.
N.
of a symbol in grammar (= वि-सर्जनीय, which is the older term See below),
Pāṇ.
, Sch.
Śrutab.
MBh.
BhP.
N.
of Śiva,
MBh.
xiii, 1241
Monier Williams 1872
English
विसर्ग वि-सर्ग, वि-सर्जन, &c. See under
वि-सृज् below.
वि-सर्ग, अस्, m. sending forth, letting go, emis-
sion, letting loose
creating, creation
emanation
voiding, evacuation (of excrement &c.)
getting rid
of, sending away, dismissal, abandonment, rejection,
relinquishment
giving away, gift, donation
de-
parture
separation
final emancipation, beatitude,
exemption from worldly existence
the sun's southern
course
light, lustre, splendor
(in grammar) N. of a
symbol usually marked by two perpendicular dots [:]
representing a hard and distinctly audible aspiration,
(it usually, though not always, occurs at the end of a
word, and is really a kind of sibilant, often taking the
place of final स् and र् when these letters pass into
aspirations
it must be preceded by a vowel, but
cannot be followed by one
it is called Visarga either
from its liability to be rejected or from its being
pronounced with a full emission of breath.)
Macdonell
English
विसर्ग vi-sargá,
m.
[√ sṛj] discharge, liberation 🞄(V., C.)
cessation, end (V.)
divergence 🞄(of paths
RV.)
C.: emission
evacuation 🞄of excrement
dismission of a person
🞄bestowing, giving
casting, throwing, discharging, 🞄scattering
creating
creation, product
🞄final aspiration (gr.): -cumbana,
n.
🞄parting kiss
-lupta,
n.
absence of Visarga.
Benfey
English
विसर्ग विसर्ग, i. e. वि-सृज् + अ,
m.
1.
Abandoning.
2. Final emancipation.
3. Departure.
4. Relinquishment.
5.
Dismission, Chr. 9, 38.
6. Creation,
Bhag. 8, 3.
7. Evacuation of excrement,
Vedāntas. in Chr. 209, 20.
8. Separa-
tion.
9. Donation.
10. Light, lustre.
11. The southern course of the sun.
Apte Hindi
Hindi
विसर्गः
पुं*
- वि + सृज् + घञ्
"भेज देना, उद्गार"
विसर्गः
पुं*
- -
"गिराना, उडेलना, बूँद-बूँद करके गिराना"
विसर्गः
पुं*
- -
"डालना, फेंकना"
विसर्गः
पुं*
- -
"प्रदान करना, भेंट, दान"
विसर्गः
पुं*
- -
"भेज देना, विसर्जन"
विसर्गः
पुं*
- -
"परित्याग, छोड़ देना"
विसर्गः
पुं*
- -
"उत्सर्जन, मलत्याग"
विसर्गः
पुं*
- -
"जुदाई, वियोग"
विसर्गः
पुं*
- -
मोक्ष
विसर्गः
पुं*
- -
"प्रकाश, ज्योति"
विसर्गः
पुं*
- -
"लिखने में एक प्रतीक, जो स्पष्ट रूप से महाप्राण है तथा दो विन्दु (:) लगा कर प्रकट किया जाता है"
विसर्गः
पुं*
- -
सूर्य का दक्षिणायन
विसर्गः
पुं*
- -
"लिङ्ग, शिश्न"
विसर्गः
पुं*
- विसृज्+घञ्
"विनाश, सृष्टि का लोप"
L R Vaidya
English
visarga {% m. %} 1. Sending forth, pouring, emission
2. giving away, gift, donation, आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव R.iv.86 (where the word is used in this sense and in sense 1)
3. evacuation (as in पुरीषोत्सर्ग)
4. dismissal, abandonment, relinquishment
5. separation
6. final emancipation
7. splendour, light
8. the sun’s course to the south
9. a hard aspiration marked by two perpendicular dots (ः) (in gram.).
Bopp
Latin
विसर्ग m. (r. सृज् praef. वि s. अ) emissio, creatio. BH.
8. 3.
Abhyankara Grammar
English
विसर्ग aspiration, leaving of the breath generally at the comple- tion of the utterance of a word when there is a pause
the term विसर्जनीय was in use in ancient times. Although not mentioned in his alphabet by Pāṇini, this Phonetic element, visarga, is looked upon as a letter
it is mentioned as one of the letters in the Śikṣā and the Prātiśākhya works and Patañjali has advised its inclusion in the alphabet. As visarga cannot be found in use indepen- dently of another letter (which is any vowel after which it occurs) it is called अयोगवाह.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
विसर्ग 17. das Ende des jährlichen Sonnenlaufes, Caraka 37, 6.
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
विसर्ग
विसर्ग, मुक्ति, वर्चस्
अर्चनामूल्ययोरर्घो विसर्गो मुक्तिवर्चसोः
verse 5.1.1.835
page 0096
Mahabharata
English
Visarga = Śiva (1000 names^2).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विसर्गः,
पुं,
(वि + सृज + घञ् ।) दानम् (यथा, रघुवंशे ८६ ।“आदानं हि विसर्गाय सतां जलमुचामिव
”)व्यागः (यथा, महाभारते ३२ १३ ।“नानाशस्त्रविसर्गैस्तैर्व्वध्यमानः समन्ततः
”)मलनिर्गमः विसर्ज्जनीयः (यथा, भाग-वते १० ।“सविसर्गं फडन्तं तत् सर्व्वदिक्षु विनिर्द्दिशेत्
”)सूर्य्यस्यायनभेदः इति मेदिनी गे, ५०
मोक्षः इति हलायुधः
विसृष्टः इतिशब्दरत्नावली
विशेषसृष्टिः यथा, --“पुरुषानुगृहीतानामेतेषां वासनामयः ।विसर्गोऽयं समाहारो बीजाद्बीजं चराचरम्
”इति श्रीभागवतम्
विसर्ज्जनीयस्य पर्य्यायः ।“अः सर्गो रसना वक्त्रं विसर्गश्च द्बिबिन्दुकः ।नादोऽर्द्धेन्दुरर्द्धमात्रा कला राशी सदाशिवः ।अनुच्चार्य्या तुरीया विश्वमातृकला परा
”इति बीजाभिधानम्
अपि ।“अः कण्ठको महासेनः कला पूर्णामृता हरिः ।इच्छा भद्रा गणेशश्च रतिविद्यामुखी सुखम्
द्विबिन्दुरसना सोमोऽनिरुद्धो दुःखसूचकः ।द्विजिह्वः कुण्डलं वक्रं सर्गः शक्तिर्निशाकरः ।सुन्दरी सुयशानन्ता गणनाथो महेश्वरः
”इति बीजवर्णाभिधानान्तरम्
अन्यच्च ।“विसर्गः सर्गमाख्यातो वियद्विषयमासनः ।अनिरुद्धो महेशानि कालज्ञोऽपि रमापि
”इति वर्णाभिधानम्
(प्रयोगः यथा, भागवते ११ ।“तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवः
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
विसर्ग
पु०
वि + सृज--घञ् दाने त्यागे मलत्यागे४ विसर्जनीयाख्ये वर्णभेदे सूर्य्यस्यायनभेदे मोक्षेहला० प्रलये विशेषसृष्टौ शब्दरला० “विश्वसर्गविस-र्गादिनवलक्षणलक्षितमिति” श्रीधरः
Capeller
German
विसर्ग॑
m.
das Aufhören, Ende
das Los-
lassen, Vonsichgeben, Schenkeung,
Spende
Schöpfung, Erzegung
Entlassung,
Entleerung, Befreiung, Erlösung,
Entleerung, Befreiung, Er-
lösung, der End- o. Hauchlaut (g.).
Grassman
German
visargá, m. [von sṛj m. ví], das Entlassen, daher 2〉 das Aufhören, Ende.
-ám 2〉 taptā́s gharmā́s aśnuvate {619, 9}.
2〉 pathā́m {831, 6}.
Burnouf
French
विसर्ग विसर्ग
m.
(सृज्) abandon, action de quitter
évacuation, excrétion
donation.
Emanation, l'acte divin
producteur des êtres.
Le विसर्ग ou aspiration douce, tg.
La
partie méridionale de l'orbite solaire.
Qpf. émission de
lumière, éclat.
Stchoupak
French
वि-सर्ग-
m.
émission, fait de lancer, de décocher (une flèche)
libération, fait de congédier, de répudier
émancipation finale,
destruction du monde
création (ord. ifc.), not. création secondaire (par
Puruṣa)
procréation,
descendance
procréateur, cause
don de
(gén. ifc.)
(gramm. ) arrêt brusque de la voyelle, avec légère aspiration
signe de l'alphabet qui représente ce son, substitut du स् et du र्
devant sourdes et en finale absolue
-इन्- -(ण्) ई- ag. qui fait un
don
créateur (de, ifc.).