| YouTube Channel

विषॢ (viSlR)

 
धातुप्रदीपः
Sanskrit
विषॢँ विषॢँ व्याप्तौ
- वेवेष्टि वेविष्टे वेविष्टः वेविषाते वेविषति वेविषते वेवेष्टु वेविष्टाम् वेवेषाणि वेविषै वेष्टा अविक्षत अविषत् विषम् वेषः वेष्यो नटः परिवेषः विष्णुः 13
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
विषॢँ विषॢँ व्याप्तौ
- वेवेष्टि अविषत् (द्र0 3155) उदिदित्येके-अविक्षत्, विष्ट्वा वेषित्वा (द्र0 7256) परिवेषः विषेर्व्याप्तिकर्मणि कः (तु0 दशः उ0 920)-विषम् विषेः किन्नुश्च द्र0 उ0 339) विष्णुः घञ् (द्र0 उ0 3319) वेषो नेपथ्यम् 13
धातुवृत्तिः
Sanskrit
विषॢँ विषॢ (अर्थः) व्याप्तौ
( वेवेष्टि, वेविष्टः ) इत्यादि निजिवत् "ष्टुना ष्टुः'' ( वेक्ष्यति ) "षढोः कस्सि'' (वेविढ्ढि) ष्टुत्वे जश्त्वं डकारः ( अवेवेट् ) "झलां जशोऽन्ते'' इति जश्त्वे चर्त्वं ( अविषद् ) इत्यादावतङि लृदित्त्वान्नित्यमङ् तङि तु "शल इगुधादनिटःक्सः, '' अजादौ "क्सस्याचि'' इत्यल्लोपः, ( अविक्षत, अविक्षाताम् अविक्षत ) इत्यादि विष्यन्ते व्याप्यन्तेऽनेन प्रेक्षकाणां मनांसीति ( वेषः ) "हलश्च'' इति संज्ञायां घञ् वेषेण सम्पादी ( वेष्यो ) नटः, ( वेष्या वेश्या ) "कर्मवेषाद्यत्'' इति सम्पादिनि यत् सम्पत्तिः-शोभातिशयः ( परिवेषः ) परिधिः वेषवद्धञ् वेवेष्टीति ( विषम्, ) इगुपधलक्षणः कः, विषमर्हतीति ( विष्यः ) दण्डादित्वाद्यत् ( विष्णुः ) "विषेः किच्च'' इति णुप्रत्ययः 13
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“विषॢ व्याप्तौ”@} 2 ‘व्याप्तौ वेवेष्टि वेविष्टे…।।’ 3 इति देवः।
‘विषृ--’ इति काशकृत्स्नः।
तत्र ‘विषॢ इति कातन्त्रे पाठः’ इति च तत्रोक्तम्।
“उदिदित्येके।
इरिदिति द्रुमे” इति धा।
का।
व्याख्या 4।
वेष्टा, विष्टवान्, विष्टः, वेषन्, वेषकः इत्येते व्यापकेऽर्थे।
वेषः, विष्टम्, वेषणीयम्, वेष्यम्, वैष्यम्, वेष्टव्यम्, वेषणं, विष्टिः इत्यष्टौ आवरणार्थे।
5 वेषकः-षिका, वेषकः-षिका, 6 विविक्षकः-क्षिका, वेविषकः-षिका
वेष्टा-ष्ट्री, वेषयिता-त्री, विविक्षिता-त्री, वेविषिता-त्री
7 वेविषत्-ती, वेषयन्-न्ती, विविक्षन्-न्ती
-- वेक्ष्यन्-न्ती-ती, वेषयिष्यन्-न्ती-ती, विविक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- वेविषाणः, वेषयमाणः, विविक्षमाणः, वेविषमाणः
वेक्ष्यमाणः, वेषयिष्यमाणः, विविक्षिष्यमाणः, वेविषिष्यमाणः
विट्-विषौ-विषः, वेट्-वेषौ-वेषः
-- -- विष्टम्-विष्टः-विष्टवान्, 8 आविष्टलिङ्गम्, वेषितम्-तः, विविक्षितः, वेविषितः-तवान्
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि जौहोत्यादिकणिजिर्धातुवत् 9 ऊह्यानि।
10 विष्टिः, 11 विष्णुः, 12 वेष्पम्, 13 वैष्ट्रः, 14 विषम्।
इमानि औणादिकनिष्पन्न- रूपाणीति ज्ञेयानि।
15 विषयम् = आवरणम्।
विषयो = देशः।
16
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१६१५)
02
=>
 (३-जुहोत्यादिः-१०९५। अक। अनि। उभ।)
03
=>
 (श्लो। १७४)
04
=>
 (२-५५)
05
=>
 [पृष्ठम्१२४३+ २८]
06
=>
 [[१। सन्नन्तात् ण्वुलि, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वे ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति षकारस्य ककारे ‘इण्कोः’ (८-३-५७) इति सकारस्य षत्वे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[२। ‘जुहोत्यादिभ्यः--’ (२-४-७५) इति श्लौ, ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्वित्वे, ‘निजां त्रयाणां गुणः श्लौ’ (७-४-७५) इति अभ्यासस्य गुणे, ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-८०) इति नुम्निषेधे च रूपमेवम्। एवं वेविषाणः इत्यत्रापि गुणो ज्ञेयः। अनिट्कारिकायां विषिग्रहणेन जौहोत्यादिकोऽयं गृह्यते इति न्यासे।]]
08
=>
 [[३। ‘आविष्टलिङ्गा जातिर्यल्लिङ्गमुपादाय प्रवर्तते उत्पत्तिप्रभृति आविनाशान्न तं लिङ्गं जहाति’ इति महाभाष्यवचनं (१-२-५२) अत्र द्रष्टव्यम्।]]
09
=>
 (६७३)
10
=>
 [[४। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तिच्।]]
11
=>
 [[५। ‘विषेः किच्च’ (द। उ। १-१४९) इति णुप्रत्ययः किच्च भवति। वेवेष्टि कृत्स्नमिति विष्णुः = सर्वव्यापी भगवान्।]]
12
=>
 [[६। ‘पानीविषिभ्यः पः’ (द। उ। ७-२) इति पप्रत्यये रूपम्। वेष्पम् = परमात्मा।]]
13
=>
 [[७। औणादिके (द। उ। ८-८०) ष्ट्रन्प्रत्यये रूपमेवम्। वैष्ट्रः = विष्णुः वायुश्च इति।]]
14
=>
 [[८। व्याप्तिकर्मणि गम्यमाने औणादिकः (द। उ। ९। २०) कन्प्रत्ययो भवति। विषम् = प्राणहरद्रव्यम् इत्यर्थः। जलार्थको विषशब्दो वेदे प्रयुज्यते। द्रष्टव्या निघण्टुः (१-१२)।]]
15
=>
 [[९। बाहुलकात् औणादिके (द। उ। १-१२) कयन्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
16
=>
 [पृष्ठम्१२४४+ ३१]