| YouTube Channel

विष्णुतैल (viSNutaila)

 
Monier Williams Cologne
English
विष्णु—तैल
n.
 a kind of oil,
BrahmaP.
Apte Hindi
Hindi
विष्णुतैलम्
नपुं*
 विष्णुः-तैलम् -
एक प्रकार औषधियों से बनाया गया तेल
L R Vaidya
English
vizRu-tEla {% n. %} a kind of medicinal oil.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विष्णुतैलं,
क्ली,
 (विष्णुनामकं तैलम् ।) अश्विनी-कुमारकृतपक्वतैलविशेषः । यथा, --“स्नानीयं विष्णुतैलञ्च स्वर्व्वैद्येन विनिर्म्मितम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे १३ अध्यायः ॥
* ॥
अथ स्वल्पविष्णुतैलम् ।“शालपर्णीपृश्निपर्णीवलागोरक्षतण्डुलाः ।एरण्डस्य च मूलानि बृहत्योः पूतिकस्य च ॥
शतावरी सहचरं पचेदेतैः पलोन्मितैः ।तैलप्रस्थं पयो दत्त्वा गव्यं वाजं चतुर्गुणम् ॥
अस्य तैलस्य पक्वस्य शृणु वीर्य्यमतः परम् ।वातार्त्ता नरनागाश्च पीत्वा दृढतनुत्वचः ॥
हृत्पार्श्वशूले वातासे गलगण्डेऽर्द्दिते क्षये ।शर्कराश्मरिपाण्डुत्वकामलार्द्धावभेदके ॥
क्षीणेन्द्रियेऽन्त्रवृद्धौ च जराजर्ज्जरिते हितम् ।स्त्रीणाम्श्वतरीणाञ्च गर्भस्थितिकरं परम् ॥
एतदङ्गवरं तैलं विष्णुना परिकीर्त्तितम् ॥
”तण्डुलः गोरक्षतण्डुलः । बृहत्योर्बृहतीकण्ट-कार्य्योः । पूतिको नाटाकरञ्जः । सहचरोझिण्टी । अत्र क्वाथान्तराभावात् क्षीरस्यचतुर्गुणं जलं कश्चिद्ददाति ।“स्वरसक्षीरमाङ्गल्यैः पाको यत्रेरितः क्वचित् ।जलं चतुर्गुणं तत्र वीर्य्याधानार्थमारपेत् ॥
”इति परिभाषाबलात् ॥
क्वचिदिति पाठात् क्वाथान्तररहिते केवल-क्षीरादिसहिततैलादिपाके ज्ञातव्यं न तु सर्व्वत्र ।“एलाचन्दनकुङ्कुमागुरुमुराकक्कोलमांसीशटी-श्रीवासश्छदग्रन्थिपर्णशशभृत्क्षौणीध्वजोशी-रकम् ।कस्तूरिनखपूतिशैलजलमुङ्मेथीलवङ्गादिकंगग्धद्रव्यमिदं प्रदेयमखिलं श्रीविष्णुतैलादिषु ॥
”अथ बृहद्विष्णुतैलम् ।“जलधरमश्वगन्धाजीवकर्षभकौ शटी ।काकोली क्षीरकालोली जीवन्ती मधुयष्टिका ॥
मधूरिका देवदारु पद्मकाष्ठञ्च सैन्धवम् ।मांसी चैला त्वचं कुष्ठं रक्तचन्दनशैलजम् ॥
मञ्जिष्ठा मृगनाभिश्च श्वेतचन्दनकुङ्कुमम् ।पर्णी कुन्दुरु खोटिश्च ग्रन्थिकञ्च नखी तथा ॥
एतेषां पलिकैर्भागैस्तैलस्यापि तथाढकम् ।शतावरीरससमं दुग्धञ्चापि समं भवेत् ॥
विष्णुतैलवरं श्रेष्ठं सर्व्ववातविकारनुत् ।ऊर्द्ध्ववाते ह्यधोवाते अङ्गविग्रह एव च ॥
शिरोमध्यगता ये च मन्या स्तम्भे गलग्रहे ।यस्य शुष्यति चैकाङ्गं गतिर्यस्य च विह्वला ॥
ये वातप्रभवा रोगा ये च पित्तसमुद्भवाः ।सर्व्वांस्तान्नाशयत्याशु सूर्य्यस्तम इवोदितः ॥
”इति भैषज्यरत्नावली ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
विष्णुतैल
न०
 वैद्यकप्रसिद्धे तैलभेदे तच्च विविधं स्वल्प-वृहद्भेदात् तत्तैलपाकप्रकारः भैषज्यरत्ना० उक्तो यथातत्र स्वल्पविष्णुतैलम् “शालपर्णी पृश्रिपर्णी वलागोर-क्षतण्डुलाः । एरण्डस्य च मूलानि वृहत्योः पूतिकस्यच । शतावरी सहचवी पचेदेतैः पलोन्मितैः । तैलप्रस्थंपयोदत्त्वा गव्यं वाऽऽंजं चतुर्गुणम् । अस्यतैलस्य पक्वस्यशृणु वीर्य्यमतः परम् । वातार्त्ता नरनागाश्च पीत्वादृढतनुत्वचः । हृत्पार्श्वशूले वातास्रे गलगण्डे-ऽर्दिते क्षये । शर्कराश्मरिपाण्डुत्वकामलार्द्धावभेदके ।क्षीणेन्द्रियेऽन्त्रवृद्धौ च जराजर्जरिते हितम् । स्त्रीणा-मप्वतरीणाञ्च गर्भस्थितिकरं परम् । एतदङ्गवरं तैलंविष्णुना परिकीर्त्तितम्” । तण्डुलः गोरक्षतण्डुलः ।वृहत्योर्वृहतीकण्टकार्य्योः । पूतिकं नाटाकरञ्जः ।सहचरी झिण्टी । अत्र क्वाथान्तराभावात् क्षीरस्य चतु-र्गुणं जलं कश्चिद्ददाति । “स्वरसक्षीरमाङ्गल्यैः पाकोयत्रेरितः क्वचित् । जलं चतुर्गुणं तत्र वीर्य्याधानार्थ-मावपेत्” इति परिभाषावलात् । क्वचिदिति पाठात्काथास्तररहिते केवलक्षीरादिसहिततैलादिपाके ज्ञातव्यंस तु सर्वत्र । “एलाचन्दनकुङ्कुमागुरुमुराकक्कोलमांसी शटी श्रीवासच्छदग्रन्थिपर्णशशभृत्क्षौणीध्वजोशी-रकम् । कस्तूरोनखपूतिशैलजलमुङ्मेथीलवङ्गादिकम् ।गन्धद्रव्यमिदं प्रदेयमखिलं श्रीविष्णुतैलादिषु” । अथवृहद्विष्णुतेलम् “जलधरमश्वगन्धा जीवकर्षभकौ शटी ।काकोली क्षीरकाकोसी जीवन्ती मधुयष्टिका । मधूरिकादेवदारु पद्मकाष्ठञ्च सैन्धवम् । मांसी चैला त्वचं कुष्ठं रक्त-चन्दंनशैसजम् । मञ्जिष्ठा मृगनाभिश्च श्वेतचन्दनकु-ङ्कुमम् । पर्णीकुन्दुरु खोटिश्च ग्रन्थिकञ्च नखी तथा ।एतेषां पालिकैभागैस्तैलस्यापि तथाढकम् । शतावरीरसतमं दुग्धञ्चापि समं भवेत् । विष्णुतैलवरं श्रेष्ठंसर्ववातविकारनुत् । ऊर्द्ध्ववाते ह्यधोवाते अङ्गविग्रहएव च । शिरीमध्यगता ये च मन्यास्तम्भे गलग्रहे ।यस्य शुष्यति चैकाङ्गं गतिर्यस्य च विह्वला । ये वातप्रमवारोगा ये च पित्तसमुद्भकः । सर्वांस्तान्नाशयत्याशुसूर्य्यस्तम इवोदितः” ।