| YouTube Channel

विष्टिः (viSTiH)

 
Apte
English
विष्टिः [viṣṭiḥ],
f.
 [विष्-क्तिन् क्तिच् वा]
Pervading.
An act, occupation.
Hire, wages.
Unpaid labour
दण़्ड- विष्टिकराबाधै रक्षेदुपहतां कृषिम् Kau.
A.
Sending.
Residence in hell to which one is condemned.
See विष्टिकारिन्
Mb.
 * 12.59.41.
Comp.
 -करः the lord of slaves, of unpaid labourers
Mb.
 * 3.19.73. -कारिन् an unpaid forced labourer (Mar. वेठबिगार)
भारयष्टि- धरैश्चापि पुरुषैर्विष्टिकारिभिः Śiva B.3.23. -कर्मान्तिकः (= विष्टिकारिन्)
Rām.*
 2.82.2.
Apte 1890
English
विष्टिः f. [विष्-क्तिन् क्तिच् वा] 1 Pervading.
2 An act, occupation.
3 Hire, wages.
4 Unpaid labour.
5 Sending.
6 Residence in hell to which one is condemned.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वेतनम्, वर्तनम्, भूतिः, कर्मण्या, विधा, भृत्या, भरण्यम्, भरणम्, मूल्यम्, निर्वेशः, पणः, विष्टिः, आजीवः, जीवनम्, वार्ता, जीविका
noun
कर्मदक्षिणा
सः अल्पं वेतनं गृहीत्वा कार्यं करोति। /"पणो देयो अवकृष्टस्य षडुत्कृष्टस्य वेतनम् [मनु. 7.126]"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विष्टिः,
स्त्री,
 (विष + क्तिन् ।) वेतनं विना हठा-द्भारोद्वहनादिक्लेशः । वेगार इति ख्यातः ।तत्पर्य्यायः । आजूः २ । इत्यमरः ॥
हठाद-भृतिकः क्लेशो विजातरूपो विष्टिरिति भट्ट-स्वामी ॥
द्वे वेतनमन्तरेण कर्म्मकरणे कर्म्म-कारिणि चेत्यन्ये । त्रिषु कर्म्मकरे विष्टिः स्त्रिया-मभृतिकर्म्मणीति रुद्रः । इति भरतः ॥
* ॥
(यथा, रामायणे । २ । ८२ । २० ।“विष्टिकर्म्मान्तिकाः सर्व्वे मार्गशोधक-रक्षकाः ॥
”)वेतनम् । कर्म्म । इति मेदिनी । टे, २९ ॥
(यथा, भागवते, । ७ । ८ । ५५ ।“वयमीशकिन्नरगणास्तवानुगादितिजेन विष्टिममुनानुकारिताः ॥
”)भद्रा । वर्षणम् । इति विश्वः ॥
प्रेषणम् । इतिहेमचन्द्रः ॥
सा च भद्रा ववाद्येकादशकरणा-न्तर्गतसप्तमकरणं पञ्जिकायां तस्या अङ्कंशून्यम् । यथा, --“ववबालवकौलवतैतिलगरबणिजाः सविष्टयः सप्त ।शकुनिचतुष्पन्नागाःकिन्तुघ्नश्च ध्रुवाणि करणानि ॥
शुक्लादितिथिशेषार्द्धात् पञ्चमे तत्तुरीयके ।आद्यन्तार्द्धात् क्रमेण स्युरष्टावृत्त्या ववादयः ॥
एकादश्याश्चतुर्थ्याश्च शोषार्द्धे शुक्लपक्षके ।अष्टमीपौर्णमास्योश्च पूर्व्वार्द्धे विष्टिरीरिता ॥
कृष्णपक्षे तृतीयाया दशम्याश्च परार्द्धतः ।सप्तम्याश्च चतुर्द्दश्याः पूर्व्वार्द्धे विष्टिसम्भवः ॥
विहाय विषरौद्राणि विष्टिं सर्व्वत्र वर्ज्जयेत् ।विष्टिशेषे त्रिदण्डे हि पुच्छे कार्य्यं जयावहम् ॥
”कर्म्मप्रकाशे ।“नाड्यस्त पञ्च वदनं गलकस्तथैकावक्षो दशैकसहिता नियतं चतस्रः ।नाभिः कटिः षडथ पुच्छलता च तिस्रोविष्टेर्ध्रवं निगदितोऽङ्गविभाग एषः ॥
मुखे कार्य्यध्वस्तिर्भवति मरणं चाथ गलकेधनग्लानिर्वक्षस्यथ कटितटे बुद्धिविलयः ।कलिर्नाभीदेशे विजयमथ पुच्छे च जगदुःशरीरे भद्रायाः पृथगिति फलं पूर्व्वमुनयः ॥
मनुवसुमुनितिथियुगदश-शिवगुणसंख्यासु तिथिषु पूर्व्वाग्न्योः ।१४ । ८ । ७ । १५ । ४ । १० । ११ । ३ ।आयाति विष्टिरेषा पृष्ठे शुभदा पुरस्त्व-शुभदा ॥
”पूर्व्वाग्न्योः पूर्व्वाग्न्यादिदिङ्मुखी भवति इत्यर्थः ॥
“एकेन हीना द्विगुणा तिथिस्तुसप्तावशिष्टं करणं ववादि ।पूर्व्वे परेऽप्येवमयं विशेषोद्विसंगुणा चन्द्रविवर्ज्जिता च ॥
किन्तुध्नसंज्ञं करणं प्रदिष्ट-मादेस्तिथेरादिदले सदैव ।उपान्त्यशेषे शकुनिस्तु दर्शेपूर्व्वे चतुष्पादपरे च नागः ॥
इन्द्रकमलजचित्रार्य्यमभूश्रियः सयमा ववादेः ।कलिवृषफणिमारुताः पतयः शकुन्यादेः ॥
”ववाद्यधिपकथनम् ॥
“पौष्टिकस्थिरशुभानि ववाख्येवालवे द्विजहिताद्यपि कर्म्म ।कौलवे प्रमदमित्रविधानंतैतिले शुभगताश्रयकर्म्म ॥
गरे च बीजाश्रयकर्षणानिबणिज्यपि स्थैर्य्यबणिक्क्रिया च ।न सिद्धिमाप्नोति कृतञ्च विष्ट्यांविषाभिघातादिषु तत्र सिद्धिः ॥
मन्त्रौषधानि शकुनौ च सपौष्टिकानिगोविप्रराज्यपितृकर्म्म चतुष्पदे तु ।सौभाग्यदारुणकृतिध्रुवकर्म्मनागेकिन्तुघ्ननाम्नि शुभपौष्टिकमङ्गलानि ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
(यथा, कलाविलासे । २ । ११ ।“कश्चिद्वदति समेत्य द्रविणं निःक्षिप्य हन्त-गन्तास्मि ।भ्रातःपरं प्रभाते विष्टिदिनं किं करोम्यद्य ॥
”)
विष्टिः, त्रि, (विष् + क्तिच् ।) कर्म्मकरः । इतिमेदिनी । टे, २९ ॥