| YouTube Channel

विष्टरः (viSTaraH)

 
Apte
English
विष्टरः [viṣṭarḥ], 1 A seat (a stool, chair
&c.
 )
कुशपूतं प्रवयास्तु विष्टरम् (आददे)
R.*
 8.18
वृक्षशाखां स्वयं छित्वा विष्टराय ददौ मुदा
A.
Rām.*
 4.1.32.
A layer, bed (as of Kuśa grass.).
A handful of Kuśa grass.
The seat. of the presiding priest (or Brahman) at a sacrifice.
A tree.
An ascetic seat made of 25 Kuśa grassshoots ('पञ्चाशद्भिर्भवेद् ब्रह्मा तदर्धेन तु विष्टरः')
विष्टरासनयोग्यो हि कालो$यं मामुपस्थितः
Rām.*
 2.2.28.
Comp.
 -भाज्
a.
 seated on or occupying a seat
तत्रेश्वरो विष्टरभाग् यथावत्
Ku.*
 7.72. -श्रवस्
m.
 an epithet of Viṣṇu or Kṛiṣṇa
तं वदन्तमिति विष्टरश्रवाः श्रावयन्नथ समस्तभूभृतः
Śi.*
 14.12
Mb.
 * 14.14.2.
Apte 1890
English
विष्टरः 1 A seat (a stool, chair &c.)
R. 8. 18.
2 A layer, bed (as of Kuśa grass.).
3 A handful of Kuśa grass.
4 The seat of the presiding priest (or Brahman) at a sacrifice.
5 A tree.
Comp.
भाज् a. seated on or occupying a seat
Ku. 7. 72.
श्रवस् m. an epithet of Viṣṇu or Kṛṣṇa
Śi. 14. 12.
Apte Hindi
Hindi
विष्टरः
पुं*
 - "वि + स्तृ + अप्, षत्वम्"
"आसन, (स्टूल, कुर्सी आदि)"
विष्टरः
पुं*
 - -
"तह, परत, बिस्तरा (कुश आदि घास का)"
विष्टरः
पुं*
 - -
मुट्ठीभर कुशाघास
विष्टरः
पुं*
 - -
यज्ञ में ब्रह्मा का आसन
विष्टरः
पुं*
 - -
वृक्ष
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पीठम्, आसनम्, विष्टरः, विस्तरः, संवेशः, आसन्दी, मञ्चिका
noun
तद् आसनं यस्मिन् न केवलम् उपविश्यते तथा च यस्य पृष्ठभागः पृष्ठस्य आधारभूतः।
"पिता पीठम् उपविश्य दैनिकं पठति।"
Synonyms:
 वृक्षः, तरुः, द्रुमः, पादपः, द्रुः, महीरुहः, शाखी, विटपी, अमोकहः, कुटः, सालः, पलाशी, आगमः, अगच्छः, विष्टरः, महीरुट्, कुचिः, स्थिरः, कारस्करः, नगः, अगः, कुटारः, विटपः, कुजः, अद्रिः, शिखरी, कुठः, कुञ्जः, क्षितिरुहः, अङ्गघ्रिपः, भूरुहः, भूजः, महीजः, धरणीरुहः, क्षितिजः, शालः
noun
शाखा-पर्ण-स्कन्ध-मूलादि-युक्ता दीर्घजीवीनी वनस्पतिः।
"वृक्षाणां रक्षणं कर्तव्यम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विष्टरः,
पुं,
 (विस्तीर्य्यते इति । वि + स्तॄ + अप् ।“वृक्षासनयोर्विष्टरः ।” ८ । ३ । ९३ । इतिनिपातनात् षत्वम् ।) विटपी । दभमुष्टिः ।पीठाद्यासनम् । इत्यमरः ॥
आदिना कुशा-सनादिग्रहः । इति भरतः ॥
* ॥
(यथा, भागवते । ३ । २८ । १६ ।“काञ्चीगुणोल्लसत्श्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् ।दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्द्धनम् ॥
”)विष्टरलक्षणमाह । विष्टरस्तु सार्द्धद्बितयवामा-वर्त्तवलिताधोमुखाग्रा असंख्यातदर्भाः । तथाच गृह्यासंग्रहः ।“ऊर्द्ध्वकेशो भवेद्ब्रह्मा लम्बकेशस्तु विष्टरः ।दक्षिणावर्त्तको ब्रह्मा वामावर्त्तस्तु विष्टरः ॥
”इति ॥
छन्दोगपरिशिष्टम् ।“दर्भसंख्या न विहिता विष्टरास्तरणेष्वपि ॥
”एवञ्च ।“पञ्चाशद्भिर्भैवेद्ब्रह्मा तदर्द्धेन तु विष्टरः ॥
”इति यदि समूलं तदा शाख्यन्तरीयम् । एतेनविष्टरे पञ्चविंशतिसंख्या भवदेवभट्टोक्तानिरस्ता । एवं विष्टरग्रहणं हस्ताभ्यामपियदुक्तं तदपि निरस्तम् ।“यत्रोपदिश्यते कर्म्म कर्त्तुरङ्गं न चोच्यते ।दक्षिणस्तत्र विज्ञेयः कर्म्मणां पारगः करः ॥
”इति छन्दोगपरिशिष्टात् । इति संस्कार-तत्त्वम् ॥