| YouTube Channel

विष्टम्भः (viSTambhaH)

 
Apte
English
विष्टम्भः [viṣṭambhḥ], 1 Fixing firmly.
Obstruction, hindrance, an impediment.
Obstruction of the urine or ordure, constipation.
Paralysis.
Stopping, staying.
Stepping, placing the feet.
Prop, support.
Endurance, resistance
शीतोष्ण-वर्ष-पवन-विष्टम्भविभिन्न- सर्वत्वचः
Mb.
 * 12.192.1.
Chandas
Sanskrit
सम-वृत्तम्,
अक्षराणि-
 44,
पादेऽक्षराणि-
 11
मात्राः - 16
सङ्ख्याजातिः - त्रिष्टुभ्
मात्रा-विन्यासः
द द दा द द दा द द दा दा दा
लक्षण-मूलम् - आनन्दमिश्र-जालक्षेत्रम्
Apte Hindi
Hindi
विष्टम्भः
पुं*
 - वि + स्तंभ् + घञ्
पक्की तरह से जमाना
विष्टम्भः
पुं*
 - -
"अवरोध, रुकावट, बाधा"
विष्टम्भः
पुं*
 - -
"मूत्रावरोध, मलावरोध कोष्ठबद्धता"
विष्टम्भः
पुं*
 - -
लकवा
विष्टम्भः
पुं*
 - -
"ठहरना, टिकाव"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मलावरोधः, बद्धकोष्ठम्, आमवातः, विष्टम्भः, गुद्ग्रहः, मलविष्टम्भः, नाहः, आनाहः, विड्ग्रहः, विद्सङ्गः, निबन्धः, विबन्धः, कोष्ठनिबन्धः, वेगरोधः, वेगविधारणम्
noun
रोगविशेषः यस्मिन् उदरे मलस्य अवरोधनं भवति।
"सः मलावरोधेन पीडितः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विष्टम्भः,
पुं,
 (वि + स्तन्भ + क्तः ।) प्रतिबन्धः ।(यथा, भागवते । ५ । २२ । १२ ।“स वृष्टिविष्टम्भग्रहोपशमनः ॥
” * ॥
आक्रमणम् । यथा, भारविः । १३ । १६ ।“प्रविकर्षनिनादभिन्नरन्ध्रःपदविष्टम्भनिपीडितस्तदानीम् ॥
”)रोगविशेषः । इति मेदिनी । भे, २० ॥
स तुआनाहरोगः । तस्य लक्षणमाह ।“आमं सकृद्वा निचितं क्रमेणभूयो विबद्धं विगुणानिलेन ।प्रवर्त्तमानं नयथास्वमेनंविकारमानाहमुदाहरन्ति ॥
”आमं अपक्वमाहारसारं शकृत् पुरीषं वाक्रमेण निचितं सञ्चितम् । भूयो विगुणानिलेनदुष्टवायुना विबद्धं व्यामशोषितं वा यथास्वंपूर्व्ववदप्रवर्त्तमानं एनं विकारं आनाह-माहुः ॥
* ॥
तत्रामजमानाहमाह ।“तस्मिन् भवत्यामसमुद्भवे तुतृष्णा प्रतिश्यायशिरोविदाहाः ।आमाशये शूलमथो गुरुत्वंहृत्स्तम्भ उद्गारविघातनञ्च ॥
”विघातनं अप्रवृत्तिः ॥
* ॥
शकृत्सञ्चयजमाह ।“स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रेशूलोऽथ मूर्च्छा शकृतो वमिश्च ।श्वासश्च पक्वाशयजे भवन्तितथालसोक्तानि च लक्षणानि ॥
”पक्वाशयजे शकृत्सञ्चयजे । अलसोक्तानिआध्मानवातनिरोधादीनि ॥
* ॥
आनाहोदा-वर्त्तयोश्चिकित्सायास्तुल्यत्वादुभयचिकित्सा अत्रलिख्यते । अथोदावर्त्तानां चिकित्सा ।“अधोवातनिरोधोत्थे ह्युदावर्त्ते हितं मतम् ।स्नेहपानं तथा स्वेदो वस्तिर्यच्चानुलोमनम् ॥
विड्विघातसमुत्थे तु विड्भेव्यन्नं तथौषधम् ।वर्त्त्यभ्यङ्गावगाहश्च स्वेदो वस्तिर्हितो मतः ॥
”वर्त्तिः फलवर्त्तिः ।“मूत्रावरोधजनिते क्षीरवारिवचां पिबेत् ।दुष्पर्शास्वरसं चापि कषायं ककुभस्य च ॥
दुष्पर्शा कण्टकारी दुरालभा च तुल्यगुणत्वात् ।एर्व्वारुबीजं तोयेन पिबेद् वा लवणीकृतम् ।सितामिक्षुरसं क्षीरं द्राक्षारसमथापि वा ॥
सर्व्वथैव प्रकुर्व्वीत मूत्रकृच्छ्राश्मरीविधिम् ।जृम्भाभिघातजे स्नेहं स्वेदं चापि प्रयोजयेत् ॥
अन्यानपि प्रयुञ्जीत समीरणहरान् विधीन् ।नेत्रनीरावरोधोत्थे मुञ्चेदुच्चैर्दृ शोर्जलम् ॥
सुप्यात् सुखेन तस्याग्रे कथयेच्च कथाः प्रियाः ।छिक्काभिघातजे तीक्ष्णाघ्राणनस्यार्कदर्शनैः ॥
प्रवर्त्तयेत् क्षुतं सक्तं स्नेहस्वेदौ प्रशीलयेत् ॥
”तीक्ष्णं मरीचराजिकादि ।“उद्गारस्यावरोधे तु स्नैहिकं धूममाचरेत् ॥
छर्द्दिनिग्रहसंजाते वमनं लङ्घनं हितम् ।विरेचनं चात्र मतं तैलेनाभ्यञ्जनं तथा ॥
वस्तिशुद्धिकरैः सिद्धं चतुर्गुणजलं पयः ।आवारिनाशात् क्वथितं पीतवन्तं प्रकामतः ॥
रमयेयुः प्रिया नार्य्यः शुक्रोदावर्त्तिनं नरम् ।तस्याभ्यङ्गोऽवगाहश्च मदिरा चरणायुधः ॥
शालिः पयो निरूहश्च हितं मैथुनमेव च ।क्षुद्विघातसमुद्भूते स्निग्धमुष्णं तथा लघु ॥
रूच्यमल्पं हितं भक्ष्यं पुष्पं सेव्यं सुगन्धि यत् ।तृषाविघातसंभूते शीतः सर्व्वो विधिर्हितः ॥
कर्पूरशिशिरं स्वल्पं पिबेत्तोयं शनैः शनैः ।श्रमश्वासे धृते शस्तो विश्रामः सरसौदनः ॥
निद्रावेगविघातोत्थे पिबेत्क्षीरं सितायुतम् ।सुवाहनं सुशय्यात्र हिताः श्रोत्रप्रियाः कथाः ॥
”वातादिवेगविघातजनितानामुदावर्त्तानां चिकि-त्सामभिधाय रूक्षादिकुपितवातजनितस्य उदा-वर्त्तस्य चिकित्सामाह ।“हिङ्गुमाक्षिकसिन्धूत्थैः पिष्टैर्वर्त्तिविनिर्म्मिताम् ।घृताभ्यक्तां गुदे न्यस्येदुदावर्त्तविनाशिनीम् ॥
”फलवर्त्तिः ।“मदनं पिप्पली कुष्ठं वचा गौराश्च सर्षपाः ।गुडक्षीरसमायुक्ता फलवर्त्तिरिहोदिता ॥
”मदनफलादिवर्त्तिः ॥
* ॥
“खण्डपलं त्रिवृताक्षः कृष्णाकर्षं द्बयोश्चूर्णम् ।प्राग्भोजनस्य मधुना विडालपदकं नरोलिह्यात् ॥
एतद्गाढपुरीषे देयं विज्ञैरुदावर्त्ते ।मधुरं नरपतियोग्यं चूर्णं नाराचकं नाम्ना ॥
”इति नाराचचूर्णम् ॥
* ॥
“सव्योषं पिप्पलीमूलं त्रिवृद्दन्ती च चित्र-कम् ।तच्चूर्णं गुडसंमिश्रं भक्षयेत् प्रातरुत्थितः ॥
एतद्गुडाष्टकं नाम्ना बलवर्णाग्निवर्द्धनम् ।उदावर्त्तप्लीहगुल्मशोथपाण्ड्वामयापहम् ॥
”इति गुडाष्टकम् ॥
* ॥
“मूलकं शुष्कमार्द्रञ्च वर्षाभूपञ्चमूलकम् ।कृतमालफलं चाप्सु पक्त्रा तेन घृतंपचेत् ।तत् पीतं शमयेत् क्षिप्रमुदावर्त्तमशेषतः ॥
”पञ्चमूलकमत्र बृहत् । शुष्कमूलकाद्यघृतम् ॥
* ॥
अथ आनाहस्य चिकित्सा ।“तुल्यकारणकार्य्यत्वादुदावर्त्तहरीं क्रियाम् ।आनाहेऽपि च कुर्व्वीत विशेषश्चाभिधीयते ॥
त्रिवृत्कृष्णाहरीतक्यो द्विचतुःपञ्चभागिकाः ।गुडेन तुल्या वटिका हरन्त्यानाहमुल्वणम् ॥
वर्त्तिस्त्रिकटुसैन्धवसर्षपगृहधूमकुष्ठमदनफलैः ।मधुनि गुडे वा पक्वैर्निहिता स्वाङ्गुष्ठपरि-माणाः ॥
वर्त्तिरियं दृष्टफला शनैः प्रणिहिता गुदे घृता-भ्यक्ते ।आनाहोदावर्त्तौ शममति जठरं तथागुल्मम् ॥
”त्रिकटुकाद्या वर्त्तिः ॥
इति भावप्रकाशः ॥
(त्रि, विशेषेण स्तम्भयिता । यथा, ऋग्वेदे ।९ । ८६ । ३५ ।“दिवो विष्टम्भ उपमो विचक्षणः ॥
”)