विषुवं (viSuvaM)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte 1890

English

 विषुवं The first point of Aries or Libra into which the sun enters at the vernal or autumnal equinox,  the equinoctial point. 
Comp. 
छाया the shadow of the gnomon at noon. 
दिनं the day of the equinox. 
रेखा the equinoctial line. 
संक्रांतिः f. the sun's equinoctial passage. 

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 विषुवं,  क्ली,
   समरात्रिन्दिवकालः । तत्पर्य्यायः ।विषुवत् २ । इत्यमरः ॥
 विषुपम् ३ विष्वक् ४विश्वक् ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
 विषुणः ६ ।इति रामाश्रमः ॥
 विषुवः ७ । इति मुकुटः ॥
तत्तु मेषतुलयोः संक्रान्ती । यथा,  --“मृगकर्कटसंक्रान्ती द्वे तूदग्दक्षिणायने ।विषुवती तुलामेषे गोलमध्ये तथापराः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
 * ॥
ते तु महाविषुवजलविषुवनामभ्यां क्रमेण ख्याते ।यथा,  --“विषुवाभ्यां वत्सरः स्यादिति शब्दविदां मतम् ।महाविषुवमाख्यातं कृतिभिश्चैत्रचिह्नितम् ।तथा स्याज्जलविषुवं क्रमादाश्विनचिह्नितम् ॥
”इति शब्दरत्नावली ॥
 * ॥
विषुवारम्भकालो यथा,  --“मृगसंक्रान्तितः पूर्व्वं पश्चात् तारा दिनान्तरे ।एकवर्षे चतुःपञ्चपलमानक्रमेण तु ।षट्षष्टिवत्सरानेकदिनं स्यादयनं रवेः ।एवं चतुःपञ्चदिनमयनारम्भणं क्रमात् ॥
व्युत्क्रमेण च तद्वत् स्यादुदग्यानं रवेर्ध्रुवम् ।कर्किसंक्रमणे तद्वदभितो दक्षिणायनम् ॥
अयनांशक्रमेणैव विषुवारम्भणं तथा ।रविसंक्रान्तितो मेषतुलयोरभितः पुनः ॥
विषुवं मीनकन्यार्द्धे त्वेकाक्षीन्द्रशकाब्दके ।दिनमानाय मीनार्द्धान्मेषार्द्धं पालिकं शतम् ॥
ततो वृषार्द्धपर्य्यन्तमशीतिः पलभाजिनी ।मिथुनार्द्धं चतुस्त्रिंशत्पलानां वर्द्धते क्रमात् ॥
कर्कटार्द्धन्तु षट्त्रिंशत् सिंहार्द्धन्तु द्व्यशीतकम् ।कन्यार्द्धन्तु द्विनवतिः क्रमात् त्रुट्यति वासरे ॥
कन्यार्द्धाद्रजनीमानं बोध्यं पूर्व्वक्रमेण हि ।दिने दिने भागहारान्मानं बोध्यं दिवानिशोः ॥
एकमानं दण्डषष्ट्या त्यक्त्रान्यमाननिर्णयः ।षट्षष्टिवत्सरानेवं ततः स्यात् षोडशांशके ।पुनस्तद्वत्सरांस्तद्वत् एवं सप्तदशादिके ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
 * ॥
अन्यच्च“मेषसंक्रमतः पूर्व्वं पश्चात्तारा दिनान्तरे ।प्रातिलोम्यानुलोम्येन विषुवारम्भणं भवेत् ॥
त्रयोदशदिने सौरे चैत्रे नखतिथौ शके ।विषुवारम्भणं तत्र समं मानं दिवानिशोः ॥
ततः प्रतिदिनं वेला सपादत्रिपलात्मिका ।वर्द्धते मेषविश्वांशपर्य्यन्तं स्थूलमार्गतः ॥
तथा ज्येष्ठान्तपर्य्यन्तं पादोनत्रिपलात्मिका ।तादृगाषाढपर्य्यन्तं पलैकप्रमिता मता ॥
ततः कर्क्कटविश्वांशपर्य्यन्तं प्रत्यहं क्रमात् ।सपादपलमानेन वेला त्रुट्यति निश्चितम् ॥
तादृग्भाद्रान्तपर्य्यन्तं पादोनत्रिपलात्मिका ।तादृगाश्विनशेषान्तं हरनेत्रपलात्मिका ॥
दिवामानं दण्डषष्टेस्त्यक्त्वा रात्रेः प्रमाणकम् ।वैशाखादौ दिवामानं रात्रिमानं तुलादिषु ॥
षट्षष्टिवत्सरानेवं ततः स्यात् द्वादशांशके ।पुनस्तद्वत्सरांस्तद्वत् तत एकादशादिके ॥
”इति सत्कृत्यमुक्तावली ॥

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.