| YouTube Channel

विषय (viSaya)

 
शब्दसागरः
English
विषय
m.
(-यः)
1. Any object of sense, any thing perceivable by the
senses, as colour, form, flavour, odour and sound
they are five
for the five Indriyas, viz:--शब्द for the ear, स्पर्श for the skin, रूप
for the eye, रस for the tongue, गन्ध for the nose.
2. An object in
general, as of affection or desire, &c.
3. Worldly object or
pursuit, affair, business, transaction, &c.
4. A country, whether
inhabited or uninhabited.
5. Refuge, asylum.
6. Department,
sphere, element, home, province, that which is peculiarly known
or frequented, as a particular study by its professors, a particular
town by its townsfolk, water by fish, air by birds, &c.
7. A collec-
tion of villages.
8. Any thing indigenous or peculiar to a province,
&c.
9. A religious obligation or observance.
10. Semen virile.
11.
A lover, a husband.
12. Sensual enjoyment, sensuality.
13. Sub-
ject, topic, subject-matter.
14. The subject of an Adhikaraṇa, (in
Phil.)
15. A thing aimed at.
16. Scope, range, compass, reach.
17. A realm, a kingdom, a domain.
E.
वि before षि to bind,
aff.
अच्
Capeller Eng
English
विषय
m.
reach, sphere, domain, province, country
the
right place for (gen. )
object,
esp.
of sense,
pl.
(sgl. ) the pleasures
of sense or the external world. छन्दसि विषये in the sphere of
i.e.
only in the Veda (g. ). Adj. —° falling into the sphere of, belonging or
relating to. Abstr. °ता
f.
, °त्व
n.
Yates
English
वि-षय (यः) 1.
m.
Worldly object
possession
thing
object of
sense or of desire
sphere of
observation or action
country
cluster of villages
resort
pro-
vincial peculiarity
ceremony
husband.
Spoken Sanskrit
English
विषय - viSaya -
m.
- case
भाण्ड - bhANDa -
n.
- case
यदि - yadi -
indecl.
- incase
पुट - puTa -
n.
- casecover
वत्से - vatse -
f.
- femalechild [ vocative case ]
पक्षानुगुण - pakSAnuguNa -
adj.
- casesensitive [ computer ]
विभक्ति - vibhakti -
f.
- case(grammar)
पक्षानुपाती - pakSAnupAtI -
m.
- casesensitive [ computer ]
पक्षवेदी - pakSavedI -
m.
- casesensitive [ computer ]
पक्षोदासीन - pakSodAsIna -
adj.
- case-insensitive [ computer ]
अवस्थानियामकविधान - avasthAniyAmakavidhAna -
n.
- casecontrolstructure [ computer ]
पक्षनियामकविधान - pakSaniyAmakavidhAna -
n.
- casecontrolstructure [ computer ]
विकल्पनियामकविधान - vikalpaniyAmakavidhAna -
n.
- casecontrolstructure [ computer ]
तर्हि समीचीनं एव स्यात् - tarhisamIcInaMevasyAt -
sent.
- Inthatcaseitshouldbegood.
तर्हि कुत्र दृष्टवान्? - tarhikutradRSTavAn? -
sent.
- InthatcasewherehaveIseenyou?
तर्हि तत्रैव दृष्टवान् - tarhitatraivadRSTavAn -
sent.
- Imusthaveseenyouthereinthatcase.
तर्हि सर्वं दायित्वं भवतः एव - tarhisarvaMdAyitvaMbhavataHeva -
sent.
- Inthatcasetheentireresponsibilityisyours.
तथा चेत् श्वः भवान् एव पाकं करोतु - tathAcetzvaHbhavAnevapAkaMkarotu -
sent.
- Inthatcaseyoucookthefoodyourselftomorrow.
दशा - dazA -
f.
- case
घटना - ghaTanA -
f.
- case
विषय - viSaya -
m.
- subject
प्रकश्ण - prakazNa -
n.
- subject
विधेय - vidheya -
adj.
- subjectto
क्लेशस्यात्मा पदमुपनीतः - klezasyAtmApadamupanItaH -
sent.
- youhavesubjectedyourselftotrouble
वशवर्तिन् - vazavartin -
adj.
- subject
वशग - vazaga -
adj.
- subject
अस्वतन्त्र - asvatantra -
adj.
- subject
उपजीविन् - upajIvin -
adj.
- subject
ग्राहक - grAhaka -
adj.
- subject
नाथवत् - nAthavat -
adj.
- subject
भर्तृताङ्गत - bhartRtAGgata -
adj.
- subject
वशनी - vazanI -
adj.
- subject
वशीभुत - vazIbhuta -
adj.
- subject
विवश - vivaza -
adj.
- subject
साक्षिमात्र - sAkSimAtra -
adj.
- subject
उपस्ति - upasti -
adj.
- subject
भूमि - bhUmi -
f.
- subject
अधिकार - adhikAra -
m.
- subject
आश्रित - Azrita -
m.
- subject
जानपद - jAnapada -
m.
- subject
विषय - viSaya -
m.
- issue
विषय - viSaya -
m.
- matter
विषय - viSaya -
m.
- subject
विषय - viSaya -
m.
- case
विषय - viSaya -
m.
- theme
विषय - viSaya -
m.
- content
विषय - viSaya -
m.
- topic
विषय - viSaya -
m.
- entity [ computer ]
विषय विभाग - viSayavibhAga -
m.
- faculty
विषय - viSaya -
m.
- concern
विषय - viSaya -
m.
- horizon
विषय - viSaya -
m.
- lover
विषय - viSaya -
m.
- dominion
विषय - viSaya -
m.
- sensual enjoyments
विषय - viSaya -
m.
- any special worldly object or aim or matter or business
विषय - viSaya -
m.
- territory
विषय - viSaya -
m.
- fit or suitable object
विषय - viSaya -
m.
- field
विषय - viSaya -
m.
- period or duration
विषय - viSaya -
m.
- scope
विषय - viSaya -
m.
- theme
विषयवस्तु - viSayavastu -
n.
- theme
वस्तु - vastu -
n.
- theme
प्रबन्धाः - prabandhAH -
m.
pl. - themes
आचरण - AcaraNa -
n.
- processing (theme)
विषय - viSaya -
m.
- matter
यथार्थ - yathArtha -
n.
- asamatteroffact
अहं विषयम् अस्मरम् - ahaMviSayamasmaram -
sent.
- Irememberedthematter.
विषयस्य वर्धनं मास्तु - viSayasyavardhanaMmAstu -
sent.
- Don'tescalatethematter.
धनविषये जागरूको भवतु - dhanaviSayejAgarUkobhavatu -
sent.
- Becarefulinmoneymatters.
कथञ्चित् तस्य पत्नि एतत् विषयं ज्ञास्यति इति तस्य चिन्ता - kathaJcittasyapatnietatviSayaMjJAsyatiititasyacintA -
sent.
- Hisworryisthatsomehowhiswifewillcometoknowaboutthismatter
श्वः प्रातःकाले प्रथमम् एतं विषयं तं निवेदयिष्यामि - zvaHprAtaHkAleprathamametaMviSayaMtaMnivedayiSyAmi -
sent.
- Iwillinformhimaboutthismatterfirstthinginthemorningtomorrow.
मेध्यमय - medhyamaya -
adj.
- matter
अर्थना - arthanA -
f.
- matter
अचित् - acit -
f.
- matter
कुण्डिनी - kuNDinI -
f.
- matter
प्रकृति - prakRti -
f.
- matter
भूमि - bhUmi -
f.
- matter
भू - bhU -
f.
- matter
मात्रा - mAtrA -
f.
- matter
अर्थ - artha -
m.
- matter
गुणाश्रय - guNAzraya -
m.
- matter
जड - jaDa -
m.
- matter
व्यवहार - vyavahAra -
m.
- matter
द्रव्य - dravya -
n.
- matter
विषय - viSaya -
m.
- matter
यथार्थ - yathArtha -
n.
- asamatteroffact
अहं विषयम् अस्मरम् - ahaMviSayamasmaram -
sent.
- Irememberedthematter.
विषयस्य वर्धनं मास्तु - viSayasyavardhanaMmAstu -
sent.
- Don'tescalatethematter.
धनविषये जागरूको भवतु - dhanaviSayejAgarUkobhavatu -
sent.
- Becarefulinmoneymatters.
कथञ्चित् तस्य पत्नि एतत् विषयं ज्ञास्यति इति तस्य चिन्ता - kathaJcittasyapatnietatviSayaMjJAsyatiititasyacintA -
sent.
- Hisworryisthatsomehowhiswifewillcometoknowaboutthismatter
श्वः प्रातःकाले प्रथमम् एतं विषयं तं निवेदयिष्यामि - zvaHprAtaHkAleprathamametaMviSayaMtaMnivedayiSyAmi -
sent.
- Iwillinformhimaboutthismatterfirstthinginthemorningtomorrow.
मेध्यमय - medhyamaya -
adj.
- matter
अर्थना - arthanA -
f.
- matter
अचित् - acit -
f.
- matter
कुण्डिनी - kuNDinI -
f.
- matter
प्रकृति - prakRti -
f.
- matter
भूमि - bhUmi -
f.
- matter
भू - bhU -
f.
- matter
मात्रा - mAtrA -
f.
- matter
अर्थ - artha -
m.
- matter
गुणाश्रय - guNAzraya -
m.
- matter
जड - jaDa -
m.
- matter
व्यवहार - vyavahAra -
m.
- matter
द्रव्य - dravya -
n.
- matter
-
sent.
- Pleaseseattheminaline.Theteacherwillcomenow
तेषां कृते मम शुभाशयान् निवेदयतु - teSAMkRtemamazubhAzayAnnivedayatu -
sent.
- Conveymygoodwishestothem/*him(OnlyifthatpersonisaVIP).
सीम् - sIm - adverb - them
वस्तु - vastu -
n.
- theme
प्रबन्धाः - prabandhAH -
m.
pl. - themes
स्वयम् - svayam - inverb adj - themselves
नारीष्ठ - nArISTha -
adj.
- fond of them
उभावपि - ubhAvapi -
ind.
- both of them
भूयाम्स - bhUyAmsa -
m.
- most of them
तत्स्पृष्टिन् - tatspRSTin -
adj.
- touching them
देवव्यचस् - devavyacas -
adj.
- receiving them
निर्धार्तराष्ट्र - nirdhArtarASTra -
adj.
- free from them
पितृदेवत - pitRdevata -
adj.
- sacred to them
विषय - viSaya -
m.
- issue
प्रकाशन - prakAzana -
n.
- issue
वितरणं करोति { वि-तॄ } - vitaraNaMkaroti{vi-tRR} - verb 8 - issue
निष्पद् - niSpad -
adj.
- issue
प्रसूति - prasUti -
f.
- issue
सन्तति - santati -
f.
- issue
अपसारिता - apasAritA -
f.
- issue
गति - gati -
f.
- issue
निर्व्यूढि - nirvyUDhi -
f.
- issue
सिद्धि - siddhi -
f.
- issue
परिणति - pariNati -
f.
- issue
सन्तान - santAna -
m.
- issue
आगम - Agama -
m.
- issue
आस्राव - AsrAva -
m.
- issue
निर्गम - nirgama -
m.
- issue
निष्कास - niSkAsa -
m.
- issue
निष्काश - niSkAza -
m.
- issue
परिणाम - pariNAma -
m.
- issue
शेष - zeSa -
m.
n.
- issue
निःसरण - niHsaraNa -
n.
- issue
विषय - viSaya -
m.
- content
अनुक्रमणिका - anukramaNikA -
f.
- contents
तृप्ति - tRpti -
f.
- contentment
धृतिमत् - dhRtimat -
adj.
- content
परिपूर्ण - paripUrNa -
adj.
- content
पर्यवस्थित - paryavasthita -
adj.
- content
प्रशान्तकाम - prazAntakAma -
adj.
- content
प्रीतिमनस् - prItimanas -
adj.
- content
मर्षित - marSita -
adj.
- content
धृति - dhRti -
f.
- content
कृतार्थी करोति { कृतार्थीकृ } - kRtArthI karoti { kRtArthIkR } - verb - content
प्रावति { प्राव् } - prAvati { prAv } - verb - content
कृतार्थयति { कृतार्थय } - kRtArthayati { kRtArthaya } - verb denom. - content
विश्यसुछि - vizyasuchi -
n.
- contents
आधेय - Adheya -
n.
- contents
अन्तर - antara -
n.
- contents
उद्दान - uddAna -
n.
- contents
वस्तु - vastu -
n.
- contents
कृतार्थ - kRtArtha -
adj.
- contented
कृतकृत्य - kRtakRtya -
adj.
- contented
विषय - viSaya -
m.
- topic
प्रकश्ण - prakazNa -
n.
- topic
प्रस्ताव - prastAva -
m.
- topic
अधिकार - adhikAra -
m.
- topic
वृत्तान्त - vRttAnta -
m.
- topic
स्थल - sthala -
n.
- topic
प्रकरण - prakaraNa -
n.
- topic
अधिकरण - adhikaraNa -
n.
- topic
प्रस्ताव - prastAva -
m.
- introducing a topic
विषय - viSaya -
m.
- any subject or topic
प्रस्तावयति { प्रस्तु } - prastAvayati { prastu } - verb caus. - introduce as a topic
प्रसक्ति - prasakti -
f.
- topic of conversation
प्रमेय - prameya -
n.
- topic to be discussed
उद्देश - uddeza -
m.
- enunciation of a topic
अप्रकरण - aprakaraNa -
n.
- not the principal topic
प्रियवस्तु - priyavastu -
n.
- favourite object or topic
विविधविषयान् - vividhaviSayAn - phrase - On different different topics [ pl. acc. ]
प्रस्तुतत्व - prastutatva -
n.
- being a topic under discussion
प्रस्तौति { प्रस्तु } - prastauti { prastu } - verb - come to speak of introduce as a topic
अप्रकृत - aprakRta -
adj.
- not relevant to the main topic under discussion
प्रमेय - prameya -
n.
- thing to be proved or the topic to be discussed
प्रस्तुत - prastuta -
adj.
- introduced as a topic or subject under discussion
अधिकरणमाला - adhikaraNamAlA -
f.
- compendium of the topics of the vedAnta by author bhAratI-tIrtha
प्रस्तावयज्ञ - prastAvayajJa -
m.
- topic of conversation to which each person present offers a contribution
विषय - viSaya -
m.
- case
भाण्ड - bhANDa -
n.
- case
यदि - yadi -
indecl.
- incase
पुट - puTa -
n.
- casecover
वत्से - vatse -
f.
- femalechild [ vocative case ]
पक्षानुगुण - pakSAnuguNa -
adj.
- casesensitive [ computer ]
विभक्ति - vibhakti -
f.
- case(grammar)
पक्षानुपाती - pakSAnupAtI -
m.
- casesensitive [ computer ]
पक्षवेदी - pakSavedI -
m.
- casesensitive [ computer ]
पक्षोदासीन - pakSodAsIna -
adj.
- case-insensitive [ computer ]
अवस्थानियामकविधान - avasthAniyAmakavidhAna -
n.
- casecontrolstructure [ computer ]
पक्षनियामकविधान - pakSaniyAmakavidhAna -
n.
- casecontrolstructure [ computer ]
विकल्पनियामकविधान - vikalpaniyAmakavidhAna -
n.
- casecontrolstructure [ computer ]
तर्हि समीचीनं एव स्यात् - tarhisamIcInaMevasyAt -
sent.
- Inthatcaseitshouldbegood.
तर्हि कुत्र दृष्टवान्? - tarhikutradRSTavAn? -
sent.
- InthatcasewherehaveIseenyou?
तर्हि तत्रैव दृष्टवान् - tarhitatraivadRSTavAn -
sent.
- Imusthaveseenyouthereinthatcase.
तर्हि सर्वं दायित्वं भवतः एव - tarhisarvaMdAyitvaMbhavataHeva -
sent.
- Inthatcasetheentireresponsibilityisyours.
तथा चेत् श्वः भवान् एव पाकं करोतु - tathAcetzvaHbhavAnevapAkaMkarotu -
sent.
- Inthatcaseyoucookthefoodyourselftomorrow.
दशा - dazA -
f.
- case
घटना - ghaTanA -
f.
- case
विषय - viSaya -
m.
- province
देश - deza -
m.
- province
निर्ग - nirga -
m.
- province
लोक - loka -
m.
- province
विजय - vijaya -
m.
- province
ग्रामशत - grAmazata -
n.
- province
पीठ - pITha -
n.
- province
मण्डल - maNDala -
n.
- province
स्थान - sthAna -
n.
- province
चक्र - cakra -
n.
- province
माण्डलिक - mANDalika -
adj.
- ruling a province
मण्डलिन् - maNDalin -
m.
- ruler of a province
वर्ग - varga -
m.
- province or sphere of
माण्डलिक - mANDalika -
adj.
- relating to a province
ग्रामशताध्यक्ष - grAmazatAdhyakSa -
m.
- governor of a province
चक्रधर - cakradhara -
m.
- governor of a province
चक्रिन् - cakrin -
m.
- governor of a province
मध्यम - madhyama -
m.
- governor of a province
मण्डलवर्तिन् - maNDalavartin -
m.
- governor of a province
माण्डलिक - mANDalika -
m.
- governor of a province
विषयाधिकृत - viSayAdhikRta -
m.
- governor of a province
विषयपति - viSayapati -
m.
- governor of a province
देशीय - dezIya -
adj.
- belonging to a province
महामण्डलेश्वर - mahAmaNDalezvara -
m.
- great chief of a province
स्त्रीनिबन्धन - strInibandhana -
n.
- woman's peculiar province
चक्रपाल - cakrapAla -
m.
- superintendent of a province
स्वविषय - svaviSaya -
m.
- one's own sphere or province
भोगपति - bhogapati -
m.
- governor of a town or province
स्वान्त - svAnta -
m.
- own territory or domain or province
विषय - viSaya -
m.
- peculiar province or field of action
वङ्ग - vaGga -
m.
- Bengal proper or the eastern parts of the modern province
विषय - viSaya -
m.
- entity [ computer ]
व्यभिलेख - vyabhilekha -
m.
- entityrelationshipdiagram(ERD) [ computer ]
सत्त्व - sattva -
n.
- entity
अभाव - abhAva -
m.
- non-entity
सरूपत्व - sarUpatva -
n.
- entity of form
पुद्गल - pudgala -
m.
- personal entity
सावर्ण्य - sAvarNya -
m.
- entity of colour
समानकर्तृत्व - samAnakartRtva - entity of subject
सुहृन्मित्र - suhRnmitra -
n.
- friends and allies [ used as a singular entity ]
भूतकोटि - bhUtakoTi -
f.
- absolute non-entity
सत् - sat -
n.
- entity or existence
लम्ब - lamba -
m.
- perpendicular entity [ Geom. ]
सवर्णत्व - savarNatva - entity of colour with
सुमङ्गल - sumaGgala -
n.
- any auspicious entity
चतुष्पादी - catuSpAdI -
f.
- any entity with 4 feet [ quatraped, chair, etc. ]
सावर्ण्य - sAvarNya -
m.
- entity of caste or class
सत्तामात्र - sattAmAtra -
n.
- mere entity or existence
उभयभाग - ubhayabhAga -
adj.
- having part in both segments [ of time, place, entity, etc ]
सदसदात्मक - sadasadAtmaka -
adj.
- having the nature both of entity and non-entity
सदसदात्मता - sadasadAtmatA -
f.
- having the nature both of entity and non-entity
प्रतीत्यसमुत्पाद - pratItyasamutpAda -
m.
- concept of dependent origination that states that everything arises in dependence upon multiple causes and conditions
nothing exists as a singular, independent entity [ Buddh. ]
विषय viSaya
m.
issue
प्रकाशन prakAzana
n.
issue
वितरणं करोति { वि-तॄ } vitaraNaM karoti { vi-tRR } verb 8 issue
द्वीप dvIpa
m.
n.
island
अस्ति किल ? asti kila ?
sent.
is it?
समस्थानिक samasthAnika
n.
isotope
दृश्यते dRzyate verb is seen
पृथक्करण pRthakkaraNa
n.
isolation
अनुमन्यते anumanyate verb pass. is allowed
नास्ति किल ? nAsti kila ?
sent.
is it not ?
सर्वं कुशलम् sarvaM kuzalam
sent.
All is well.
कुत्र सः ? kutra saH ?
sent.
Where is he ?
अपूपम् अस्ति apUpam asti
sent.
There is cake.
कियद्दूरे अस्ति? kiyaddUre asti?
sent.
How far is it?
परिणाहः बहु न्यूनः pariNAhaH bahu nyUnaH
sent.
Width is less.
कस्य इदम्? kasya idam?
sent.
Whose is this?
सः अत्र नास्ति saH atra nAsti
sent.
He is not here.
सः विरामं स्वीकृतवान् saH virAmaM svIkRtavAn
sent.
He is on leave.
अद्य सोमवासरः adya somavAsaraH
sent.
today is Monday
बहु मधुरम् bahu madhuram
sent.
It is too sweet.
sent.
Please seat them in a line. The teacher will come now
तेषां कृते मम शुभाशयान् निवेदयतु teSAM kRte mama zubhAzayAn nivedayatu
sent.
Convey my good wishes to them / *him(Only if that person is a VIP).
सीम् sIm adverb them
वस्तु vastu
n.
theme
प्रबन्धाः prabandhAH
m.
pl. themes
स्वयम् svayam inverb adj themselves
नारीष्ठ nArISTha
adj.
fond of them
उभावपि ubhAvapi
ind.
both of them
भूयाम्स bhUyAmsa
m.
most of them
तत्स्पृष्टिन् tatspRSTin
adj.
touching them
देवव्यचस् devavyacas
adj.
receiving them
निर्धार्तराष्ट्र nirdhArtarASTra
adj.
free from them
पितृदेवत pitRdevata
adj.
sacred to them
विषय viSaya
m.
theme
विषयवस्तु viSayavastu
n.
theme
वस्तु vastu
n.
theme
प्रबन्धाः prabandhAH
m.
pl. themes
आचरण AcaraNa
n.
processing (theme)
Wilson
English
विषय
m.
(-यः)
1 Any object of sense, any thing perceivable by the senses, as colour, form,
flavour, odour, and sound.
2 An object in general, as of affection or desire, &c.
3 Worldly object or pursuit, affair, business, transaction, &c.
4 A country, whether inhabited or uninhabited.
5 Refuge, asylum.
6 Department, sphere, element, home, province, that which is peculiarly known
or frequented, as a particular study by its professors, a particular town by its
townsfolk, water by fish, air by birds, &c.
7 A collection of villages.
8 Any thing indigenous or peculiar to a province, &c.
9 A religious obligation or observance.
10 Semen virile.
11 A lover, a hus band.
E.
वि before षि to bind,
aff.
अच्.
Apte
English
विषयः [viṣayḥ], 1 An object of sense
(these are five, corresponding to the five organs of sense
रूप, रस, गन्ध, स्पर्श and शब्द corresponding to the eye, tongue, nose, skin, and ear)
श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम्
Ś.*
1.1.
A worldly object or concern, an affair, a transaction.
The pleasures of sense, worldly or sensual objects (usually in
pl.
)
यौवने विषयैषिणाम्
R.*
1.8
शब्दादीन् विषयान् भोक्तुम् 1.25
विषयव्यावृत्तकौतूहलः
V.*
1.9
निर्विष्टविषयस्नेहः 12.1
3.7
8.1
19.49
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः
Bg.*
2.59.
An object, a thing, matter
नार्यो जग्मुर्विषयान्तराणि
R.*
7.12
8.89.
An object or thing aimed at, mark, object
भूयिष्ठ- मन्यविषया तु दृष्टिरस्याः
Ś.*
1.3
Śi.*
9.4.
Scope, range, reach, compass
सौमित्रेरपि पत्रिणामविषये तत्र प्रिये क्वासि भोः
U.*
3.45
यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः
V.*
1.1
सकलवचनानामविषयः
Māl.
1.3, 36
U.*
5.19
Ku.*
6. 17.
Department, sphere, province, field, element
सर्वत्रौदरिकस्याभ्यवहार्यमेव विषयः
V.*
3.
A subject, subjectmatter, topic
अयि मलयज महिमायं कस्य गिरामस्तु विषयस्ते
Bv.*
1.11
so शृङ्गारविषयको ग्रन्थः 'treating of love'.
The topic or subject to be explained, general head
the first of the five members of an Adhikaraṇa q. v.
A place spot
परिसरविषयेषु लीढमुक्ताः
Ki.*
5.38.
A country, realm, domain, territory, district, kingdom
'विषयः स्यादिन्द्रियार्थे देशे जनपदे$पि च' इति विश्वः
अप्रविष्ट- विषयस्य सक्षसाम्
R.*
11.18
Pt.*
2.2.
A refuge, an asylum.
A collection of villages.
A lover, husband.
Semen virile.
A religious observance.
A symbolical expression for the number 'five'. (विषये means 'with regard or reference to', 'in respect of', 'in the case of', 'regarding', 'concerning'
या तत्रास्ते युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातुः
Me.*
84
स्त्रीणां विषये
धनविषये
&c.
)Comp. -अज्ञानम् sleepiness, exhaustion. -अधिकृतः the governor of a province. -अधिपतिः the king.
अभिरतिः attachment to objects of sense or worldly pleasures
द्विषतां वधेन विषयाभिरतिम् (अभिलष्यति)
Ki.*
6. 44
so अभिलाषः
Ki.*
3.13. -आत्मक
a.
consisting of worldly objects.
carnal, sensual. -आसक्त, -निरत
a.
addicted to sensual objects, sensualist, worldly-minded.-आसक्तिः, -उपसेवा, -निरतिः
f.
, -प्रसंगः addiction to pleasures of sense, sensuality. -एषिन्
a.
addicted to worldly objects
यौवने विषयैषिणाम्
R.*
1.8. -कर्मन् worldly business. -ग्रामः the collection of the objects of sense. -ज्ञः a specialist. -निरतिः attachment to sensual objects. -निह्नुतिः negation with regard to an object
शौशिर्यमभ्युपत्यैव परेष्वात्मनि कामिना औष्ण्यंप्रकाशनात्तस्य सैषा विषयनिह्नुतिः Kāv.2.36. -पतिः the governor of a province. -पराङ्मुख
a.
averse from mundane affairs.-प्रवण
a.
attached to objects of sense
Kull. on
Ms.*
2.99. -लोलुप
a.
eager for sensual enjoyment. -संगः addiction to sensual objects
सो$नुभूयासुखोदर्कान् दोषान् विषयसंगजान्
Ms.*
12.18. -सुखम् the pleasures of sense.-स्नेहः, -स्पृहा desire for sensual objects.
Apte 1890
English
विषयः 1 An object of sense
(these are five, corresponding to the five organs of sense
रूप, रस, गंध, स्पर्श and शब्द corresponding to the eye, tongue, nose, skin, and ear)
श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वं Ś. 1. 1.
2 A worldly object or concern, an affair, a transaction.
3 The pleasures of sense, worldly or sensual objects (usually in pl.) यौवने विषयैषिणां R. 1. 8
शब्दादीन् विषयान्भोक्तुं 10. 25
विषयव्यावृत्तकौतूहलः V. 1. 9
निर्विष्टविषयस्नेहः 12. 1, 3. 70, 8. 10, 19. 49
Bg. 2. 59.
4 An object, a thing, matter
नार्यो जग्मुर्विषयांतराणि R. 7. 12, 8. 89.
5 An object or thing aimed at, mark, object
भूयिष्ठमन्यविषया तु दृष्टिरस्याः Ś. 1. 31
Śi. 9. 40.
6 Scope, range, reach, compass
सौमित्रेरपि पत्रिणामविषये तत्र प्रिये क्वासि भोः U. 3. 45
यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः V. 1. 1
सकलवचनानामविषयः Māl. 1. 30, 36
U. 5. 19
Ku. 6. 17.
7 Department, sphere, province, field, element
सर्वत्रौदरिकस्याभ्यवहार्यमेव विषयः V. 3.
8 A subject, subject-matter, topic
अयि मलयज महिमायं कस्य गिरामस्तु विषयस्ते Bv. 1. 11
so शृंगारविषयको ग्रंथः ‘treating of love’.
9 The topic or subject to be explained, general head
the first of the five members of an Adhikaraṇa q. v.
10 A place, spot
परिसरविषयेषु लीढमुक्ताः Ki. 5. 38.
11 A country, realm, domain, territory, district, kingdom
Pt. 2. 2.
12 A refuge, an asylum.
13 A collection of villages.
14 A lover, husband.
15 Semen virile.
16 A religious observance.
17 A symbolical expression for the number ‘five.’ (विषये means ‘with regard or reference to, ‘in respect of’, ‘in the case of’, ‘regarding’, ‘cancerning’
या तत्रास्ते युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातुः Me. 82
स्त्रीणा विषये
धनविषये &c.).
Comp.
अभिरतिः {1} attachment to objects of sense or worldly pleasures
Ki. 6. 44
so °अभिलाषः Ki. 3. 13.
आत्मक a. {1} consisting of worldly objects. {2} carnal, sensual.
आसक्त,
निरत a. addicted to sensual objects, sensualist, worldly-minded.
आसक्तिः
उपसेवा,
निरतिः f.
प्रसंगः addiction to pleasures of sense, sensuality.
एषिन् a. addicted to worldly objects
R. 1. 8.
ग्रामः the collection of the objects of sense.
सुखं the pleasures of sense.
Monier Williams Cologne
English
विषय
m.
(ifc. f(आ).
prob. either
fr.
1. विष्, ‘to act’, or
fr.
वि
+
सि, ‘to extend’
cf.
Pāṇ.
viii, 3, 70, Sch.) sphere (of influence or activity), dominion, kingdom, territory, region, district, country, abode (pl.
=
lands, possessions),
Mn.
MBh.
&c.
scope, compass, horizon, range, reach (of eyes, ears, mind
&c.
),
ŚāṅkhŚr.
MBh.
&c.
period or duration (of life),
Pañcat.
special sphere or department, peculiar province or field of action, peculiar element, concern (ifc.
=
‘concerned with, belonging to, intently engaged on’
विषये, with
gen.
or ifc.
=
‘in the sphere of, with regard or reference to’
अत्र विषये, ‘with regard to this object’),
MBh.
Kāv.
&c.
space or room (sometimes
=
fitness) for (gen. ),
Kāv.
Pañcat.
an object of sense (these are five in number, the five इन्द्रिय, or organs of sense having each their proper विषय or object, viz. 1. शब्द, ‘sound’, for the ear
cf.
श्रुति-विषय
2. स्पर्श, ‘tangibility’, for the skin
3. रूप, ‘form’ or ‘colour’, for the eye
4. रस, ‘savour’, for the tongue
5. गन्ध, ‘odour’ for the nose: and these five Viṣayas are sometimes called the Guṇas or ‘properties’ of the five elements, ether, air, fire, water, earth, respectively
cf.
श्रुति-विषय-गुण),
Yājñ.
Śaṃk.
Sarvad.
IW.
83
a symbolical
N.
of the number ‘five’,
VarBṛS.
anything perceptible by the senses, any object of affection or concern or attention, any special worldly object or aim or matter or business, (pl. ) sensual enjoyments, sensuality,
KaṭhUp.
Mn.
MBh.
&c.
any subject or topic, subject-matter,
MBh.
Kāv.
&c.
an object (as opp. to ‘a subject’),
Sarvad.
a fit or suitable object (‘for’
dat.
gen.
, or comp. ),
MBh.
Kāv.
&c.
(in
phil.
) the subject of an argument, category, general head (one of the 5 members of an Adhikaraṇa [q.v.], the other 4 being विशय or संशय, पूर्व-पक्ष, उत्तर-पक्ष or सिद्धान्त, and संगति or निर्णय),
Sarvad.
un-organic matter,
IW.
73
(in
gram.
) limited or restricted sphere (e.g. छन्दसि विषये, ‘only in the Veda’),
Kāś.
(ifc.
=
restricted or exclusively belonging to)
(in rhet.) the subject of a comparison (e.g. in the comp. ‘lotus-eye’ the second member is the विषय, and the first the विषयिन्),
Kuval.
Pratāp.
a country with more than 100 villages,
L.
a refuge, asylum,
W.
a religious obligation or observance, ib.
a lover, husband, ib.
semen virile, ib.
Monier Williams 1872
English
विषय वि-षय। See col. 3.
वि-षय, अस्, m. an object of sense, (these are
five in number, the five इन्द्रिय or organs of sense
having each their proper विषय or object, viz. 1.
शब्द, ‘sound, for the ear, cf. श्रुति-विषय
2. स्पर्श, ‘tangibility, for the skin
3. रूप,
‘form’ or ‘colour, for the eye
4. रस, ‘savour,
for the tongue
5. गन्ध, ‘odour, for the nose:
and these five Viṣayas are sometimes called the
Guṇas or ‘properties’ of the five elements, ether, air,
fire, water, earth, respectively
cf. श्रुति-विषय-
गुण)
a symbolical expression for the number five
anything perceptible by the senses, any object (of
affection, of desire, of art, &c.)
object of concern
or attention, worldly object or aim, pursuit, affair,
concern, business, transaction
worldly or sensual en-
joyment, pleasure of sense, sensuality, subject, subject-
matter, topic, the subject of a book, (at the end of an
adj. comp. = ‘being on the subject of, ‘treating of,
‘relating to, e. g. धन-विषय, अस्, आ, अम्, re-
lating to wealth)
subject of an argument, general
head, (one of the Adhikaraṇas, see अधि-करण)
a country, native country, home, region, district,
province, kingdom, realm, domain, empire, place
department, field, sphere, element, peculiar province,
peculiar abode (e. g. a particular study is the विषय
of its professors, a particular town of its citizens, water
of fish, air of birds, &c.)
that which comes within
the range of sight, horizon, scope, range, compass,
reach [cf. चक्षुर्-व्°]
refuge, asylum
anything
indigenous or peculiar to a province, &c.
a religious
obligation or observance
a collection of villages
a lover, husband
semen virile
विषये, loc. c. sing.
in or on any object, (often used by commentators to
denote that a word is in the loc. c.), on the subject
of, in relation to, in regard to, concerning, regarding,
with reference to, (अत्र विषये, with regard to
this object
स्त्रीणां विषये, concerning women
धन-विषये, on the subject of wealth.) विषय
may be often used in some of the above senses at
the end of adj. comps. (e. g. अवकाश-विषय, अस्,
आ, अम्, having space as a sphere of action
अनन्य-व्°,
having regard to no other object
cf. पलायन-व्°,
अ-चक्षुर्-व्°).
—विषय-कर्मन्, अ, n. worldly
business or act.
—विषय-काम, अस्, m. desire of
worldly goods or pleasures.
—विषय-ग्राम, अस्,
m. the aggregate or assemblage of objects of sense
or visible objects.
—विषय-ज्ञान, अम्, n. acquaint-
ance with worldly affairs.
—विषय-ता, f. or विषय-
त्व, अम्, n. the character or condition of an object, the
relation between an object and the knowledge of it
(in phil.).
—विषय-प्रत्यभिज्ञान, अम्, n. the
recognition of objects (in phil.).
—विषय-प्रवण,
अस्, आ, अम्, attached to objects of sense, addicted to
sensual objects.
—विषय-वासिन्, ई, इनी, इ, engaged
in the affairs of life.
—विषय-विचार, अस्, m., N.
of a treatise by Gadādhara.
—विषय-सङ्ग-ज,
अस्, आ, अम्, produced by addiction to sensuality.
—विषय-सुख, अम्, n. the pleasures of sense.
—विषय-स्पृहा, f. desire for objects of sense,
longing for sensual objects.
—विषयात्मक (°य-
आत्°), अस्, आ, अम्, consisting of or identified with
sensual or worldly objects, having a sensual nature,
sensual, carnal.
—विषयाभिरति (°य-अभ्°), इस्, f.
the enjoyment of objects of sense.
—विषयासक्त
(°य-आस्°), अस्, आ, अम्, attached to objects of sense,
devoted to the world.
—विषयी-करण, अम्, n. the
making anything an object of perception or thought,
taking cognizance of an object.
—विषयी-कृ, cl. 8.
P. -करोति, -कर्तुम्, to make anything an object of
sense or an object of thought
to apprehend, take
cognizance of, perceive.
—विषयी-कृत, अस्, आ, अम्,
made an object of sense or activity
perceived.
—वि-
षयी-भू, cl. 1. P. -भवति, -भवितुम्, to become
an object of sense or perception
to become an object
of concern or attention
to become the province or
property of any one or anything.
—विषयी-भूत,
अस्, आ, अम्, become or made an object of perception,
&c.
—विषयैषिन् (°य-एष्°), ई, इणी, इ, desirous
of objects of sense, devoted to worldly pursuits.
—विषयोपसेवा (°य-उप्°), f. addiction to plea-
sures of sense, sensuality.
Macdonell
English
विषय viṣ-aya,
m.
[working, field of action] 🞄sphere of activity
scope, compass, range, 🞄reach (of the eye, ear, mind, etc.)
duration 🞄(of life)
province, department, domain, 🞄business
restricted sphere (gr.)
room, appropriateness 🞄for (g., rare)
object of a sense 🞄(there are five corresponding to the five senses: 🞄sound, touch, form, taste, smell)
objects or 🞄pleasures of sense, worldly concerns, sensual 🞄enjoyment (pl. )
object (opp. subject)
topic, 🞄subject-matter
aim, mark
object suitable 🞄for (d., g., —°)
subject of comparison (in a 🞄trope
e. g. in ‘lotus-eye, ‘eye’ is the viṣaya, 🞄‘lotus’ the viṣayin or object)
place, 🞄spot
region, district, country, kingdom (pl. 🞄lands, possessions): —°
a.
manifesting itself 🞄in or as
restricted to the category of, exclusively 🞄belonging to, invariably
relating 🞄to, treating of, concerned with, directed to, 🞄aiming at: lc. viṣaye, in the sphere of, with 🞄regard to, concerning (g., —°)
atra viṣaya, 🞄with regard to this
chandasi viṣaye, only 🞄in the Veda.
Benfey
English
विषय विषय (probably वि-क्षि + अ),
m.
1. A collection of villages.
2. A
country, Rājat. 5, 51
Pañc. 129, 14
a kingdom, Bhartṛ. 2, 12
Rām. 3, 54,
28 (
यम-, The lower regions, death)
a place, Śāk. 104, 14
Kir. 5, 38.
3.
Anything indigenous or peculiar to a
province.
4. Home, province, depart-
ment, sphere, Vikr. 39, 14
Pañc. 4,
17 (
जीवितव्य-, Duration of life)
Pañc.
227, 22 (application)
element, that
which is peculiarly known to those
who occupy themselves with it or live
therein.
5. Horizon, sight, a place
which may be looked over by some-
body, reach, Man. 8, 148
Hit. 28,
3, M.M.
Megh. 35
101.
6. Any-
thing perceivable by the senses, an
object of sense, Man. 1, 15
Vikr. d. 9.
7. An object in general, Bhāṣāp. 36
अत्र विषये, Concerning this object,
Pañc. 114, 20
धनविषये, Concern-
ing wealth, Pañc. 139, 3
स्त्रीणां
विषये, Concerning women, 27, 18
an object of art, Mālav. d. 29.
8.
Worldly object, affair, business, enjoy-
ment, etc., Pañc. iii. d. 244
sensual
enjoyment, Hit. iii. d. 116.
9. Aim,
Śiś. 9, 40.
10. A religious observance.
11. Refuge, asylum.
12. A lover, a
husband.
--
Comp.
अ-,
I.
adj.
unac-
quainted with worldly objects, Śāk. 55,
20.
II.
m.
1. not being an object,
Mālat. 17, 2. 2. invisibility, Hit.
ii. d. 77.
अन्-अन्य-,
adj.
having, or
referring to, no other object, Vikr.
d. 1.
अवकाश-,
adj.
,
f.
या, literally,
having as its sphere space, room, i. e.
demanding a place (which it can-
not get because the heart is filled with
pride, etc.), Pañc. iii. d. 264. च-
क्षुर्विषय, i. e.
चक्षुस्-,
m.
sight,
Man. 2, 298.
अ-चक्षुस्-,
adj.
not
distinguishable by one's eye, Man. 4,
77.
गुण-समुदय-अवाप्ति-,
adj.
,
f.
या, having as its object the acquire-
ment of a multitude of good qualities,
Hit. i. d. 174, M.M.
निस्-,
I.
m.
no
home, not being a dwelling-place,
Hariv. 3654.
II.
adj.
1. having no
home banished, Rām. 3, 79, 47. 2. not
attached to worldly objects, Bhāg. P.
2, 1, 19.
नीति-,
m.
sphere of prudent
conduct, Pañc. 112, 19.
पलायन-,
adj.
,
f.
या, having flight as its object,
i. e. advising flight, Pañc. 247, 6.
मित्र-,
m.
friendship, Pañc. 131, 11.
युवति-,
m.
a woman, Megh. 80.
श्रुति-,
m.
1. an object of hearing, i. e. sound,
Śāk. d. 1. 2. an object of the Vedas.
स्व-,
m.
one's own country, Hit. i. d.
170, M.M.
Hindi
Hindi
राज्य (यहाँ)
Apte Hindi
Hindi
विषयः
पुं*
- "विषिण्वन्ति स्वात्मकतया विषयिणं संबध्नन्ति-वि + सि + अच्, षत्वम्"
ज्ञानेन्द्रियों द्वारा प्राप्त पदार्थ
विषयः
पुं*
- -
"लौकिक पदार्थ, या वस्तु, मामला, लेन-देन"
विषयः
पुं*
- -
"ज्ञानेन्द्रियों द्वारा प्राप्त आनन्द, लौकिक या मैथुनसंबन्धी उपभोग, वासनात्मक पदार्थ "
विषयः
पुं*
- -
"पदार्थ, वस्तु, मामला, बात"
विषयः
पुं*
- -
"उद्दिष्ट पदार्थ या वस्तु, चिह्न, निशान"
विषयः
पुं*
- -
"कार्यक्षेत्र, परास, पहुँच, परिधि"
विषयः
पुं*
- -
"विभागम् क्षेत्र, प्रान्त, भूमि, तत्त्व"
विषयः
पुं*
- -
"विषयवस्तु, आलोच्य विषय, प्रसंग"
विषयः
पुं*
- -
"व्याख्येय प्रसंग या विषय, शीर्षक, अधिकरण के पाँचों अंगो में से पहला"
विषयः
पुं*
- -
"स्थान, जगह"
विषयः
पुं*
- -
"देश, राष्ट्र, राज्य, प्रदेश, मंडल, साम्राज्य"
विषयः
पुं*
- -
"शरण, आश्रय"
विषयः
पुं*
- -
ग्रामों का समूह
विषयः
पुं*
- -
"प्रेमी, पति"
विषयः
पुं*
- -
"वीर्य, शुक्त"
विषयः
पुं*
- -
धार्मिक अनुष्ठान
विषयः
पुं*
- "वि+सि+अच्, षत्वम्"
ज्ञानेन्द्रियों द्वारा गृहीत होने वाला पदार्थ
विषयः
पुं*
- "वि+सि+अच्, षत्वम्"
भौतिक पदार्थ
विषयः
पुं*
- "वि+सि+अच्, षत्वम्"
इन्द्रियजन्य आनन्द
L R Vaidya
English
vizaya {% m. %} 1. An object of sense
(they are five for the five Indriyas, viz., शब्द for the ear, स्पर्श for the skin, रूप for the eye, रस for the tongue, गंध for the nose), श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम् Sak.i., निर्विष्टविषयस्नेहः दशांतमुपेयिवान् R.xii.1, विषया विनिवर्तंते निराहारस्य देहिनः Bg.ii.59
2. an object, a thing, a subject, नार्यो जग्मुर्विषयांतराणि K.S.vii.64
3. sensual enjoyment, sensuality, अथ विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे R.iii.70
4. subject, topic, subject-matter
5. the subject of an Adhikaraṇa (in philosophy)
6. department, field, element, peculiar province
7. a thing aimed at, object, mark, अविभावितेषुविषयः प्रथमं मदनोऽपि नूनमभवत्तमसा Sis.ix.40
8. scope, range, compass, reach, मनोरथस्याविषयं मनोविषयमात्मनः K.S.vi.17
9. refuge, asylum
10. a collection of villages
11. a place, a spot, परिसरविषयेषु लीढमुक्ताः Kir.v.88
12. a realm, a kingdom, a domain, an empire
13. a lover, a husband
14. semen virile.(विषये ‘in regard to, with reference to, concerning, regarding, वामानां विषये नरेंद्र भवतः प्रागल्भ्यमत्यद्भुतम् R.G.)
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
५, अक्ष, अनिल, अनुत्तर, अर्थ, असु, आशुग, इन्द्रिय, इषु, कङ्कपत्री, करणीय, कलङ्क, कामगुण, कामदेव, खग, तत्त्व, तन्मात्र, धी, नाराच, नालीक, पक्षि, पञ्च, पतङ्ग, पत्रिन्, पर्व, पवन, पाण्डव, पुत्र, पृषत्क, प्राण, बाण, भाव, भूत, भेदक, मरुत्, महाभूत, महाव्रत, मार्गण, रत्न, लेय, लेयक, वध, वर्ष्मन्, वात, वायु, विशिख, विषय, व्रत, शर, शरीर, शस्त्र, शिलीमुख, शूक, श्वसन, समिति, सायक, स्मरबाण, स्मरेषु
Bopp
Latin
विषय m. (r. सि praef. वि s. अ)
1) res sensibus obvia.
BH. 2. 59.
2) regio. H. 2. 13.
3) terra. UR. 8. 17.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
viṣaya (= Skt.), range, sphere
on two somewhat dubious uses of the word in Laṅk 〔2.7〕 and 13 see s.vv. pratyātma and ālayavijñāna.
Indian Epigraphical Glossary
English
viṣaya (EI 8-4), a district
often a kingdom or terri-
tory
sometimes a viṣaya was included in a maṇḍala
but, in
some cases, a maṇḍala was included in a viṣaya
at times maṇḍala
and viṣaya were synonymous.
(IE 8-5
EI 30
CII 3, 4
BL
SITI), a district
cf.
viṣaya-suṅka (EI 24), the tax of a district
Viṣaya-vyavahārin,
officer in the service of a district.
(ASLV), same as nirvṛtti or koṭṭam
an administrative
division.
(IE 8-4
CII 4), sometimes used in a wider sense to indi-
cate ‘a country’.
(IE 7-1-2), ‘five’.
Lanman
English
viṣaya, m.
—1. prop. working, and so
sphere of activity or influence
—2. one's
department or line or peculiar province
and so, generalized
—3. province, field,
domain, empire, country
—4. field of
activity of one of the sense-organs (e. g.,
sound is the viṣaya of the ear), a mere
specialization of mg 1
object of sense,
pleasure of sense
—5. object in general.
[√viṣ: but the formation of the stem is
not clear.]
Abhyankara Grammar
English
विषय domain
province: cf. प्रकल्प्य चापवादविषयं तत उत्सर्गोभिनिविशते Par. Śek. Pari. 63.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
chab 'og
विषय
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
वर्षं वर्षधराद्र्यङ्कं विषयस्तूपवर्तनम्
देशो जनपदो नीवृद्राष्ट्रं निर्गश्च मण्डलम् ९४७
-wordlist-
वर्ष (क्ली), वर्षधराद्र्यङ्क (क्ली), विषय (पुं), उपवर्तन (क्ली), देश (पुं), जनपद (पुं), नीवृत् (स्त्री), राष्ट्र (पुंक्ली), निर्ग (पुं), मण्डल (त्रि)
--source--
स्पर्शादयस्त्विन्द्रियार्था विषया गोचरा अपि १३८४
-wordlist-
इन्द्रियार्थ (पुं), विषय (पुं), गोचर (पुं)
नाममाला
Sanskrit
राष्ट्र, जनपद, निर्ग, जनान्त, विषय
राष्ट्रं जनपदो निर्गो जनान्तो विषयः स्मृतः
verse 0.1.1.96
page 0048
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
ङ, विषय, भैरव
ङो विषये भैरवे चस्तरौ चन्द्रचोरयोः १४
verse 1.1.1.14
page 0120
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विषयः,
पुं,
(“विषिण्वन्ति विषयिणं स्वेन रूपेणनिरूपणीयं कुर्व्वन्ति ।” इति सांख्यतत्त्वकौमुदी ।वि + षि + अच् ।) चक्षुरादिग्राह्यः तुशब्दस्पर्शरूपरसगन्धरूपः तत्पर्य्यायः गोचरः२ इन्द्रियार्थः
देशः (यथा, रघुः ११ ।१८ ।“यच्चकार विवरं शिलाघनेताडकोरसि रामसायकः ।अप्रविष्टविषयस्य रक्षसांद्वारतामभवदन्तकस्य तत्
”)आशयः इत्यमरः
न्यायमते क्षित्यप्तेजो-वायूनां विषया यथा, --“तत्र क्षितिर्गन्धहेतुर्नानारूपवती मता ।षड्विधस्तु रसस्तत्र गन्धोऽपि द्बिविधो मतः
स्पर्शस्तस्यापि विज्ञेयो ह्यनुष्णाशीतपाकजः ।नित्यानित्या सा द्वेधा नित्या स्यादणु-लक्षणा
अनित्या तु तदन्या स्यात् सवावयवयोगिनी ।सा त्रिधा भवेद्देह इन्द्रियं विषयस्तथा ।योनिजादिर्भवेद्देह इन्द्रियं घ्राणलक्षणम् ।विषयो द्व्यणुकादिस्तु ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः
वर्णः शुक्लो रसस्पर्शौ जले मधुरशीतलौ ।स्नेहस्तत्र द्रवत्वन्तु सांसिद्धिकमुदाहृतम्
नित्यतादि प्रथमवत् किन्तु देहमयोबिजम् ।इन्द्रियं रसनं सिन्धुर्हिमादिर्विषयो मतः
*
स्पर्श उष्णस्तेजसस्तु स्याद्रूपं शुक्लभास्वरम् ।नैमित्तिकद्रवत्वन्तु नित्यतादि तु पूर्व्ववत्
इन्द्रियं नयनं वह्निस्वर्णादिर्विषयो मतः * ।अपाकजानुष्णाशीतस्पर्शस्तु पवने मतः
तिर्य्यग्गमनवानेष ज्ञेयः स्पर्शादिलिङ्गकः ।पूर्व्ववन्नित्यताद्युक्तं देहव्यापि त्वगिन्द्रितम्
प्राणादिस्तु महावायुपर्य्यन्तो विषयो मतः
”इति भाषापरिच्छेदः
विषय इति भोगसाधनं विषयः सर्व्वमेव हिकार्य्यं अदृष्टाधीनं यच्च कार्य्यं यददृष्टाधीनंतत्तदुपभोगं साक्षात्परम्परया जनयत्येव नहिबीजप्रयोजनाभ्यां विना कस्यचिदुत्पत्तिरस्तितेन द्व्यणुकादिब्रह्माण्डान्तं सर्व्वमेव विषयोभवतीत्यर्थः इति सिद्धान्तमुक्तावली
*
नित्यसेवितः इति भरतधृताजयः
अव्यक्तः ।शुक्रः इत्यप्यजयपालः
जनपदः इतिमेदिनी
कान्तादिः इति शब्दरत्नावली
नियामकः यथा, --“विशब्दो हि विशेषार्थः सिनोतेर्ब्बन्ध उच्यते ।विशेषेण सिनोतीति विषयोऽतो नियांमकः
”इति भट्टकारिका
*
आरोपाश्रयः यथा, --“सारोपान्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा ।विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन् सा स्यात् साध्यवसा-निका
”यथा, गौर्व्वाहीकः इति काव्यप्रकाशे २उल्लासः
(“भोगसाधनं विषयः ।” इतितर्ककौमुदी
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
विषय
पु०
विषिण्वन्ति स्वात्मकतया विषयिणं निरूपयन्तिसंबध्नन्ति वा वि + षि--अच् इन्द्रियगोचरे शब्दादौ२ देशे अमरः भोगसाधने “विषयो द्व्यणु-कादिस्तु ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः” “सिन्धुहिमादि-र्विषयो मतः” “प्राणादिस्तु महावायुपर्य्यन्तो विषयोमतः” भाषा० “अत्र विषयः भोमसाधनं सर्वमेव हिकार्य्यमदृष्टाधीनं यच्च कार्य्यं यददृष्टाधीनं तत्तदुपभोगं साक्षात्परम्परया जनयत्येव हि वीजप्रयो-जनाभ्यां विना कस्यचिदुत्पत्तिरस्ति तेन द्व्यणुकादि-ब्रह्माण्डान्तं सर्वमेव विषयो भवतीत्यर्थः” सि० मुक्ता० ।“विषिण्वन्ति विषयिणं बध्नन्ति स्वेन रूपेण निरूपणीयंकुर्वन्तीति विषयाः पृथिव्यादयः सुखादयश्च अस्मदा-दीनामविषयाश्च तन्मात्रलक्षणाः योगिनामूर्ध्वस्रो-तसां विषयाः” सांख्य० त० कौ० नित्यसेवितेअमरः अव्यक्ते शुक्रे अजयपालः कान्तादौ८ उपभोम्ये शब्दरत्ना० नियामके “विशब्दो हि निःशे-षार्थःसिनोतिर्बन्धनर्थकः विशेषेण सिनोतीति विषयोऽतो नियामकः” भट्टका० आरोपाश्रये “सारोपान्यातु यत्रोक्ता विषयो विषयी तथा विषय्यन्तःकृते-ऽन्यस्मि। सा स्यात् साध्यवसानिका” काष्यप्र० १० विचारार्हवाक्ये अधिकरणावयवभेदे “विषयो विशयश्चैवपूर्वपक्षस्तथोत्तरम् निर्णयश्चेति सिद्धान्तः शास्त्रेऽधि-करणं स्मृतम्” मीमांसा०
Capeller
German
विषय
m.
Gebiet, Reich, Land
Bereich,
Feld, Sphäre, Gegenstand, Objeckt,
bes. Sinnesobjekt
Pl. (selten Sgl.
die Sinnenwelt o. Sinnenwelt o. Sinnengenüsse. छन्दसि विषये
nur im Veda (g.). Adj. —° sich äußernd
als, gehörend zu, sich beziehend auf.
Abstr.
°ता
f.
,
°त्व
n.
Burnouf
French
विषय विषय
m.
(सि
sfx. अ) objet sensible, tout
objet de la perception extérieure.
L'objet propre, l'occupation
spéciale de qqn.
le milieu se meut qqn. ou qqc., le lieu
existe naturellement qqn. ou qqc.
ville, province, contrée
la
terre
observance pieuse.
Mari, amant.
Semence virile.
विषयायिन्
m.
(अय, de इ, sfx. इन्) organe des sens.
Homme livré aux affections sensuelles
philosophe sensualiste.
Kāma.
Roi.
विषयिन् a. (sfx. इन्) attaché aux objets des sens, sensuel,
mondain. -- S.
m.
philosophe sensualiste.
Kāma.
Roi. -- S.
n.
विषयि organe des sens.
Stchoupak
French
विषय-
m.
champ d'action, domaine, territoire, pays, espace
ce qui
est accessible aux sens, objet matériel, extérieur
jouissances, not.
sexuelles
objet, but, affaire (ifc. qui concerne, qui relève de)
objet
d'affection
durée (de la vie)
sujet, not. d'une conversation, etc.
(rhét.)
objet opposé à sa représentation figurée
-ए en regard de (gén.
ifc.)
अत्र- -ए en ce qui concerne ceci
-वन्त्- a. dirigé vers les
objets des sens
-ई-कृ- s'emparer de (acc.)
-ई-भू- devenir le
domaine de (gén. ).
°पराङ्-मुख- -ई- a. qui se détourne des choses de ce monde.
°प्रवण- a. enclin aux objets des sens.
°लोलुप- a. avide de jouissances sensuelles.
°वर्तिन्- ag. qui oriente qqch. (ifc.) vers (gén. ).
°वासिन्- ag. qui habite un pays.
°सङ्ग-ज- a. provenant de l'attachement aux objets des sens.
°सुख-सिद्धि-
f.
obtention des jouissances sensuelles.
°स्नेह-
m.
attachement aux objets des sens.
विषयात्मक- a. qui consiste en objets des sens
sensoriel, sensuel.
विषयाधिकृत-
m.
gouverneur de province
विषयाधिपति- id.
souverain.
विषयान्त-
m.
limite d'un pays.
विषयाभिलाष-
m.
jouissance sensuelle.
विषयासक्त-मनस्- a. dont l'esprit est attaché aux choses de ce
monde
विषयासक्ति-
f.
attachement aux plaisirs des sens.
विषयोपसेवा-
f.
id.
sensualité.
विषयी-भाव- lire विषमी°।