| YouTube Channel

विषमज्वर (viSamajvara)

 
शब्दसागरः
English
विषमज्वर
m.
 (-रः)
1. A violent fever.
2. Irregularly remittent fever.
E.
विषम and ज्वर a fever.
Yates
English
विषम-ज्वर (रः) 1.
m.
 Intermittent or
strong fever.
Wilson
English
विषमज्वर
m.
 (-रः)
1 A violent fever.
2 Irregularly remittent fever.
E.
 विषम, and ज्वर a fever.
Monier Williams Cologne
English
वि-षम—ज्वर
m.
 irregular (chronic) fever,
Suśr.
Apte Hindi
Hindi
विषमज्वरः
पुं*
 विषम-ज्वरः -
कभी कम तथा कभी अधिक होने वाला बुखार
L R Vaidya
English
vizama-jvara {% m. %} remittent fever.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विषमज्वरः,
पुं,
 (विषमः ज्वरः ।) ज्वररोगबिशेषः ।तस्य निदानकथनपूर्व्विकां संप्राप्तिमाह ।“दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः ।धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम् ॥
”अयमर्थः । ज्वरोत्सृष्टस्य ज्वरेण त्यक्तस्य ।सन्निकृष्टं लक्षणमाह । दोषः अल्पः ज्वरमुक्त्यास्वल्पोऽपि । विप्रकृष्टं हेतुमाह । अहित-माहारविहारादि तेन सम्भूतः संपूर्णो जातःअन्यतमं धातुं रसरक्तादिकं प्राप्य दूषयित्वापुनः विषमज्वरं करोति । ज्वरोत्सृष्टस्य वेतिवाशब्देनेति बोध्यते । प्रथमतोऽपि विषमज्वरोभवति । यत उक्तम् । आरम्भाद्विषमो यस्त्वि-त्यादिकम् । धातुं दूषयित्वा कं विषमज्वरंकरोतीत्यपेक्षायामाह ।“सन्ततं रसरक्तस्थः सततं रक्तधातुगः ।दोषः क्रुद्धो ज्वरं पुंसां सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः ॥
मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि अस्थिमज्जगतः पुनः ।कुर्य्याच्चातुर्थकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम् ॥
”अन्तकं अन्तकमिव मारकत्वात् ॥
* ॥
विषम-ज्वरस्य सामान्यलक्षणमाह ।“यः स्यादनियतात् कालाच्छीतोष्णाभ्यां तथैवच ।वेगतश्चापि विषमो ज्वरः स विषमः स्मृतः ॥
”यस्त्वनियतात् कालात् स्यादित्यस्यायमर्थः ।यथा, वातिको ज्वरः सप्तदिनानि पैत्तिको दशदिनानि श्लैष्मिको द्वादश दिनानि दोषाणांप्राबल्ये वातिकश्चतुर्द्दश दिनानि पैत्तिकोविंशतिदिनानि श्लैष्मिकश्चतुर्व्विंशतिदिनानिस्यात् तथा विषामज्वरो नियतं कालं व्याप्य नस्यादित्यर्थः । शीतोष्णाभ्यां गुणाभ्यां स्यात् ।“वेगतश्चापि विषमः कदाचिदपि वेगवान् ॥
”कदाचिदपि शान्तवेगः ॥
विषमज्वरस्य भेदा-नाह ।“सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ ।”तत्र सन्ततस्य लक्षणमाह ।“सप्ताहं वा दशाहं वा द्बादशाहमथापि वा ।सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात् सन्ततः स निग-द्यते ॥
”विकल्पो वातिकादिभेदात् । सन्तत्या नैरन्त-र्व्येण अविसर्गी अपरित्यागी ॥
ननु मुक्तानु-बन्धित्वं विषमत्वमिति विषमलक्षणं तदत्र नघटत इति कथमयं विषमेषु पट्यते । घटत एवइति न दोषः । यत उक्तं चरकेण ।“विसर्गं द्वादशे कृत्वा दिवसेऽव्यक्तलक्षणम् ।दुर्ल्लभोपशमः कालं दीर्घमप्यनुवर्त्तते ॥
”यत्तु खरनादः ।“ज्वराः पञ्च च ये प्रोक्ताः पूर्व्वं सततकादयः ।चत्वारः सन्ततं हित्वा ज्ञेयास्ते विषमज्वराः ॥
”इति । तच्चिरेण त्यागाभिप्रायेण ॥
* ॥
सतत-लक्षणमाह ।“अहोरात्रे सततको द्बौ कालावनुवर्त्तते ।”द्वौ कालौ अहन्येककालं रात्रावेककालम् ।यतो दोषाणामहोरात्रे प्रत्येकं द्वौ द्वौ प्रकोप-कालौ । यत उक्तं वाग्भटेन ।“वयोऽहोरात्रिभुक्तानामन्तमध्यादिकाःक्रमात् ।” इति ॥
अन्येद्युष्कलक्षणमाह ।“अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्रादेककालं प्रवर्त्तते ।”एककालं दोषापेक्षया एककालमपि द्वितीयंप्रथमकाले हृद्येव दोषस्थितेः ॥
* ॥
तृतीयक-चतुर्थकयोर्लक्षणमाह ।“तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि चतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः ॥
”तृतीयेऽह्नि इत्यागमनदिनं गृहीत्वा । यतउक्तम् ।“दिनमेकमतिक्रम्य यो भवेत् स तृतीयकः ।दिनद्वयं त्वतिक्रम्य यः स्यात् स हि चतुर्थकः ॥
”इति ॥
अत्राह वृद्धसुश्रुतः ।“कफस्थानविभागेन यथासंख्यं करोति हि ।सततान्येद्युष्कत्र्याख्यचतुर्थकप्रलेपकान् ॥
अहोरात्रादहोरात्रात् स्थानात् स्थानं प्रप-द्यते ।दोष आमाशयं प्राप्य करोति विषमज्वरम् ॥
”अयमर्थः । आमाशयोरः कण्ठशिरःसन्धयः पञ्चकफस्थानानि एषु तिष्ठन् दोषो यथासंख्यंसततादीन् करोति । तत्रामाशये स्थितो दोषःसततं करोति द्वौ कालौ अहोरात्रे कालद्बयेदोषप्रकोपात् । हृदये स्थितो दोष आमाशय-मागत्य अन्येद्युष्कं करोति । एककालं नैकद्या-देकस्मिन्नेवाहोरात्रे दोष आमाशयमायाति ।तत्र द्वौ दोषकोपकालौ एकस्मिन् काले हृदयेतिष्ठत्यपरस्मिन्नामाशय इति । कण्ठे स्थितोदोषोऽहोरात्रात् हृदयमायाति । तृतीये दिनेआमाशयमागत्य स्वप्रकोपकाले तृतीयकं ज्वरंकरोति एककालं न तु द्वौ कालौ स्वभावात् ।एवं शिरःस्थितो दोषोऽहोरात्रात् कण्ठ-मायाति । ततः पुनरहोरात्रा द्धृदयमायातिचतुर्थदिने आमाशयमागत्य स्वप्रकोपकालेचतुर्थकं ज्वरं करोति । एककालं न तु द्वौकालौ स्वभावादेव ॥
* ॥
ननु दोषस्यागमन-क्रमेण निजस्थानगमनक्रमात् कथं तृतीयचतुर्थ-दिवसयोर्ज्वरागमनम् । उच्यते । दोषो हिप्रकोपशमये वेगवत्तया लाघवात् स्वस्थानन्तुवेगदिन एव याति । यत आह ।“दोषः प्रकोपकाले हि वेगवत्त्वेन लाघवात् ।वेगवासर एवायं स्वस्थानमभिगच्छति ॥
”सन्धिषु स्थितः प्रलेपं करोति । सन्धयश्चामा-शयेऽपि सन्ति तेषु स्थितः प्रलेपकं सर्व्वदाकरोति ॥
* ॥
“निवृत्तः पुनरायाति विषमो नियते दिने ।स्वभावं कारणं तत्र मन्यन्ते मुनिपुङ्गवाः ॥
”स्वभावस्य कारणत्वे कफस्थानविभागनिरपेक्षा-श्चतुर्थकादिविपर्य्यया अपि ज्वराः स्वस्य कालेभवन्ति ।“अधिशेते यथा भूमिं वीजं काले प्ररोहति ।अधिशेते तथा धातून्दोषः काले प्रकुप्यति ॥
”सुश्रुतोऽप्याह ।“स चापि विषमो देहं न कदाचित् प्रमुञ्चति ।ग्लानिगौरवकार्श्येभ्यः स यस्मान्न प्रमुच्यते ॥
वेगे तु समतिक्रान्ते गतोऽयमिति लक्ष्यते ।धात्वन्तरस्थो लीनत्वात् सौक्ष्मान्नैवोपलभ्यते ॥
”द्विदोषोस्त्वणस्य तृतीयकस्य लक्षणमाह ।“कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः ।वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृती-यकः ॥
”त्रिकग्राही वेदनया त्रिकं गृह्णाति इत्यर्थः ॥
* ॥
ननु कफपित्तात्त्रिकग्राही वेदनया त्रिकव्यापीत्रिकस्य वातस्थानं तत्कयं तद्गृहीतौ पित्त-कफौ अन्यस्थानगत्वेन दुर्ब्बलत्वेन दुर्ब्बलौ वेगंकुरुते । उच्यते दोषाणां स्थाननियमः न तुकुपितानाम् । तथा च सुश्रुतः ।“कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावति ।यत्र सङ्गः स वैगुण्याद्ब्याधिस्तत्रोपजायते ॥
”एवं अन्यस्थानगत्वेन चतुर्थकोऽपि वाच्यम् ।वातकफात्मकः पृष्ठात् व्यथया पृष्ठं व्याप्य भवतिइत्यर्थः । यव्लोपकर्म्मण्यधिकरणे चेति सूत्रेणपञ्चमी ॥
* ॥
कफोल्वणस्य वातोल्वणस्य चचतुर्थकस्य लक्षणमाह ।“चतुर्थको दर्शयति स्वभावं द्बिविधं ज्वरः ।जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्व्वं शिरसोऽनिलसंभवः ॥
”श्लैष्मिकः श्लेष्मोल्वणः तथा अनिलसंभवः वातो-ल्वणः । सन्ततादीनां त्रिदोषजत्वात् । उक्तञ्चचरकेण ।“प्रायशः सन्निपातेन पञ्च स्युर्व्विषमज्वराः ।”इति ।प्रायशो ग्रहणादेकदोषजाः द्विदोषजा अपिन भवन्ति इति जैज्जटः ॥
पूर्व्वं प्रथमं जङ्घाभ्यांव्यथया जङ्घे व्याप्य पश्चात् सकलं शरीरंव्याप्नोति । एवमुल्वणवातजातः शिरसः पूर्व्वंव्यथया शिरो व्याप्य सकलं शरीरं व्याप्नोती-त्यर्थः ।“विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्य्ययः ।अस्थिमज्जगतो दोषश्चतुर्थकविपर्य्ययः ॥
”अन्यः सन्ततादिपञ्चकादपरश्चतुर्थकविपर्य्ययाख्योज्वरः सोऽपि विषमज्वर एव । स किंधातुस्थइत्यपेक्षायामाह अस्थीत्यादि । तस्य चतुर्थक-विपर्य्ययस्य लक्षणमाह ।“स मध्ये ज्वरयत्यह्नीआद्यन्ते च विमुञ्चति ॥
”चतुर्थकविपर्य्यय इत्युपलक्षणम् । सततादि-विपर्य्ययोऽपि बोद्धव्यः । यथा, अहोरात्रे द्वौकालौ मुञ्चति शेषं सर्व्वमहोरात्रं तिष्ठतीतिसततविपर्य्ययः । अहोरात्रे एकं कालं मुञ्चतिशेषं सर्व्वमहोरात्रं तिष्ठति इत्यन्येद्युष्कविप-र्य्ययः । मध्ये एकं दिनं ज्वरयति आदावन्तेच दिने मुञ्चति इति तृतीयकविपर्य्ययः । एतेविषमज्वरा उपलक्षकाः अन्ये रात्रिज्वरा-दयोऽपि विषमज्वरा बोद्धव्याः ॥
यथा, --“समौ वातकफौ यस्य क्षीणपित्तस्य देहिनः ।रात्रौ प्रायो ज्वरस्तस्य दिवा हीनकफस्यतु ॥
”प्रायो बाहुल्येन ॥
* ॥
सन्ततादीनां शीत-पूर्व्वत्वे दाहपूर्व्वत्वे च हेतुमाह ।“त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतोज्वरम् ।तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्तर्दाहं करोति च ॥
”शीतं शीतसहितं प्रशान्तयोः प्रशान्तवेगयोः ।अन्तः अभ्यन्तरे ।“करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च ।तस्मिन् प्रशान्ते त्वितरौ कुरुतः शीतमन्ततः ॥
”अन्ततः हस्तपादादितः ॥
* ॥
शीतादिदाहा-दिज्वरयोस्त्रिदोषजत्वमाह ।“द्वावेतौ दाहशीतादी ज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ ।दाहपूर्व्वस्तयोः कष्टः सुखसाध्यतमोऽपरः ॥
”संसर्गजौ सान्निपातिकौ । कष्टः कष्टसाध्यः ॥
* ॥
विषमज्वरविशेषानाह ।“विदग्धेऽन्नरसे देहे श्लेष्मपित्ते व्यवस्थिते ।तेनार्द्धं शीतलं देहं चार्द्धमुष्णं प्रजायते ॥
”अन्नरसे विदग्धे आहारजे रसे दुष्टे श्लेष्मपित्तेच व्यवस्थिते दुष्टे स्थिते तेन हेतुना शीतलंकफेन उष्णं पित्तेन अर्द्धत्वं चार्द्धनारीश्वरा-कारेण नरसिंहाकारेण वा ।“काये दुष्टं यदा पित्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः ।तेनोष्णत्वं शरीरस्य शीतत्वं हस्तपादयोः ॥
”अन्ते हस्तपादादौ ।“काये श्लेष्मा यदा दुष्टः पित्तश्चान्ते व्यवस्थितः ।शीतत्वं तेन गात्रे स्यादुष्णत्वं हस्तपादयोः ॥
”विषमज्वरविशेषस्य प्रलेपकस्य लक्षणमाह ।“प्रलिम्पन्निव गात्राणि घर्म्मेण गौरवेण च ।मन्द्रज्वरविलेपी च सशीतः स्यात् प्रलेपकः ॥
”गौरवेण उपलक्षितः । मन्दज्वरविलेपी मन्द-वेगस्य ज्वरस्य सदा सम्बन्धोऽस्यास्तीति मन्द-ज्वरविलेपी अयं विषमज्वरः । यथा च सुश्रुतः ।प्रलेपकाख्यो विषमः प्रायः क्लेशाय शोषिणा-मिति ॥
* ॥
अथ विषमज्वराणां सामान्य-चिकित्सा ।“ज्वराश्च विषमाः सर्व्वे सन्निपातसमुद्भवाः ।अथोल्वणस्य दोषस्य तेषु कार्य्यं चिकित्सितम् ॥
विषमेष्वय कर्त्तव्यमूर्द्ध्वं वाधश्च शोधनम् ।स्निग्धोष्टैरन्नपानैश्च शमयेद्विषमज्वरम् ॥
* ॥
कालिङ्गकः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी ।पटोलं सारिवा मुस्तं पाठा कटुकरोहिणी ॥
निम्बः पटोलस्त्रिफला मृद्वीका मुस्तवत्सकौ ।किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम् ॥
गुडूच्यामलकं मुस्तमर्द्धश्लोकसमापनाः ।कषायाः शमयन्त्याशु पञ्च पञ्चविधज्वरम् ॥
”कालिङ्गकः इन्द्रयवः । वत्सकः कुटजः । चन्दन-मत्र रक्तचन्दनम् । कवायाः पञ्च । पञ्चविधंसन्ततसततान्येद्युष्कतृयीयचतुर्थकरूपम् ॥
* ॥
“महाबलामूलमहौषधाभ्यांक्वाथो निहन्याद्विषमज्वरं हि ।शीतं सकम्पं परिदाहयुक्तंविनाशयेत् द्वित्रिदिनं प्रयोगात् ॥
* ॥
क्षुद्रामृतानागरपुष्कराद्यैःकृतः कषायः कफमारुतोत्तरे ।सश्वासकासारुचिपार्श्वरुग्ज्वरेसदा त्रिदोषप्रभवेऽपि शस्यते ॥
” * ॥
क्षुद्रादि ॥
* ॥
“क्षुद्रामृतापद्मकचन्दनैर्घनै-र्भूनिम्बपर्पटपटोलपौष्करैः ।तिक्ताकलिङ्गपिचुमर्द्दवासकै-र्महौषधं भार्गिवितुन्नकैः समैः ॥
शृतं पिबेत् पूर्व्वदिनं कषायंनिहन्ति वृद्धज्वरमुग्रशीतम् ।सश्वासमूर्च्छारुचिदाहमुल्वणंतृषां वमिं कासमतीव शूलकम् ।आनाहहिक्कादिषु सन्निपातेगलग्रहे तन्द्रिशिरोरुहायाम् ॥
”बृहत्क्षुद्रादिविषमज्वरे ॥
* ॥
“मुस्तामलकगुडुचीविश्वौषधकण्टकारिक्वाथः ।पीतः सकणाचूर्णः समधुर्विषमज्वरं हन्ति ॥
* ॥
तिलतैललवणयुक्तकल्को लशुनसेवितः प्रातः ।विषमज्वरमपहरते वातव्याधीनशेषांश्च ॥
* ॥
कालाजाजी नु सगुडा विषमज्वरनाशिनी ।मधुनाढ्याभया लीढा हन्त्याशुविषमज्वरान् ॥
”कालाजाजी मगरैला इति लोके । सा चकिञ्चिद्भृष्टा गुडतुल्या कर्षमिता भक्षणीया । *“पीतो मरीचचूर्णेन तुलसीपत्रजो रसः ।द्रोणपुष्पीभवो वापि निहन्ति विषम-ज्वरान् ॥
* ॥
अमृतायाः शतं चूर्णं वाससा परिशोधितम् ।पृथक् षोडशभागाः स्युर्गुडमाक्षिकसर्पिषाम् ॥
यथाग्नि भक्षयेदेतन्नरो हितमिताशनः ।नास्य कश्चिद्भवेद्व्याधिर्न जरा पलितं न च ॥
न ज्वरा विषमा नैव मेहनानिलरक्तकम् ।न च नेत्रगता रोगाः परमेतद्रसायनम् ॥
मेघाकरं त्रिदोषघ्नं प्रयोगादस्य बुद्धिमान् ।जीवद्वर्षशतं साग्रं यथैवादितिजस्तथा ॥
”गुडूचीकल्कः ॥
* ॥
अथान्नमाह ।“तक्रमांसं पयोमांसं दधिमांसमथापि वा ।माषमांसञ्च भुञ्जानो मुच्यते विषमज्वरात् ॥
” *अग्निवेशश्च ।“सुरा समण्डा पानाय भोजने चरणायुधाः ।तित्तिरा विष्किराः पथ्याः कुक्कुटा विषमज्वरे ॥
चरणायुधा गृहकुक्कुटाः । कुक्कुटा वनकुक्कुटाः ।विष्किराः वर्त्तिकालावविगिरचकोराद्याः ॥
* ॥
अथ सन्ततादीनां विशिष्टा चिकित्सा ।“त्रायन्तीकटुकानन्तासारिवाभिः शृतं जलम् ।सन्तताख्ये ज्वरे देयं वातादीनां निवृत्तये ॥
”अनन्ता दुरालभा ॥
* ॥
“पटोलाब्दविषातिक्तासारिवाभिः शृतं जलम् ।सन्तताख्ये ज्वरे देयं वातादीनां निवृत्तये ॥
”वृषा बृहद्दन्ती एरण्डवत्पत्रविटपा तदलाभेदन्ती च ग्राह्या समानगुणत्वात् ॥
* ॥
“पटोलेन्द्रयवानन्तापथ्यारिष्टामृताजलम् ।क्वथितं तज्जलं पीतं ज्वरं सन्ततकं जयेत् ॥
”अनन्ता सारिवा । अरिष्टः निम्बः । जलंबालकम् ॥
* ॥
“द्राक्षापठोलनिम्बाब्दशक्राह्वत्रिफलाशृतम् ।जलं जन्तुः पिबेच्छीघ्रमन्येद्युर्ज्वरशान्तये ॥
”शक्राह्वः इन्द्रयवः ॥
* ॥
“कर्म्मसाधारणं त्यक्त्वा तृतीयकचतुर्थकौ ।भिषजा प्रतिकर्त्तव्यौ विशेषोक्तचिकित्सितैः ॥
उशीरं चन्दनं मुस्तं गुडूचीधान्यनागरम् ।अम्भसा क्वथितं पेयं शर्करामधुयोजितम् ॥
* ॥
ज्वरे तृतीयके पुंसां तृष्णादाहसमन्विते ।अपामार्गजटां कट्यां लोहितैः स प्ततन्तुभिः ।बद्ध्वा वारे रवेस्तूर्णं ज्वरं हन्ति तृतीयकम् ॥
* ॥
स्थिरातामलकीदारुशिवावृषमहौषधैः ।सितामधुयुतः क्वाथश्चतुर्थकहरः परः ॥
”स्थिरा शालिपर्णी । तामलकी भूधात्री । शिवाहरीतकी । वृषो वासा ॥
* ॥
“अगस्तिपत्रस्य रसेन नस्यंनिहन्ति चातुर्थकमुग्रवीर्य्यम् ।शिरीषपुष्पस्य निशाद्वयस्यकल्केन वा तत्घृतसंयुतेन ॥
”तत् नस्यम् ॥
* ॥
“ज्वरस्य वेगकालञ्च चिन्तयन् ज्वर्य्यते तु यः ।तस्येष्टैरद्भुतैर्व्वापि विषयैर्नाशयेत् स्मृतिम् ॥
सन्ततं विषमञ्चापि क्षीणस्य सुचिरोत्थितम् ।ज्वरं सभोजनैः पथ्यैर्ज्वरघ्नैः समुपाचरेत् ॥
” * ॥
सततादिविपर्य्ययाणां विषमज्जराणां चिकित्सासततादीनामिव कर्त्तव्या ।“शीताभिभूते पुरुषे कुर्य्याच्छीतहरीं क्रियाम् ।दाहाभिभूते तु विधिं विदध्याद्दाहनाशनम् ॥
आच्छादनैर्ब्बहुतरैर्गुरुभिः कम्बलादिभिः ।तूलवत्या महाशीतं शीतादिज्वरिणो हरेत् ॥
”तूलवती तुलाई इति लोके ॥
“तं स्तनाभ्यां सुपीनाभ्यां पीवरोरुर्नितम्बिनी ।युवतिर्गाढमालिङ्गेत्तेन शीतं प्रशाम्यति ॥
कान्ताङ्गसङ्गसंजातं तस्य शीते निवारिते ।प्रह्लादं चास्य विज्ञाय पृथक् तां कारयेत्स्त्रियम् ॥
ततो दाहे तु संजाते पत्रैरेरण्डसम्भवैः ।शीतलैर्धारितैर्द्देहे दाहं तस्यापनोदयेत् ॥
तालकं शुक्तिकाचूर्णं तुल्यं तत्रोभयोरपि ।नवमांसञ्च तुत्थं स्यात् मर्द्दयेत् कन्यकाद्रवैः ॥
तत् तु संशुष्कमुपलैर्वन्यैर्गजपुटैः पचेत् ।शीतं तच्चूर्णयेच्चूर्णं गुञ्जामात्रं सितायुतम् ॥
प्रभाते भक्षयेत्तेन याति शीतज्वरक्षयम् ।वान्तिर्भवति कस्यापि कस्यापि न भवत्यपि ॥
एकेन दिवसेनैव शीतज्वरहरं परम् ।मध्याह्नसमये पथ्यं शिखरिणी भक्तकं च ॥
” * ॥
शीतज्वरे भूतभैरवचूर्णम् ।“एला जातीफलं व्योषत्रिफलाजीरकं घनः ।सविडङ्गं सितायुक्तं चूर्णं शीतज्वरापहम् ॥
कायस्थानाकुलीतिक्तावयस्थापुरचोरकैः ।सहदेवावचाकुष्ठैः शीतघ्नैर्धपलेपनैः ॥
एतैरेवौषधैः पिष्टैर्लवणक्षारसंयुतैः ।साम्लैर्व्विपाचितं तैलमभ्यङ्गाच्छीतनाशनम् ॥
”कायस्था हरितकी । नाकुली रास्ना । भेदसाईइति लोके । वयस्था गुडूची । पुरो गुग्गुलुः ।चोरकः । भटिउर । तदलाभे गटिवन । सह-देवा बृहद्वला । क्षारो यवक्षारः । काय-स्थादिधूपं लेपनं तैलञ्च ॥
“एरण्डस्य तु पत्राणि लिप्तभूमौ निधापयेत् ।दाहादिज्वरिणो देहे तानि पत्राणि धारयेत् ॥
तेन नश्यति दाहोऽस्य ज्वरश्चैवोपशाम्यति ।दाहे शान्ते यदा शैत्यं तच्च युक्त्या निवारयेत् ॥
जघनचक्रचलन्मणिमेखलासरसचन्दनचन्द्रविलेपना ।वनलतेव तरुं परिवेष्टयेत्प्रबलदाहनिपीडितमङ्गना ॥
”चन्द्रः कर्पूरः ।“तदङ्गसङ्गसंजातशैत्यैर्द्दाहे निवारिते ।प्रह्लादश्चास्य विज्ञाय तां स्त्रीमपनयेत् पुनः ॥
* ॥
सुवर्च्चिकानागरकुष्ठमूर्व्वा-लाक्षानिशालोहितयष्टिकाभिः ।सिद्धं हरेत् षड्गुणतक्रपङ्कंतैलं ज्वरं दाहसमन्वितञ्च ॥
”षट्तक्रतैलम् ॥
* ॥
“रास्नानागरकुष्ठचन्दननिशायष्ट्याह्वकृष्णावलालाक्षासैन्धवसारिवामधुरसादेवद्रुरोहीतकैः ।सोशीराम्बुधिफेनरौहिषजलैस्तैलं पचेत् षड्-गुणेतक्रेतच्छमयेज्ज्वरं दृढतरं दाहादिशीतादि-कम् ॥
”चन्दनमत्र श्वेतम् । मधुरसा मूर्व्वा । रोही-तकः रोहिणि इति लोके । रौहिषं रोहिसइति तृणविशेषः । जलं बालकम् । महाषट्-तक्रतैलम् ॥
* ॥
“पद्मकोत्पलकह्लारमृणालविषपौष्करैःकुमुदोशीरमञ्जिष्ठापद्मगैरिककट्फलैः ॥
सारिवाद्वयलोध्राब्दक्षीरीखर्ज्जुरमस्तकैः ।धात्रीशतावरीयुक्तैः क्वाथे कल्के प्रयोजितैः ॥
लाक्षारसपयः शुक्लमस्तुभिः सह काञ्जिकैः ।पक्वतैलमिदं त्वच्यं दाहज्वरहरं परम् ॥
”लाक्षारसादिः पृथक् तैलतुल्यः पद्मकादि-तैलम् ॥
* ॥
“प्रलेपके प्रयुञ्जीत श्लेष्मज्वरहरीं क्रियाम् ।रुद्रजटा गोशृङ्गं विडालविष्ठोरगस्य निर्म्मोकः ।मदनफलभूतकेश्यौ वंशत्वग्रुद्रनिर्म्माल्यम् ॥
धृतयवमयूरचन्द्रच्छगलकरोमाणि सर्षपाःसवचाः ।हिङ्गुगवास्थिमरीचाः समभागाश्छागमूत्र-संपिष्टाः ॥
धूपनविधिना शमयन्त्येते सर्व्वान् ज्वरान्नियतम् ।ग्रहडाकिनीपिशाचप्रेतविकारानयं धूपः ॥
”रुद्रजटा जटाधारी । भूतकेशी जटामांसी ।रुद्रनिर्म्माल्यं रुद्रनिर्म्माल्यपुष्पादि । मयूरचन्द्रःमयूरपुच्छचन्द्रकम् । माहेश्वरो धूपः ॥
* ॥
“सोमं सानुचरं देवं समातृगणमीश्वरम् ।पुजयन् प्रयतः शीघ्रं मुच्यते विषमज्वरात् ॥
”सोमं उमादिसहितम् । सानुचरं नन्द्यादिगण-सहितम् । प्रयतः पवित्रः ॥
* ॥
“विष्णुं सहस्रमूर्द्धानं चराचरपतिं विभुम् ।स्तुवन्नामसहस्रेण ज्वरान् सर्व्वान् व्यपोहति ॥
”सहस्रमूर्द्धानमिति सहस्रशीर्षेत्यादि वेदाभि-हितम् । नामसहस्रेण भारतोक्तेनेत्यर्थः ॥
* ॥
ज्वरस्यापि देवतात्वात् पूजा कार्य्या । यतआह विदेहः ।“तीर्थायतनदेवाग्निगुरुवृद्धोपसर्पणैः ।श्रद्धया पूजनैश्चापि सहसा शाम्यति ज्वरः ॥
”तीर्थं ऋषिजुष्टं जलम् । आयतनं देवाधिष्ठितंपुरुषोत्तमक्षेत्रश्रीशैलादि ॥
* ॥
“निम्बपत्रं वरा व्योषं यवानी लवणत्रयम् ।क्षारो दिग्वह्निरामेषुत्रिनेत्रक्रमशोऽंशकाः ॥
सर्व्वमेकीकृतं चूर्णं प्रत्यूषे भक्षयेन्नरः ।एकाहिकं द्व्यहिकञ्च तथा त्रिदिवसज्वरम् ॥
चातुर्थिकं महाघोरं सन्ततं सततं हि वा ।धातुस्थञ्च त्रिदोषोत्थं ज्वरं हन्ति च मान-वम् ॥
”निम्बादि चूर्णम् । इति विषमज्वराधिकारः ॥
इति भावप्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
विषमज्वर
पु०
 विषम उग्रो ज्वरः । ज्वरभेदे । यथोक्तं भावप्र०“तत्र विषमज्वरस्य निदानकथनपूर्विकां संप्राप्तिमाह“दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरो सृष्टस्य वा पुनः ।धातुमन्यतमं प्राप्य वरोति विष० ज्वरम्” । अयमर्थःज्ज्वरोतसृष्टस्य ज्वरण त्यक्तस्य । सन्निकृष्टहेतुमाह । दोषःअल्पः, ज्वरमुक्तस्य स्वलोऽपि । विप्रकृष्टहेतुमाह । अहि-तमाहारविहारादि तेन सम्भूतः संपूर्णोजातः अन्यत-मन्धातुं रसरक्तादिकम् प्राप्य दूषयित्वा पुनर्विषमज्वरंकरोति ज्वरोतसृष्टस्य वेति वाशब्देनेति बोध्यते ।प्रथमतो विषमज्वरो भवति यत उक्तम् । “आरम्भा-द्विषमो यस्तु” इत्यादिकम् रसादिकन्धातुं दूषयित्वाकं विषमज्वरं करोति इत्यपेक्षयामाह “सन्ततं रसरक्तस्थःसतत रक्तधातुगः । दोषः क्रुद्धो ज्वरं पुंसां सोऽन्येद्युःपिशिताश्रितः । मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि अस्थिमज्जागतःपुनः । कुर्य्याच्चातुर्थिकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम्” ।अन्तकमिव मारकत्वात् । अथ विषमज्वरस्य सामान्यंलक्षणमाह “यः स्यादनियतात् कालात् शीतोष्णाभ्यांतथैव च । वेगतश्चापि विषमोज्वरः स विषमः स्मृतः” ।यः स्यादनियतात् कालादित्यस्यायमर्थः । यथा वाति-कोज्वरः सप्त दिनानि, पैत्तिको दश दिनानि, श्लैष्मिकोद्वादशदिनानि, दोषाणां प्राबल्यैर्वातिकश्चतुर्दशदिनानि, पैकिको विंशतदिनानि, श्लैष्मिकश्चतुर्विंशतिदिनानिस्यात् । तथा विषमज्वरो नियतं कालं व्याप्य न स्या-दित्यर्थः । शीतोष्णभ्यां गुणभ्यां स्यात् । “वेगतश्चापिविषमः कदाचिदतिवेगवान्” । कदाचिच्छान्तवेगः । वि-षमज्वरस्य भेदानाह “सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ” । तत्र सन्ततस्य लक्षणमाह “सप्ताहं वादशाहं वा द्वादशाहमथापि वा । सन्तत्या योऽविसर्गीस्यात् सन्ततः स निगद्यते” । विकल्पो वातिकादिभेदात् ।सन्तत्था नैरन्तर्य्येण अविसग्र्गी अपरित्यागो । ननुसुक्तानुबन्धित्वं विषमत्वमिति विषमलक्षणम् । तदत्रन घटत इति कथमयं विषमेषु पठ्यते” । घटत एवेतिन दोषः । यत उक्तं चरकेण “विसर्गं द्वादशे कृत्वादिवसे व्यक्तलक्षणम् । दुर्लभोपशमः कालं दीर्घमेवानु-पर्त्तते” इति । यत्तु खरनादेनोक्तम “ज्वराः पञ्च तुये प्रोक्ताः पूर्वे सन्ततकादयः । चत्वारः सन्ततं हित्वाज्ञेयास्ते विषमज्वराः” इति तच्चिरेण त्यागाभिप्रायेण ।सततकक्षणमाह “व्यहोरात्रे सततको द्वौ कालावनु-वर्त्तते” । द्वौ कालौ अहन्येककालं रात्रावेककालम् ।यतो दोषाक्षागहोरात्ने प्रत्येकं द्वौ द्वौ प्रकोपकालौ ।यत उक्तं वाग्मटेन “वयोऽहोरात्रिभुक्तानामन्तमध्यादिकाःक्रमादिति” । अन्येद्युष्कलक्षणमाह । “अन्येद्युष्कस्त्र-होरात्रादेककालं प्रवर्त्तते” । एककालं दोषापेक्षयाएककालमपि न द्वितीयं, प्रथमकाले हृद्येव दाषस्थितेः ।तृतीयकचतुर्थकयीर्लक्षणमाह । “तृतीयकस्तृतीयेऽह्निचतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः” । तृतीयेऽह्नि इत्यागमनदिनं गृ-हीत्वा यत उक्तम् “दिनमेकमतिक्रम्य यो भवेत् सतृतीयकः । दिनद्वयन्त्वतिक्रम्य यः स्यात् स हि चतु-र्थकः” इति । अत्राह वृद्धसुश्रुतः “कफस्थानविभागेनयथासङ्ख्यं करोति हि । सततान्येद्युष्कत्र्याख्य चतु-र्थकप्रलेपकान् । अहोरात्रादहोरात्रात् स्थानात् स्थानंप्रपद्यत । दोष आमाशयं प्राप्य करोति विषमज्वरम्” ।अयमर्थः आमाशयोरःकण्ठशिरःसन्धयः पञ्च कफ-स्थानानि एषु तिष्ठन् दोषो यथासङ्ख्यं संततादीन्करोति । तत्र आमाशये स्थितो दोषः सततं करोतिद्वौ कालौ, अहोरात्रे कालद्वये दोषप्रकोपात् । हृदयेस्थितो दोष आमाशयमागत्य अन्येद्युष्कं करोतिएककालं नैकट्यादेकस्मिन्नेवाहोरात्रे दोष आमाशयमा-गत्य अन्येद्युष्कं करोति । तत्र द्वौ दोषप्रकोपकालौएकस्मिन् काले हृदये तिष्ठत्यपरस्मिन्नामाशय इति ।कण्ठेस्थितो दोषोऽहोरात्रात् हृदयमायाति । तृतीयेदिने आमाशयमागत्य स्वप्रकोपकाले तृतीयकं ज्वरंकरोति एककालं न तु द्वौ कालौ स्वभावात् । एव-मेव शिरःस्थितो दोषः अहोरात्रात् कण्ठमायातिततः पुनरहोरात्रात् हृदयमायाति चतुर्थे दिनेआमाशयमागत्य स्वप्रकोपकाले चतुर्थकं ज्वरं करोतिएककालन्नतु द्वौ कालौ स्वभावादेव । ननु दोषस्यागमनक्रमेण निजस्थानगमनक्रमात् कथं तृतीयचतुर्थ-दिवसयोर्ज्वरागमनम् । उच्यते । दोषो हि प्रकोप-समये वेगवत्तया लाघवात् स्वस्थानन्तु वेगदिन एवयाति । यत आह “दोषः प्रकोपकाले हि वेगवत्त्वेनलाघवात् । वेगवासर एवायं स्वस्थानमधिगच्छति” ।सन्धिषु स्थितः प्रलेपकं करोति । सन्धयश्चामाशयेऽपिसन्ति तेषु स्थितः प्रलेपकं सर्वदा करोति “निवृत्तःपुनरायाति विषमो नियते दिने । स्वमावः कारणंतत्र मन्थन्वे मुनिपुङ्गवाः” । स्वभावस्य कारणत्वे कफ-स्वानविभागनिरपेक्षाश्चतुर्थकादिविपर्य्यया अपि ज्वराःस्वस्वकाले प्रभवन्ति अधिशेते यथा मूमिं वीजं कालेप्ररोहति । अधिशेते तथा धातून् दोषः काले प्रकुप्यति” ।सुश्रुतोऽप्याह “स चापि विषमं देहं न कदाचित् प्रमु-ञ्चति । ग्लनिगौरवकार्श्येभ्यः स यस्मान्न प्रमुच्यते ।येगे तु समतिक्रान्ते गतोऽयमिति लक्ष्यते । धात्वन्त-रेषु लोनत्वात् सौक्ष्म्यान्नैवोपलभ्यते” । द्विदोषोल्वणस्यतृतीयकस्य लक्षणमाह “कफपित्तात् त्रिकग्राही पृष्ठा-द्वातकफात्मकः । वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः” । त्रिकग्राही वेदनया त्रिकं गृह्णातीत्यर्थः ।ननु कफपित्तात् त्रिकग्राही वेदनया त्रिकव्यापी त्रिकंतु वातस्थानं तत्कथं तद्गृह्णीतः पित्तकफौ अन्यस्थान-गत्वेन दुर्बलत्वात् दुर्बलौ च कथं वेगं कुरुतः, दोषाणांस्थाननियमः न तु कुपितानां तथा च सूश्रुतः “कुपितानांहि दोषाणां शरीरे परिधायति । यत्र सङ्गः स वैगु-ण्यात् व्याधिस्तत्रोपजायते” । एवमन्यस्थानगत्वेन चतुर्थकोवाच्यः । वातकफात्मकः पृष्ठात् व्यथया पृष्ठं व्याप्य भवती-त्यर्थः । “ल्यव्लोपे कर्मण्यधिकरणे च” पा० सूत्रेण पञ्चमी ।कफोल्वणस्य वातोल्वणस्य चतुर्थकस्यलक्षणमाह “चतु-र्थका दर्शयति स्वभावं द्विविधं ज्वरः । जङ्घाभ्यांश्लैष्मिकः पूर्वं शिरसोऽनिलसम्भवः । मध्यकायन्तु गृ-ह्णाति पूर्वं यस्तु स पित्तजः । विषमज्वर एवान्यश्चतु-र्थकविपर्य्ययः” । श्लैष्मिकः श्लेष्मोल्वणः । तथा अनि-लसम्भवो वातोल्वणः सन्ततादीनां त्रिदोषजत्वम् । यतउक्तं चरके “प्रायशः सन्निपातेन पञ्च स्युर्विषमज्वराः”इति । प्रायशोग्रहणादे कदोषजा द्विदोषजा अपि भव-न्तीति जैज्जटः । पूर्वं प्रथमं जङ्घाभ्याम् व्यथयाजङ्घे व्याप्य पश्चात् सकलं शरीरं व्याप्नोति । एव-मुल्वखवातजातः शिरणः पूर्वं व्यथया शिरोव्याप्य स-कलं शरीरं व्याप्नोनीत्यर्थः । “विषमज्वर एवान्थश्चातु-र्थकविपर्य्ययः । अस्थिमज्जगतो दोषश्चातर्थकविपर्य्ययः ।जायते भिषजा ज्ञेयो विषमज्वर एव सः” । अन्थः सन्त-तादिपञ्चकादपरः चातुर्थकविपर्थ्ययाख्यो ज्वरः सोऽपिविषमज्वर एव वैद्येन ज्ञातव्यः । स किं धातुस्थ इत्य-पेक्षयामाह अस्थीत्यादि । तस्य चातुर्थकविपर्य्ययस्यलक्षणमाह “स मध्ये ज्वरयत्यह्नी आद्यन्ते च विमु-चति” । चतुर्थकविपर्य्ययः इत्युपलक्षणम् सन्ततादि-विपर्य्ययोऽपि बोद्धव्यः । यथा अहोरात्रे द्वौ कालौसुतति शेषं सर्वमहोरात्रं तिष्ठतीति सततविपर्य्ययः ।अहोरात्रे एकखालं मुञ्चति शेषं सर्वमहोरात्रं तिष्ठतिअन्येद्युष्कविपर्य्ययः मध्ये एकं दिनं ज्वरयति आ दाव न्तेच मुञ्चतीति तृतीयकविपर्य्ययः । एते विषमज्वरोपल-क्षकाः अन्ये रात्रिज्वरादयोऽपि विषमज्वरा बोद्धव्याःयथा “समौ वातकफो यस्य क्षोणपित्तस्य देहिनः ।रात्रौ प्रायो ज्वरस्तस्य दिवा हीनकफस्य तु” । प्रायःबाहुल्येन । सन्ततादीनां शीतपूर्वत्वे दाहपूर्वत्वे च हेतु-माह “त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्व-रम् । तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्तर्दाहं करोति चं ।शीतं शीतसहितम् । प्रशान्तयोः प्रशान्तवेगयोः अन्तःअभ्यन्तरे । “करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीवच । तस्मिन् प्रशान्ते त्वितरौ कुरुतः शीतमन्ततः” ।अन्ततः हस्तपादादितः । शीतादिदाहादिज्वरयोःत्रिदोषजत्वमाह “द्वावेतौ दाहशीतादिज्वरौ संसर्गजोस्मृतौ । दाहपूर्वस्तयोः कष्टः सुखसाध्यतमोऽपरः” ।संसर्गजौ मान्निपातिकौ । कष्टः कष्टसाध्यः । विषम-ज्वरविशेषमाह “विदग्धेऽन्नरसे देहे श्लेष्मपित्ते व्यव-स्थिते । तेनार्द्धं शीतलं देहमूर्द्धमुष्णं प्रजायते” ।अन्नरसे विदग्धे आहारजे रसे दुष्टे, देहे श्लेष्मपित्तेव्यवस्थिते दुष्टे स्थिते । तेन हेतुना शीतलं कफेनउष्णं पित्तेन, अर्द्धत्वं चार्द्धनारीश्वराकारेण नरसिंहाकारेण वा । “काये दुष्टं यदा पित्तं श्लेष्मा चान्ते व्यव-स्थितः । तेनोष्णत्वं शरीरस्व शीतत्थं हस्तपादयोः” ।अन्ते हतपादादौ “काये श्लेष्मा यदा दुष्टः पित्तचान्ते व्यवस्थितम् । शीतत्वं तेन गात्रे स्यादुष्णत्वंहस्तपादयोः” । विषमज्वरविशेषस्य प्रलेपकस्य लक्षण-माह “प्रलिपन्निव गात्राणि घर्मेण गौरवेण च । मन्द-ज्वरविलेपी च स शींतः स्यात् प्रलेपकः” । गोरवेणउपलक्षितः । मन्दज्वरविलेपी मन्दवेगस्य विलेपः सदासम्बन्धोऽस्यास्तीति मन्दज्वरपिलेपी । अथं विषमज्वरः ।तथा च सुश्रुतः “प्रलेपसाख्यो विषमः प्रायशःक्लेशशोषिणाम् । ज्वराश्च विषमाः सर्वे प्रायः क्लेशायशोषिणाम्” ।