| YouTube Channel

विषघ्नः (viSaghnaH)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विषघ्नः
noun
बृहद्गोलम् इव एकस्याः वल्लर्याः अतीव शोभनं फलम्।
"विषघ्नः अतीव कटुः भवति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विषघ्नः,
पुं,
 (विषं हन्तीति । हन + टक् ।) शिरीष-वृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
यवासः । विभी-तकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
चम्पकवृक्षः । इतिजटाधरः ॥
विषनाशके, त्रि ॥
(यथा, मनुः ।७ । २१८ ।“विषघ्नैरगदैश्चास्य सर्व्वद्रव्याणि योजयेत् ।विषघ्नानि च रत्नानि नियतो धारयेत् सदा ॥
”)विषघ्नौषधानि यथा, --मनुरुवाच ।“रक्षोघ्नानि विषघ्नानि यानि धार्य्याणि भूभुजा ।अगदादि समाचक्ष्व तानि धर्म्मभृतांवर ॥
मत्स्य उवाच ।विल्वाढकायवक्षारं पाटला वाह्लिकोषणा ।श्रीपर्णी शल्लकीयुक्ता निष्काथ्य प्रोक्षणं परम् ।सविषं प्रोक्षितं तेन सद्यो भवति निर्व्विषम् ॥
१ ॥
यवसेन्धनपानीयवस्त्रशय्यासनोदनम् ।कवचाभरणं छत्रं बालव्यजनवेश्मनी ॥
शेलुः पाटल्यतिविषा गोपी भार्गी पुनर्नवा ।समङ्गावृक्षमूलत्वक्कपित्थवृषशोणितम् ।सहदन्तशठन्तद्वत् प्रोक्षणं विषनाशनम् ॥
२ ॥
लाक्षा प्रियङ्गु मञ्जिष्ठा सममेला हरेणुका ।सयष्ट्या मधुना युक्ता वभ्रुपित्तेन कल्किता ॥
निखनेद्गोविषाणस्थं सप्तरात्रं महीतले ।ततः कृत्वा मणिं हेम्ना बद्धं हस्तेन धारयेत् ।संस्पृष्टं सविषन्तेन सद्यो भवति निर्व्विषम् ॥
३ ॥
मनो जलं शमीपुष्पं दुर्द्धर्षा चैव कर्षकाः ।कपित्थकुष्ठमञ्जिष्ठाः पित्तेन श्लक्ष्णकल्किताः ॥
शुनो गोः कपिलायाश्च सौम्याख्येयापरोऽगदः ।विषजित् परमं कार्य्यं मणिरत्नञ्च पूर्व्ववत् ।मूषिका जतुका वापि हस्ते बद्धा विषापहा ॥
४ ॥
हरेणु मांसी मञ्जिष्ठा रजनी मधुका मधु ।अक्षत्वक् सुरसं लाक्षाम्बुपित्तं पूर्व्ववद्भुवि ॥
वादित्राणि पताकाश्च पिष्टैरेतैः प्रलेपिताः ।श्रुत्वा दृष्ट्वाथ चाघ्राय सद्यो भवति निर्व्विषः ॥
५त्र्युषणं पञ्चलवणं मञ्जिष्ठा रजनीद्वयम् ।सूक्ष्मैला त्रिवृतापत्रं विडङ्गमिन्द्रवारुणी ॥
मधुकं वेतसं क्षौद्रं गोविषाणे निधापयेत् ।तस्मादुष्णाम्बुना मात्रा प्रागुक्तं योजयेत्तथा ।विषं भुक्तं जारयति निर्व्विषेऽपि न दोषकृत् ॥
६ ॥
सक्तुं सर्ज्जरसोपेतं सर्षपा एलवालुकैः ।सुवर्णा तस्करतरोः कुसुमैरर्ज्जुनस्य तु ॥
धूपो वासगृहे हन्ति विषं स्थावरजङ्गमम् ।न तत्र कीटाः सविषा न दर्द्दरसरीसृपाः ।न कृत्या कर्म्मणस्तत्र धूपोऽयं यत्र दह्यते ॥
७ ॥
कल्कितैश्च तृणक्षीरपलाशद्रुमवल्कलैः ।दूर्व्वैलवालुसुरसानाकुलीतण्डुलीयकैः ।क्वाथः सर्वौदकार्थेषु काकमाचीयुतैर्वृतः ॥
८ ॥
रोचनापत्रनेपालीकुङ्कुमैस्तिलकोऽन्वहम् ।विषैर्न वाध्यते स्याच्च नरनारीनृपप्रियः ॥
९ ॥
चूर्णैर्हरिद्रामञ्जिष्ठाकिणिहीकणनिम्बजैः ।दिग्धं निर्व्विषतामेति गात्रं सर्व्वविषार्द्दितम् ॥
१०शिरीषस्य फलं पत्रं पुष्पं त्वङ्मूलमेव च ।गोमूत्रघृष्टो ह्यगदः सर्व्वकर्म्मकरः स्मृतः ॥
११ *एकवीरमहौषध्यः शृणु चातः परं द्बिज ।बन्ध्याकर्कोटकी राजन् विष्णुक्रान्ता तथोत्कटा ।शतमूली शतानन्दी वला मोचा पटोकिला ॥
सोमा पिण्डनिशा चैव तथा दग्धरुहा च या ।स्थले कमलिनी या च विशाली शङ्खमूलिका ॥
चण्डाली हस्तिचण्डाली गोचण्डाली चगन्धिका ।रक्ता चैव महारक्ता तथा वर्हिशिखा च या ।कोषातकी नक्तमाला पियाला शुभलक्षणा ।वारणा च सुगन्धा च तथा वै गन्धनाकुली ॥
ईश्वरी च शिलीन्ध्री च सोमली वंशतालिका ।जतुकाली महाश्वेता श्वेता च मधुयष्टिका ॥
वर्जटः पारिभद्रश्च तथा वै सिन्धुवारिका ।जीवानन्दा वसुमती नर्त्तनागरकण्टकी ॥
तालता जालपाताला तथा च वटपत्रिका ।कार्त्तक्षीरी महानीला कट्टरं हंसपादिका ॥
मण्डूकपर्णी वाराही द्वे तथा तण्डुलीयके ।सर्पाक्षी लवणा ब्राह्मी विश्वरूपा सुखङ्करी ॥
रजापहा वृद्धिकरी तथा शल्यापहा च या ।पत्रिका रोहिणी चैव रक्तमाला महौषधी ॥
तथामलकवन्दाकं या च चित्रा पटोलिका ।काकोली क्षीरकाकोली पीलुपर्णी तथैव च ॥
केशिनी वृश्चिकाली च महानागा शतावरी ।तथा गरुडवेगा च स्थले कुमुदिनी तथा ॥
स्थले चोत्पलिनी या च महाभूमिलता च या ।उन्मादिनी सोमराजी सर्व्वरत्नानि पार्थिव ॥
विशेषान्मरकतान्यत्र कीटपक्षं विशेषतः ।जीवजाताश्च मणयः सर्व्वे धार्य्या विशेषतः ॥
* ॥
रक्षोघ्नाश्च यशस्याश्च कृत्या वेतालनाशनाः ।विशेषान्नरनागाश्च गोखरोष्ट्रसमुद्भवाः ॥
सर्पतित्तिरिगोमायुवभ्रुमण्डूकजाश्च ये ।सिंहव्याघ्रर्क्षमार्ज्जारद्वीपिवानरसम्भवाः ॥
कपिञ्जलाजगोधाहिमहिषेषु भवाश्च ये ॥
इत्येवमेतैः सकलैरुपेतै-र्द्रव्यैश्च सर्व्वैः स्वपुरं सुरक्षितम् ।राजा वसेत्तत्र गृहञ्च शुभ्रंगुणान्वितं लक्षणसंप्रयुक्तम् ॥
”इति मात्स्ये १९२ अध्यायः ॥
(तण्डुलीयः । तत्पर्य्यायो यथा । अथ च वराइ ।अल्पमरुसा इति च ।“तण्डुलीयो मेघनादः काण्डेरस्तण्डुलेरकः ।भण्डीरस्तण्डुलीबोजो विषघ्नश्चाल्पमारिषः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)