| YouTube Channel

विषः (viSaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विषः,
पुं,
क्ली,
 (विष + कः ।) विषम् । तत्पर्य्यायः ।क्ष्वेडः २ गरलम् ३ । इत्यमरः ॥
आहेयम् ४अमृतम् ५ गरदम् ६ कालकूटम् ७ कलाकूलम्८ हारिद्रम् ९ रक्तशृङ्गिकम् १० नीलम् ११गरम् १२ घोरम् १३ हालाहलम् १४ हला-हलम् १५ शृङ्गी १६ भूगरम् १७ । इति राज-निर्घण्टः ॥
जाङ्गलम् १८ तीक्ष्णम् १९ रसः २०रसायनम् २१ गरः २२ । इति जटाधरः ॥
जङ्गुलम् २३ जाङ्गुलम् २४ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
काकोलः २५ वत्सनाभः २६ प्रदीपनः२७ शौल्किकेयः २८ ब्रह्मपुत्त्रः २९ । इतिरत्नमाला ॥
तद्भेदा यथा, --“पुंसि क्लीवे च काकोलकालकूटहलाहलाः ।सौराष्ट्रिकः शौल्किकेयो ब्रह्मपुत्त्रः प्रदीपनः ॥
दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥
”इति पातालवर्गे अमरः ॥
* ॥
अपि च ।“विषः क्ष्वेडो रसस्तीक्ष्णं गरलोऽथ हला-हलः ।वत्सनाभः कालकूटो ब्रह्मपुत्त्रः प्रदीपनः ॥
सौराष्ट्रिकः शौल्किकेयः काकोलो दारदोऽपिच ।अहिच्छत्रो मेषशृङ्गकुष्ठवालूकनन्दनाः ॥
कैराटको हैमवतो मर्कटः करवीरकः ।सर्षपो मूलको गौरार्द्रकः सक्तुककर्द्दमौ ॥
अङ्कोल्लसारः कालिङ्गः शृङ्गिको मधुसिक्थकः ।इन्द्रो लाङ्गलिको विस्फुलिङ्गपिङ्गलगौत्तमाः ।मुस्तको दालवश्चेति स्थावरा विषजातयः ॥
”इति हेमचन्द्रः ॥
अथ विषस्य नामलक्षणगुणाः ।“विषं तु गरलं क्ष्वेडस्तत्तद्भेदानुदाहरेत् ।वत्सनाभः सहारिद्रः सक्तुकश्च प्रदीपनः ॥
सौराष्ट्रिकः शृङ्गकश्च कालकूटस्तथैव च ।हालाहलो ब्रह्मपुत्त्रो विषभेदा अमी नव ॥
”तत्र वत्नाभस्य स्वरूपनिरूपणम् ।“सिन्धुवारसदृकपत्रो वत्सनाभ्याकृतिस्तथा ।यत्पार्श्वे न तरोवृद्धिर्व्वत्सनाभः स भाषितः ॥
”अथ हारिद्रस्य स्वरूपम् ।“हरिद्रातुल्यमूलो यो हारिद्रः स उदाहृतः ॥
”अथ सक्तुकस्य स्वरूपम् ।“यद्ग्रन्थिः सक्तुकेनैव पूर्णमध्यः स सक्तुकः ॥
”अथ प्रदीपनस्य स्वरूपम् ।“प्रदीपलोहितो यः स्याद्दीप्तिमान् दलनप्रभः ।महादाहकरः पूर्व्वैः कथितः स प्रदीपनः ॥
”अथ सौराष्ट्रिकस्य स्वरूपम् ।‘सुराष्ट्रविषये यः स्यात् स सौराष्ट्रिकउच्यते ॥
’अथ शृङ्गकस्य स्वरूपम् ।“यस्मिन् गोशृङ्गके बद्धे दुग्धं भवति लोहितम् ।स शृङ्गक इति प्रोक्तो द्रव्यतत्त्वविशारदैः ॥
”अथ कालकूटस्य स्वरूपम् ।“देवासुररणे देवैर्हतस्य पृथुमालिनः ।दैत्यस्य रुधिराज्जातस्तरुरश्वत्थसन्निभः ॥
निर्यासः कालकूटोऽस्य मुनिभिः परिकीर्त्तितः ।सोऽहिच्छत्रे शृङ्गवेरे कोकणे मलये भवेत् ॥
”अथ हालाहलस्य स्वरूपम् ।“गोस्तनाभफलो गुच्छस्तालपत्रच्छदस्तथा ।तेजसा यस्य दह्यन्ते समीपस्था द्रुमादयः ॥
असौ हालाहलो ज्ञेयः क्रिष्किन्धायां हिमा-लये ।दक्षिणाब्धितटे देशे कोकणेऽपि च जायते ॥
”अथ ब्रह्मपुत्त्रस्य स्वरूपम् ।“वर्णतः कपिलो यः स्यात् तथा भवति साधकः ।ब्रह्मपुत्त्रः स विज्ञेयो जायते मलयाचले ॥
ब्राह्मणः पाण्डरस्तेषु क्षत्त्रियो लोहितप्रभः ।वैश्यः पीतोऽसितः शूद्रो विष उक्तश्चतुर्विधः ॥
रसायने विषं विप्रं क्षत्त्रियं देहपुष्टये ।वैश्यं कुष्ठविनाशाय शूद्रं दध्याद्वधाय हि ॥
”अथ विषस्य गुणाः ।“विषं प्राणहरं प्रोक्तं व्यवायि च विकासि च ।आग्नेयं वातकफहृद्योगवाहिमदावहम् ॥
”व्यवायि सकलकायगुणव्यापनपूर्व्वकपाकागमन-शीलम् । विकासि ओजःशोषणपूर्व्वकं सन्धि-बन्धशिथिलीकरणशीलम् । आग्नेयं अधिका-ग्न्यंशम् । योगवाहि संसर्गगुणवाहकम् ।“मदावहं तमोगुणाधिक्येन बुद्धिविध्वंसकम् ।तदेव युक्तियुक्तन्तु प्राणदायि रसायनम् ॥
योगवाहि परं वातश्लेष्मजित् सन्निपातहृत् ।योगवाहि त्रिदोषघ्नं बृंहणं वीर्य्यवर्द्धनम् ॥
ये दुर्गुणा विषेऽशुद्धे ते स्युर्हीना विशोधनात् ।तस्माद्विषं प्रयोगेषु शोधयित्वा प्रयोजयेत् ॥
”अथोपविषाणां निरूपणम् ।“अर्कक्षीरं स्नुहीक्षीरं तथैव कलिहारिका ।करवीरोऽथ धुस्तूरः पञ्च चोपविषाः स्मृताः ॥
”उपविषा गौणविषाः । एषां गुणास्तत्र तत्रद्रष्टव्याः । अपि च ।“अर्कक्षीरं स्नुहीक्षीरं लाङ्गली करवीरकः ।गुञ्जाहिफेनो धुस्तूरः सप्तोपविषजातयः ॥
”एतेषां शोधनं चिन्त्यम् । गुणास्तत्र द्रष्टव्याः ॥
अथ विषाणां शोधनविधिः ।“गोमूत्रे त्रिदिनं स्थाप्यं विषं तेन विशुद्ध्यति ।रक्तसर्षपतैलाक्तं तथा धार्य्यञ्च वाससि ॥
येगुणा गरले प्रोक्तास्ते स्युर्हीना विशोधनात् ।तस्माद्विषं प्रयोगेषु शोधयित्वा प्रयोजयेत् ॥
”इति भावप्रकाशे पूर्व्वखण्डः ॥
अथ विषाधिकारः । तत्र विषस्य द्वैविध्य-माह ।“स्थावरं जङ्गमञ्चैव द्विविधं विषमुच्यते ।दशाधिष्ठानमाद्यन्तु द्बितीयं षोडशाश्रयम् ॥
”स्थावरविषस्य दशाश्रयानाह ।“मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक् क्षीरं सारमेव च ।निर्यासो धातवस्कन्दः स्थावरस्याश्रया दश ॥
”तद्यथा । मूलविषं करवीरादि १ । पत्रविषंविषपत्रिकादि २ । फलविषं कर्कोटकादि ३ ।पुष्पविषं वेत्रादि ४ । त्वकसारनिर्यासविषाणिकरम्भादीनि ५ । ६ । ७ । क्षीरविषं स्नुह्यादि८ । धातुविषं हरितालादि ९ । कन्दविषं वत्स-नाभसक्तुकादि १० ॥
* ॥
जङ्गमविषस्य षोडशाश्रयानाह ।“दृष्टिनिश्वासदंष्ट्राश्च नखमूत्रमलानि च ।शुक्रं लाला मुखं स्पर्शः संदंश श्चावमर्द्दितम् ।गुदास्थिपित्तशूकानि दश षट् जङ्गमाश्रयाः ॥
”तद्यथा । दृष्टिनिश्वासविषा दिव्याः सर्पाः १ । २ ।दंष्ट्राविषाः भौमाः सर्पाः ३ । दंष्ट्रानखविषाव्याघ्रादयः ४ । मूत्रपुरीषविषा गृहगोधिका-दयः ५ । ६ । शुक्रविषा मूषिकादयः ७ । लालाविषाउच्चिटङ्गादयः ८ । लालास्पर्शमूत्रपुरीषार्त्तव-शुक्रमुखसंदंशदंष्ट्रास्पर्शावमर्द्दितगुदपुरीषविषा-श्चित्रशीषादयः ९ । १० । ११ । १२ । १३ । अस्थिविषाःर्पादयः १४ । पित्तविषा नकुलमत्स्यादयः १५ ।शूकविषा भ्रमरादयः १६ ॥
* ॥
स्थावराविषाणांसामान्यानां कार्य्याण्याह ।“स्थावरन्तु ज्वरं हिक्कां दन्तहर्षं गलग्रहम् ।फेनच्छर्द्यरुचिश्वासमूर्च्छाञ्च कुरुते विषम ॥
”आश्रयभेदेन विशिष्टानां विषाणां कार्य्या-ण्याह । तत्र मूलविषस्य कार्य्यमाह ।“उद्वेष्टनं मूलविषैर्मोहः प्रलपनं भवेत् ॥
”पत्रविषस्य कार्य्यमाह ।“जृम्भणं वेपनं श्वासो नृणां पत्रविषैर्भवेत् ॥
”फलविषस्य कार्य्यमाह ।“शुष्कशोथः फलविषैर्दाहो द्बेषश्च भोजने ॥
”पुष्पविषस्य कार्य्यमाह ।“भवेत् पुष्पविषैश्छर्द्दिराध्मानं मूर्च्छनं तथा ॥
”त्वक्सारनिर्यासविषाणां कार्य्याण्याह ।“त्वक्सारनिर्यासविषैरुपयुक्तैर्भवन्ति हि ।आस्यदौगन्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः ॥
”क्षीरविषकार्य्यमाह ।“फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुजिह्वता ॥
”धातुविषकार्य्यमाह ।“हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्च्छा दाहश्च तालुनि ।प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्द्दिशेत् ॥
एतानि मूलादीनि विषाणि नव कालघातीनिकालान्तरे मारकाणि ॥
* ॥
कन्दविषस्यकार्य्यमाह ।“कन्दजान्युग्रवीर्य्याणि यान्युक्तानि त्रयोदश ।सर्व्वाण्येतानि कुशलैर्ज्ञेयानि दशभिर्गुणैः ॥
स्थावरं जङ्गमञ्चापि कृत्रिमञ्चापि यद्विषम् ।सद्यो निहन्ति तत् सर्व्वं गुणैश्चेद्दशभिर्युतम् ॥
”तान् दशगुणानाह ।“रूक्षमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशु व्यवायि च ।विकाशि विशदं चैव लघ्वपाकि च ते दश ॥
”तेर्गुणैर्विषस्य कार्य्यमाह ।“तद्रौक्षात् कोपयेद्वायुमौष्ण्यात् पित्तं सशो-णितम् ।तैक्ष्ण्यान्मतिं मोहयति मर्म्मवन्धांश्छिनत्ति हि ॥
शरीरावयवान् सौक्ष्मात् प्रविशेद्विकरोति च ।आशुत्वादाशु तद्धन्ति व्यवायात् प्रकृतिं हरेत् ॥
विकाशित्वात् क्षपयति दोषान् धातून् मला-न्यपि ।अतिरिच्यत वैशद्याद्दुश्चिकित्स्यञ्च लाघवात् ।दुर्ज्जरं चाविपाकित्वात्तस्मात् क्लेशयते चिरम् ॥
”विषलिप्तशस्त्रहतस्य लक्षणमाह ।“सद्यः पाकं याति यस्य क्षतं तत्स्रवेद्रक्तं पच्यते चाप्यभीक्ष्णम् ।कृष्णीभूतं क्लिन्नमत्यर्थपूति-क्षतान् मांसं शीर्य्यते यस्य चापि ॥
तृष्णातापौ दाहमूर्च्छे च यस्यदिग्धाविद्वं तं मनुष्यं व्यवस्येत् ।लिङ्गान्येतान्येव कुर्य्यादमित्रै-र्दत्तः क्ष्वेडो वा व्रणे यस्य चापि ॥
”पच्यते चाप्यभीक्ष्णं पुनः पुनः पाकमेति । तापोबहिस्तप्तता । दाहोऽभ्यन्तरे । कर्य्यादित्यत्रक्षतं कर्त्तृपदं बोद्धव्यम् । प्रायेण राजादीना-मन्नादौ शत्रवो विषं ददति ॥
* ॥
तेषां ज्ञानार्थंलक्षणमाह ।“इङ्गितज्ञो मनुष्याणां वाक्चेष्टामुखवैकृतैः ।जानीयाद्विषदातारमेभिर्लिङ्गैश्च बुद्धिमान् ॥
न ददात्युत्तरं पृष्टो विवक्षुर्मोहमेति च ।अपार्थं बहु संकीर्णं भाषते चापि मूढवत् ॥
अङ्गुलीः स्फोटयेदुर्व्वीं विलिखेत् प्रहसेदपि ।वेपथुश्चास्य भवति त्रस्तश्चैकैकमीक्षते ॥
विवर्णवक्त्रो ध्यामश्च नखैः किञ्चिच्छिनत्ति च ।आलभेत सकृद्दीनः करेण च शिरोरुहान् ॥
निर्यियासुरपद्वारैर्वीक्षते च पुनः पुनः ।वर्त्तते विपरीतञ्च विषदाता विचेतनः ॥
”इङ्गितमभिप्रायसूचक आकारः । मुखवैकृतिंमुखवैवर्ण्यादिः । एभिर्लिङ्गैः वक्ष्यमाणैः । नददात्युत्तरं पृष्टः स्वीयासत्कर्म्मजनितव्यामो-हात् । संकीर्णं अस्फुटम् । भयजवायुजनित-पर्व्वव्यथापनोदायाङ्गुलीः स्फोटयेत् । प्रहसेत्अहेतावपि । ध्यामः दग्धसमानवर्णः । आल-भेत् स्पृशेत् । विपरीतं यथा स्यादेवं वर्त्तेत ॥
जङ्गमविषाणां सामान्यानां कार्य्यमाह ।“निद्रातन्द्राक्लमं दाहं सम्पाकं लोमहर्षणम् ।शोथञ्चैवातिसारञ्च कुरुते जङ्गमं विषम् ॥
”जङ्गमेषु तीक्ष्णतरत्वेन सर्पानाह ।“वातपित्तकफात्मानो भोगिमण्डलिराजिलाः ।यथाक्रमं समाख्याता द्व्यन्तरा द्वन्द्वरूपिणः ॥
”भोगिनः फणिनः । ते च विंशतिः ।“मण्डलैर्विविधैश्चित्राः पृथवो मन्दगामिनः ।षट् ते मण्डलिनो ज्ञेया ज्वलनार्कसमा विषैः ॥
स्निग्धा विविधवर्णाभिस्तिर्य्यगूर्द्ध्वञ्च राजिभिः ।विचित्रा इव ये भान्ति राजिलास्ते हि तेऽपिषट् ॥
”एते यथाक्रमं वातपित्तकफात्मानः । द्ब्यन्तराद्वे अन्तरे भेदौ येषां ते द्ब्यन्तराः । यथाभोगिनो मण्डलिभ्यां जाताः इत्यादि ॥
* ॥
भोगिप्रभृतिकृशदंशलक्षणभेदमाह ।“दंशो भोगिकृतः कृष्णः सर्व्ववातविकारनुत् ।पीतो मण्डलिनः शोथो मृदुः पित्तविकारवान् ॥
राजिलोत्थो भवेद्दंशः स्थिरशोथश्च पिच्छिलः ।पाण्डुः स्निग्धोऽतिसान्द्रासृक्सर्व्वश्लेष्मविकार-वान् ॥
”देशविशेषे कालविशेषे च दष्टस्यासाध्यत्वमाह ।“अश्वत्थदेवायतनश्मशान-वल्मीकसन्ध्यासु चतुष्पथेषु ।याम्ये सपित्र्ये परिवर्ज्जनीयाऋक्षे नरा मर्म्मसु ये च दष्टाः ॥
”याम्ये भरण्याम् । पित्र्ये मघायाम् ।“दार्व्वीकराणां विषमाशु हन्तिसर्व्वाणि चोष्णे द्बिगुणीभवन्ति ॥
”उष्णे उष्मसंयोगे । दार्व्वीकरलक्षणमाह ।“रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः ।ज्ञेया दार्व्वीकराः सर्पाः फणिनः शीघ्र-गामिनः ॥
”अपरेषु येषु विषमाशु मारकं भवति तानाह ।“अजीर्णपित्तातपपीडितेषुबालेषु वृद्धषु बुभुक्षितेषु ।क्षीणे क्षते मेहिनि कुष्ठजुष्टेरूक्षे बले गर्भवतीषु चापि ॥
शस्त्रक्षते यस्य न रक्तमस्तिराज्यो लताभिश्च न संभवन्तिशीताभिरद्भिश्च न रोमहर्षोविषाभिभूतं परिवर्ज्जयेत्तम् ॥
जिह्मं मुखं यस्य च केशशातोनासावसादश्च सकण्ठभङ्गः ।कृष्णश्च रक्तः श्वयथुश्च दंशोहन्वोः स्थिरत्वञ्च स वर्ज्जनीयः ॥
”केशशातः आकर्षणात् । नासावसादः नासायानतत्वम् । कण्ठभङ्गः ग्रीवाधारणाशक्तिः । हन्वोःस्थिरत्वं हनुद्बयस्तम्भः ॥
* ॥
अपरश्च ।“वर्त्तिर्घनी यस्य निरेति वक्त्रा-द्रक्तं स्रवेदूर्द्ध्वमधश्च यस्य ।दंष्ट्रानिपातांश्चतुरश्च पश्येद्-यस्यापि वैद्यैः परिवर्जनीयः ॥
”वर्त्तिः रुधिरस्थम् । रक्तं स्रवेदूर्द्ध्वमधश्च यस्ययस्य च नासामुखलिङ्गगुदादिभ्यो रक्तं स्रवेत् ।“उन्मत्तमत्यर्थमुपद्रुतं वाहीनस्वरं वाप्यथवा विवर्णम् ।सारिष्टमत्यर्थमवेगिनञ्चजह्यान्नरं तस्य न कर्म्म कुर्य्यात् ॥
”अत्यर्थमुपद्रुतं वा ज्वरातिसारादिभिरतिशये-नोपद्रुतम् । हीनस्वरं वक्तुमक्षमम् । विवर्णंकृष्णवर्णम् । सारिष्टं नासाभङ्गादियुक्तम् ।अवेगिनं वेगो विषवेगः लहरि इति लोकेतद्रहितम् । * । स्थावरं जङ्गमं विषमेवजीर्णत्वादिभिः कारणैर्दूषीविषसंज्ञां लभते ।तदाह ।“जीर्णं विषघ्नौषधिदूषितं वादावाग्निवातातपशोषितं वा ।स्वभावतो वा गुणविप्रहीनंविषं हि दूषीविषतामुपैति ॥
”जीर्णं अतिपुराणम् । विषघ्नौषधिदूषितं विषघ्ना-भिरोषधीभिर्व्वीर्य्यहीनीकृतम् । स्वभावतो वागुणविप्रहीनं स्वभावादेव दशानां गुणानांमध्ये द्वित्र्यादिगुणहीनम् ॥
* ॥
दूषीविषस्यकार्य्यमाह ।“वीर्य्याल्पभावान्न निपातयेत्तत्कफान्वितं वर्षगुणानुबन्धि ।तेनार्द्दितो भिन्नपुरीषवर्णोविगन्धवैरस्ययुतः पिपासी ॥
मूर्च्छां भ्रमं गद्गदवाग्वमिञ्चविचेष्टमानोऽरतिमाप्नुयाद्वा ॥
”न निपातयेत् न मारयति । कफान्वितं कफेनमन्दीकृतौष्णादिगुणम् । वर्षगुणानुबन्धि कफे-नाग्नेर्मान्द्यादीषत्पाकाच्चिरमास्थायि । भिन्न-पुरीषवर्णः भिन्नपुरीषो द्रुतमलः भिन्नवर्णश्च ।विचेष्टमानो विरुद्धां चेष्टां कुर्वन् मूर्च्छादीन्व्याधीन् लभते ॥
* ॥
स्थानविशेषस्थिते दूषी-विषे लिङ्गविशेषमाह ।“आमा शयस्थे कफवातरोगीपक्वाशयस्थेऽनिलपित्तरोगी ।भवेत् समुद्धस्तशिरोऽङ्गरुट्कोविलूनपक्षश्च यथा विहङ्गः ॥
”समुद्धस्तशिरोरुहः केशाः अङ्गरुहि च रोमाणियस्य सः । एतदपि लिङ्गं पक्वाशयस्थे दूषीविषेबोद्धव्यम् । स्थिरं रसादिष्वथ तद्यथोक्तान्करोति धातुप्रभवान् विकारान् । तत् दूषी-विषम् । यथोक्तान् सुश्रुते व्याधिसमुद्देशी-योक्तान् । * । दूषीविषस्य प्रकोपसमयमाह ।“कोपन्तु शीतानिलदुर्दिनेषुजात्याशु पूर्व्वं शृणु तस्य रूपम् ॥
” * ॥
कुपितस्य तस्य दूषीविषस्य पूर्व्वरूपमाह ।“निद्रागुरुत्वञ्च विजृम्भणञ्चविश्लेषहर्षावथवाङ्गमर्दः ॥
”विश्लेषः गात्रशैथिल्यम् । हर्षः रोमाञ्चः । * ।रूपमाह ।“ततः करोत्यन्नमदाषिपाका-वरोचकं मण्डलकोटजन्म ।मांसक्षयं पाणिपदाक्षिशोथंमूर्च्छां तथा च्छर्द्दिमथातिसारम् ॥
”दूषीविषं श्वासतृषौ ज्वरांश्च कुर्य्यात् प्रवृद्धिंजठरस्य चापि । अन्नमदः अन्ने भुक्ते पूगफले-नेव मदः अविपाकः । * । अन्नस्य दूषीविष-भेदेन विकारभेदमाह ।“उन्मादमन्यज्जनयेत्तथान्य-दानाहमन्यत् क्षपयेच्च शुक्रम् ।गाद्गद्यमन्यज्जनयेच्च कुष्ठंतांस्तान् विकारांश्च बहुप्रकारान् ॥
”अन्यत् दूषीविषम् । तांस्तान् विकारान् विसर्प-विस्फोटादीन् । * । दूषीविषस्य निरुक्तिमाह ।“दूषितं देशकालान्नं दिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः ।यस्मात् संदूषयेद्धातुं तस्मात् दूषीविषं स्मृतम् ॥
”देशः अनूपादिः । कालो दुर्दिनादिः । अन्नंकुलत्थतिलमसुरादि । धातुदूषकत्वाद्दूषीवि-षम् ॥
* ॥
दूषीविषस्य साध्यत्वादिकमाह ।“साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरोषितम् ।दूषीविषमसाध्यं स्यात् क्षीणस्याहितसेविनः ॥
”कृत्रिमं विषं द्विविधम् । एकं सविषं दूषीविष-संज्ञम् । अपरमविषं तदेव गरसंज्ञम् । तथा चकाश्यपसंहितायाम् ।“संयोगजञ्च द्विविधं द्वितीयं विषमुच्यते ।दूषीविषन्तु सविषमविषं गर उच्यते ॥
”संयोगजं कृत्रिमं विषम् । द्वितीयं स्वाभावि-कात् । तच्च द्विविधम् । * । तत्र दूषीविष-मभिधाय गरं दर्शयितुमाह ।“सौभाग्यार्थं स्त्रियः स्वेदरजोनानाङ्गजान्मलान् ।शत्रुप्रयुक्तांश्च गरान् प्रयच्छन्त्यन्नमिश्रितान् ॥
” *गरकाय्यमाह ।“तैः स्यात् पाण्डुकृशोऽल्पाग्निर्ज्ज्वरश्चास्योप-नायते ।मर्मप्रधमनाध्मानं हस्तयोः शोथसम्भवः ॥
जठरं ग्रहणीरोगा यक्ष्मा गुल्मः क्षयो ज्वरः ।एवंविधस्य चान्यस्य व्याधेर्लिङ्गञ्च जायते ॥
”तैर्गरैः स्वेतरजःप्रभृतिभिः । ज्वरश्चास्योप-जायत इति अपाकात् । मर्म्मप्रधमनं मर्म्म-व्यथाम् । क्षयो धातुक्षयः ॥
* ॥
लूतानां जन्तु-विशेषाणामुत्पत्तिं संख्याञ्चाह ।“यस्माल्लूनं तृणं प्राप्ता मुनेः प्रस्वेदबिन्दवः ।तेभ्यो जातास्ततो लूता इति ख्यातास्तुषोडश ॥
”तत्र सुश्रुतः ।“विश्वामित्रो नृपवरःः कदाचिदृषिसत्तमम् ।वशिष्ठं कोपयामास गत्वाश्रमपदं किल ॥
कुपितस्य मुनेस्तस्य ललाटात् स्वेदबिन्दवः ।अपतन्दर्शनादेव ह्यधस्तात्तीव्रवर्च्चसः ।लूने तृणे महर्षेस्तु धेन्वर्थे सम्भृतेऽपि च ॥
ततो जातास्त्विमे घोरा नानारूपा महाविषाः ।तासामष्टौ कष्टसाध्या वर्ज्यास्तावन्त्य एव हि ॥
तत्र तृणमण्डलाप्रभृतयोऽष्टौ कष्टसाध्याः । सौव-र्णिकाप्रभृतयोऽष्टावसाध्याः ॥
* ॥
तासां सामा-न्यानां दंशलक्षणमाह ।“ताभिर्दष्टे दंशकोप्यः प्रवृत्तिः क्षतजस्य च ।ज्वरो दाहोऽतिसारश्च गदाः स्युश्च त्रिदो-षजाः ॥
पिडका विविधाकारा मण्डलानि महान्ति च ।शोथो महान्तो मृदवो रक्ताः श्यावाश्चला-स्तथा ॥
सामान्यं सर्व्वलूतानामेतद्दंशस्य लक्षणम् ।”दंशकोप्यः दंशमध्ये पूतिभावः ।“दंशमध्ये तु यत् कृष्णं श्यावं वा जालमावृतम् ॥
दग्धाकृति भृशं पाकं क्लेदशोऽथज्वरान्वितम् ।दूषीविषाभिर्लूताभिस्तं दष्टमिति निर्द्दिशेत् ॥
”सौवर्णिकादयोऽष्टावसाध्याः प्राणहरास्तासांलक्षणमाह ।“शोथः श्वेता सिता रक्ता पीता वा पिडकाज्वरः ।प्राणान्तिको भवेद्दाहः श्वासहिक्का शिरो-ग्रहः ॥
”आखुदूषीविषलक्षणमाह ।“आदंशाच्छोणितं पाण्डुमण्डलानि ज्वरो-ऽरुचिः ।लोमहर्षश्च दाहश्चाप्याखुदूषीविषार्द्दिते ॥
”प्राणहरमूषकविषकार्य्यमाह ।“मूर्च्छाङ्गशोथवैवण्यं क्लेदशब्दाश्रुतिज्वराः ।शिरोगुरुत्वं लालासृक्छर्द्दिश्चासाध्यमूषकात् ॥
”अङ्गशोथोऽत्र मूषकाकारो बोद्धव्य इति तन्त्रा-न्तरे ॥
* ॥
कृकलासदष्टस्य लक्षणमाह ।“शोथस्य कार्य्यमथवा नानावर्णत्वमेव च ।मोहोऽथ वर्च्चसो भेदो दष्ठस्य कृकलासकैः ॥
”वृश्चिकविषस्य लक्षणमाह ।“दहत्यग्निरिवादौ च भिनत्तीवोर्द्ध्वमाशु च ।वृश्चिकस्य विषं याति पश्चात् दंशोऽवतिष्ठते ॥
”असाध्यवृश्चिकदष्टस्य लक्षणमाह ।“दष्टोऽसाध्यैस्तु हृद्घ्राणरसनोपहतो नरः ।मांसैः पतद्भिरत्यर्थं वेदनार्त्तो जहात्यसून् ॥
”असाध्यैर्वृश्चिकैस्तेषामेवानुवृत्तेः । हृदादिषूप-हतः हृदादिकार्य्यरहितो भवति । अत्यर्थंवेदनार्त्त इत्यन्वयः ॥
कणभदष्टस्य लक्षणमाह ।“विसर्पः श्वयथुः शूलं ज्वरश्छर्द्दिरथापि च ।लक्षणं कणभैर्दष्टे दंशश्चैवावशीर्य्यते ॥
”कणभः कीटविशेषः ॥
उच्चिटङ्गदष्टस्य लक्षण-माह ।“कृष्णरोमोच्चिटङ्गेन स्तब्धलिङ्गो भृषार्त्ति-मान् ।दष्टः शीतोदकेनेव सिक्तान्यङ्गानि मन्यते ॥
”कृष्णरोमा अधिकतरकृष्णरोमा । उच्चिटङ्ग-श्चीटाकीटविशेषः ॥
* ॥
सविषमण्डूकदष्टस्यलक्षणमाह ।“एकदंष्ट्रार्द्दितः शूनः सरुजः पीतकः सतृट् ।सनिद्रश्छर्द्दिमान् दष्टो मण्डूकैः सविषैर्भवेत् ॥
”एकदंष्ट्रार्द्दितः स्वभावादेकयैव दंष्ट्रया दष्टोभवति ॥
* ॥
मत्स्यविषस्य कार्य्यमाह ।“मत्स्यास्तु सविषाः कुर्य्युर्दाहं शोथं रुजं तथा ॥
”जलौकोविषकार्य्यमाह ।“कण्डूशोथं ज्वरं मूर्च्छां सविषास्तु जलौकंसः ।”कुर्य्युरिति शेषः ॥
* ॥
गृहगोधिकाविषकार्य्य-लक्षणमाह ।“विदाहं श्वयथुं तोदं प्रस्वेदं गृहगोधिकाः ।”कुर्य्युः । इति शेषः ॥
* ॥
शतपदीविषकार्य्यमाह ।“दंशे स्वेदं रुजं दाहं कुर्य्यात् शतपदीविषम् ।”शतपदी गिजाइ इति लोके ॥
* ॥
मशकविष-कार्य्यमाह ।“कण्डूमान् मशकैरीषच्छोथः स्यान्मन्दवेदनः ॥
”असाध्यमशकलक्षणमाह ।“असाध्यकीटसदृशमसाध्यं मशकक्षतम् ।”असाध्यकीटसदृशं असाध्यैः कीटैर्लूताभिः कृतंयत् क्षतं तत्सदृशवेदनम् ॥
* ॥
मक्षिकादंशस्यलक्षणमाह ।“सद्यःसंस्राविणी श्यावा दाहमूर्च्छाज्वरा-न्विता ।पिडका मक्षिकादंशे तासान्तु स्थगिकाशुहृत् ॥
”तासामित्यादि । तासां सुश्रुतोक्तानां षण्णांमक्षिकाणां मध्ये स्थगिकानाम्नी शीघ्रं प्राणंहरतीत्यर्थः ॥
व्याघ्रादिविषाणां कार्य्यमाह ।“चतुष्पाद्भिर्द्विपाद्भिर्व्वा नखैर्दन्तैश्च यत् क्षतम् ।सूयते पच्यते तत्तु स्रवते ज्वरयत्यपि ॥
”चतुष्पाद्भिर्व्याघ्रादिभिः । द्विपाद्भिर्वनमानुषा-दिभिः । सूयते सूनं भवति ॥
* ॥
विषोज्झितस्यलक्षणमाह ।“प्रसन्नदोषं प्रकृतिस्थधातु-मन्नाभिकामं सममूत्रविट्कम् ।प्रसन्नवर्णेन्द्रियचित्तचेष्टंवैद्योऽवगच्छेदविषं मनुष्यम् ॥
”प्रसन्नदोषं प्रकृतिस्थदोषं शेषं सुगयम् ॥
* ॥
अथ विषाणां चिकित्सा । तत्र स्थावरविषास्यचिकित्सा ।“स्थावरेण विषेणार्त्तनरं यत्नेन वामयेत् ।वमनेन समं नास्ति यतस्तस्य चिकित्सितम् ॥
विषमत्यर्थमुष्णञ्च तीक्ष्णञ्च कथितं यतः ।अतः सर्व्वविषे युक्तः परिषेकस्तु शीतलः ॥
औष्ण्यात्तैक्ष्ण्याद्विशेषेण विषं पित्तं प्रकोपयेत् ।वामितं सेचयेत्तस्माच्छीतलेन जलेन च ॥
पाययेन्मधुसर्पिर्भ्यां विषघ्नं भेषजं द्रुतम् ।भोक्तुमम्लं रसं दद्यात् चर्व्वयेन्मरिचानि च ॥
यस्य यस्य च दोषस्य पश्येल्लिङ्गानि भूरिशः ।तस्य तस्यौषधैः कुर्य्याद्विपरीतगुणैः क्रियाम् ॥
शालयः षष्टिकाश्चैव कोरदूषाः प्रियङ्गवः ।भोजनार्थे विषार्त्तानां हिताः पटुषु सैन्धवम् ॥
”प्रियङ्गुः कङ्गुः ।“मूलत्वक पत्रपुष्पाणि बीजञ्चेति शिरीषतः ।गवां मूत्रेण संपिष्टं लेपाद्बिषहरं भवेत् ॥
दूषीविषार्त्तः सुस्निग्धमूर्द्ध्वं चाधश्च शोधितम् ।पाययेदगदं मुख्यमिदं दूषीविषापहम् ॥
पिप्पलीध्यामकं मांसी लोध्रमेला सुवर्च्चिका ।मरिचं बालकं चैला तथा कनकगैरिकम् ॥
क्षौद्रयुक्तः कषायोऽयं दूषीविषमपोहति ॥
”ध्यामकं रोहिषम् । तदलाभे उशीरं देयम् ।कनकगैरिकं सोणागेरू इति लोके । अत्यन्त-मारक्तम् ॥
* ॥
अथ जङ्गमविषस्य चिकित्सा ।“अभयां रोचनां कुष्ठमर्कपुष्पं तथोत्पलम् ।नलवेतसमूलानि गरलं सुरसां तथा ॥
सकलिङ्गं समञ्जिष्ठामनन्ताञ्च शतावरीम् ।शृङ्गाटकं समङ्गाञ्च पद्मकेशरमित्यपि ॥
कल्कीकृत्य पचेत् सर्पिः पयो दद्याच्चतुर्गुणम् ।सम्यक्पक्वेऽवतीर्णे च शीते तस्मिन् विनिः-क्षिपेत् ॥
सर्पिस्तुल्यं भिषक् क्षौद्रं कृतरक्षं निधापयेत् ।विषाणि हन्ति दुर्गाणि गरदोषकृतानि च ॥
स्पर्शाद्धन्ति विषं सर्व्वं गरैरुपहितां त्वचाम् ।योगजन्तमकं कण्डूं मांससादं विसंज्ञताम् ॥
नाशयत्यञ्जनाभ्यङ्गपानवस्तिषु योजितम् ।सर्पकीटाखुलूतादिदष्टानां विषहृत् परम् ॥
”मृत्युपाशच्छ्रेदि घृतम् ॥
“धुस्तूरस्य शिफा पेया क्षीरेण परिपेषिता ।अङ्कोठवंशजा चापि श्वविषघ्नी प्रयत्नतः ॥
रजनीयुग्गपत्तङ्गमञ्जिष्ठानागकेशरैः ।शीताम्बुपिष्टैरालेपः सद्यो लूतां विनाशयेत् ॥
जीरकस्य कृतः कल्को घृतसैन्धवसंयुतः ।सुखोष्णो मधुना लेपो वृश्चिकस्य विषं हरेत् ॥
गन्धमाघ्राय मुदितसूर्य्यावर्त्तदलस्य तु ।वृश्चिकेन नरो विद्धः क्षणाद्भवति निर्व्विषः ॥
”इति विषाधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
पारिभाषिकविषा यथा, --“न विषं विषमित्याहुब्रह्मस्वं विषमुच्यते ।देवस्वञ्चापि यत्नेन सदा परिहरेत्ततः ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥
अपि च ।“दुरधीता विषं विद्या अजीर्णे भोजनं विषम् ।विषं गोष्ठी दरिद्रस्य वृद्धस्य तरुणी विषम् ॥
विषं चंक्रमणं रात्रौ विषं राज्ञोऽनुकूलता ।विषं स्त्रियोऽप्यन्यहृदो विषं व्याधिरवीक्षितः ॥
”इति चाणक्यम् ॥