| YouTube Channel

विष (viSa)

 
शब्दसागरः
English
विष mn. (-षः-षं) Poison, venom.
n.
 (-षं)
1. Water.
2. The fibres attached
to the stalk of the lotus.
3. Gum-myrrh.
4. A vegetable poison,
(Aconitum ferox.)
f.
 (-षा) A tree, the bark of which is used in dye-
ing of a red colour.
E.
 विष् to pervade,
aff.
 क ।
Capeller Eng
English
1 वि॑ष
m.
 servant, attendant.
2 विष॑
n.
 venom, poison
adj.
f.
 आ॑ poisonous.
Yates
English
विष (षः-षं) 1.
m.
n.
 Poison.
n.
 Wa-
ter
fibres of the lotus
gum
myrrh.
f.
 A tree used used for
dying red.
Spoken Sanskrit
English
विष - viSa -
m.
 ,
n.
 - poison
गद - gada -
n.
 - poison
विषाक्त - viSAkta -
adj.
 - poisoned
विषमय - viSamaya -
adj.
 - poisonous
लिप्तक - liptaka -
m.
 - poisonedarrow
दंशविष - daMzaviSa -
n.
 - venom [ poison of snakes ]
कालकूट - kAlakUTa -
m.
 - poison
कालकूटक - kAlakUTaka -
m.
 - poison
क्ष्वेड - kSveDa -
m.
 - poison
छन्द - chanda -
m.
 - poison
घोर - ghora -
m.
 - poison
तीक्ष्णरस - tIkSNarasa -
m.
 - poison
रभस - rabhasa -
m.
 - poison
रस - rasa -
m.
 - poison
ज - ja -
m.
 - poison
म - ma -
m.
 - poison
गरल - garala -
n.
 - poison
अमृत - amRta -
n.
 - poison
उपधान - upadhAna -
n.
 - poison
गरद - garada -
n.
 - poison
विष viSa
m.
 ,
n.
 poison
गद gada
n.
 poison
विषाक्त viSAkta
adj.
 poisoned
विषमय viSamaya
adj.
 poisonous
लिप्तक liptaka
m.
 poisoned arrow
दंशविष daMzaviSa
n.
 venom [ poison of snakes ]
कालकूट kAlakUTa
m.
 poison
कालकूटक kAlakUTaka
m.
 poison
क्ष्वेड kSveDa
m.
 poison
छन्द chanda
m.
 poison
घोर ghora
m.
 poison
तीक्ष्णरस tIkSNarasa
m.
 poison
रभस rabhasa
m.
 poison
रस rasa
m.
 poison
ज ja
m.
 poison
म ma
m.
 poison
गरल garala
n.
 poison
अमृत amRta
n.
 poison
उपधान upadhAna
n.
 poison
गरद garada
n.
 poison
Wilson
English
विष r. 6th cl. (विषति) To pervade. (औ) औविष r. 9th cl.
(विष्णाति) To have no occasion or use for, to separate or withdraw from.
(उ) विषु r. 1st cl. (वेषति) To sprinkle. (औ इर ऌ) औ इर
विषॢ r. 3rd cl. (विवेष्टि विविष्टे) To pervade, to spread or extend through
nature, &c.
विष
mn. (-षः-षं) Poison, venom.
n.
 (-षं)
1 Water.
2 The fibres attached to the stalk of the lotus.
3 Gum myrrh.
4 A vegetable poison, (Aconitum ferox.)
f.
 (-षा) A tree, the bark of which
is used in dyeing of a red colour.
E.
 विष to pervade,
aff.
 क.
Apte
English
विषम् [viṣam], [विष्-क]
Poison, venom (said to be
m.
 also in this sense)
विषं भवतु मा भूद्वा फटाटोपो भयंकरः
Pt.*
 1.24.
Water
विषं जलधरैः पीतं मूर्च्छिताः पथिकाङ्गनाः
Chandr.*
 5. 82 (where both senses are intended).
The fibres of a lotus-stalk.
Gum-myrrh.
A poisonous weapon
विमोक्ष्यन्ति विष क्रुद्धाः कौरवेयेषु भारत
Mb.
 * 3.8.3.
Comp.
 -अक्त, -दिग्ध
a.
 poisoned, envenomed.
अङ्कुरः a spear.
a poisoned arrow. -अन्तक
a.
 antidotal. (-कः) an epithet of Śiva. -अपह, -घ्न
a.
 repelling poison, antidotic. -आननः, -आयुधः, -आस्यः a snake. -आस्या the marking-nut plant. -आस्वाद
a.
 tasting poison
मध्वापातो विषास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः
Ms.*
 11.9. -उदम्, -जलम् poisonous water
आस्फोट्य गाढरशनो न्यपतद्विषोदे
Bhāg.*
 1. 16.6. -कण्ठः
N.
 of Śiva. -कुम्भः a jar filled with poison. -कृत
a.
 poisoned
तव भार्या महावाहो भक्ष्यं विषकृतं यथा
Rām.*
 4.6.8. -कृमिः a worm bred in poison. ˚न्याय see under न्याय. -घटिका
N.
 of a solar month. -घातिन्
m.
 Śirīṣa tree. -घ्न
a.
 *** antidotal, serving as an antidote
इति चिन्ताविषघ्नो$यमगदः किं न पीयते
H.*
 1.
(घ्नः) an antidote.
the शिरीष and चम्पक trees.
(घ्नी) turmeric.
colocynth. -जुष्ट
a.
poisonous.
poisoned, affected by poison. -ज्वरः a buffalo. -तन्त्रम् toxicology.-दः a cloud
जगदन्तकालसमवेतविषद ...
Śi.*
 15.73. (-दम्) green vitriol. -दन्तकः a snake. -दर्शनमृत्युकः, -मृत्यु a kind of bird (said to be Chakora). -दिग्ध
a.
 poisoned.-द्रुमः
=
 ˚वृक्ष, q. v. -धरः a snake
वहति विषधरान् पटीरजन्मा
Bv.*
 1.74. ˚निलयः the lower regions, the abode of snakes.-पुष्पम् the blue lotus. -नाडी a particular inauspicious period of time. -पुष्पकः a disease caused by eating poisonous flowers. -प्रयोगः use of poison, administering poison. -भिषज्
m.
 , -वैद्यः a dealer in antidotes, a curer of snake-bites
संप्रति विषवैद्यानां कर्म
M.*
 4.
मन्त्रः a spell for curing snake-bites.
a snake-charmer, conjurer.-मुच्
m.
 a serpent. -रसः a poisoned potion, poisonliquid
चिराद्वेगारम्भी प्रसृत इव तीव्रो विषरसः
U.*
 2.26. -विद्या cure of poison. -विधानम् administering poison judicially.-वृक्षः, -द्रुमः a poisonous tree
विषवृक्षो$पि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुम- सांप्रतम्
Ku.*
 2.55
श्रितासि चन्दनभ्रान्त्या दुर्विपाकं विषद्रुमम्
U.*
 1. 46. ˚न्याय see under न्याय. -वेगः the circulation or effect of poison.
व्यवस्था the state of being poisoned.
the effect of the poison
मन्त्रबलेन विषव्यवस्थामपनेतुमक्षमः
Dk.*
 1.1. -शालूकः the root of the lotus. -शूकः, -शृङ्गिन्, -सृक्कन्
m.
 a wasp. -सूचकः the Chakora bird. -हरा, -री An epithet of the goddess Manasā. -हृदय
a.
 'poison-hearted', malicious. -हेतिः a serpent.
Apte 1890
English
विषं [विष्-क] 1 Poison, venom (said to be m. also in this sense)
विषं भवतु मा भूद्वा फटाटोपो भयंकरः Pt. 1. 204.
2 Water
विषं जलधरैः पीतं मूर्छिताः पथिकांगनाः Chandr. 5. 82 (where both senses are intended).
3 The fibres of a lotus-stalk.
4 Gummyrrh.
Comp.
अक्त,
दिग्ध a. poisoned, envenomed.
अंकुरः {1} a spear. {2} a poisoned arrow.
अंतक a. antidotal. (
कः) an epithet of Śiva.
अपह,
घ्न a. repelling poison, antidotal.
आननः,
आयुधः,
आस्यः a snake.
आस्या the marking-nut plant.
आस्वाद a. tasting poison.
कंठः N. of Śiva.
कुंभः a jar filled with poison.
कृमिः a worm bred in poison. °न्याय see under न्याय.
घातिन् m. the Śirīṣa tree.
घ्न a. antidotal, serving as an antidote
इति चिंताविषघ्नोयमगदः किं न पीयते H. 1. (
घ्नः) {1} an antidote. {2} the शिरीष and चंपक trees. (
घ्नी) {1} turmeric. {2} colocynth.
जुष्ट a. {1} poisonous. {2} poisoned, affected by poison.
ज्वरः a buffalo.
दः a cloud. (
दं) green vitriol.
दंतकः a snake.
दर्शनमृत्युकः,
मृत्युः a kind of bird (said to be Cakora).
द्रुमः = °वृक्ष. q. v.
धरः a snake
Bv. 1. 74. °निलयः the lower regions, the abode of snakes.
पुष्पं the blue lotus.
पुष्पकः a disease caused by eating poisonous flowers.
प्रयोगः use of poison, administering poison.
भिषज् m.,
वैद्यः a dealer in antidotes, a curer of snake-bites
संप्रति विषवैद्यानां कर्म M. 4.
मंत्रः {1} a spell for curing snake-bites, {2} a snakecharmer, conjurer.
रसः a poisoned potion, poison-liquid
U. 2. 26.
विद्या cure of poison.
वृक्षः,
द्रुमः a poisonous tree
विषवृक्षोपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसांप्रतं Ku. 2. 55
श्रिनासि चंदनभ्रांत्या दुर्विपाकं विषद्रुमं U. 1. 46. °न्याय see under न्याय.
वेगः the circulation or effect of poison.
शालूकः the root of the lotus.
शूकः,
शृंगिन्,
सृक्कन् m. a wasp.
सूचकः the Cakora bird.
हृदय a. ‘poisonhearted’, malicious.
Monier Williams Cologne
English
वि॑ष
m.
 a servant, attendant,
RV.
N.
 of a Sādhya,
Hariv.
 (cf. दुर्-व्°)
(विष॑),
n.
 (also
m.
 ,
Siddh.
ifc. f(आ). ) ‘anything active’, poison, venom, bane, anything actively pernicious,
RV.
&c.
&c.
विष॑
n.
 a partic. vegetable poison (= वत्स-नाभ),
L.
water,
Naigh.
 i, 12
a mystical
N.
 of the sound म्,
Up.
gum-myrrh,
L.
the fibres attached to the stalk of the lotus,
W.
 (See बिस)
वि॑ष mf(आ)n. poisonous,
AV.
 vii, 113, 2.
विष [cf. Gk. ἰός for ϝισος
Lat.
 virus.]
Monier Williams 1872
English
विष, अस्, अम्, n. poison, venom, bane, any-
thing baneful or deadly
(अम्), n. water
the fibres
attached to the stalk of the lotus
gum-myrrh
a
kind of very active vegetable poison, Aconitum Ferox,
= वत्स-नाभ
(आ), f. a tree (commonly called
Atis, the bark of which is used as a red dye, also
called अति-विषा)
excrement
(for वि-षा, ‘intel-
lect, ’ see under वि-षो।)
—विष-कण्टकिनी, f. a
kind of plant (= बन्ध्या-कर्कोटकी).
—विष-
कन्द, अस्, m. a species of bulbous plant (= नील-
कन्द).
—विष-कुम्भ, अस्, m. a jar of poison.
—विष-खा, आस्, m. one who digs for the fibres of
the stem of the lotus, (also written बिस-खा।)
—वि-
ष-ग्रन्थि, N. of a plant (?).
—विष-घा, f. a
kind of twining shrub, Menispermum Cordifolium
or Cocculus Cordifolius (= गुडूची).
—विष-घातिन्,
ई, इनी, इ, poison-destroying, antidotal, an antidote
(ई), m. the tree Mimosa Sirissa (= शिरीष).
—विष-
घ्न, अस्, ई, अम्, destroying or counteracting poison,
antidotal, an antidote
(अस्), m. the tree Mimosa
Sirissa
the plant Hedysarum Alhagi
Beleric Myro-
balan, Terminalia Belerica
(ई), f. the pot-herb
Hingtsha Repens
another plant (commonly called
Bicchati)
turmeric
bitter apple or colocynth.
—विष-जुष्ट, अस्, आ, अम्, possessed of poison,
poisonous
poisoned.
—विष-ता, f. or विष-त्व,
अम्, n. the state or condition of poison, poisonous-
ness.
—विष-तुल्य, अस्, आ, अम्, resembling poison,
fatal, deadly.
—विष-द, अस्, आ, अम्, yielding or
giving poison, poisonous
shedding water
(अस्), m.
a cloud
(अम्), n. green vitriol.
—विष-दंष्ट्रा,
f. a medicinal plant and antidote (= सर्प-कङ्कालि).
—विष-दन्तक, अस्, m. ‘having poisonous teeth, ’
a snake.
—विष-दर्शन-मृत्युक, अस्, m. ‘dying
at the sight of poison, ’ a kind of pheasant
[cf. विष-
मृत्यु।]
—विष-दायक, अस्, इका, अम्, or विष-
दायिन्, ई, इनी, इ, giving poison, poisoning.
—विष-
दिग्ध, अस्, आ, अम्, smeared with poison, empoisoned,
poisoned.
—विष-दूषण, अम्, n. corrupting by
poison, poisoning.
—विष-दोष-हर, अस्, आ, अम्,
taking away the ill effects of poison.
—विष-द्रुम,
अस्, m. a kind of poison tree, Upas tree.
—विष-
धर, अस्, आ, अम्, holding or containing poison,
venomous, poisonous
(अस्), m. a snake.
—विष-
धर-निलय, अस्, m. ‘abode of snakes, ’ Pātāla
or the lower regions.
—विष-धर्मा, f. cowach,
Carpopogon Pruriens.
—विष-धात्री, f. ‘poison-
holder, ’ N. of a goddess presiding over snakes, (she
was wife of the Ṛṣi Jarat-kāru and sister of Vāsuki
cf. मनसा।
—विष-नाशक, अस्, इका, अम्, poison-
destroying, antidotal.
—विष-नाशन, अस्, m. ‘poison-
destroyer, ’ an antidote
the tree Mimosa Sirissa
(अम्), n. the act of removing or curing poison.
—विष-नाशिन्, ई, इनी, इ, poison-destroying, any
antidote
(इनी), f. a kind of plant (= विष-दंष्-
ट्रा).
—विष-निमित्त, अस्, आ, अम्, caused by poison.
—विष-नुद्, त्, m. ‘poison-expeller, ’ the plant
Bignonia Indica.
—विष-पीत, अस्, आ, अम्, one who
has drunk poison.
—विष-पुष्प, अस्, m. ‘having
poisonous flowers, ’ the plant Vangueria Spinosa
(अम्), n. the blue lotus.
—विष-पुष्पक, अस्, m.
sickness or disease caused by eating poisonous flowers.
—विष-प्रयोग, अस्, m. the use or employment
of poison, administering poison as a medicine.
—वि-
ष-भक्षण, अम्, n. the act of eating poison,
taking poison.
—विष-भिषज्, क्, m. a poison-
doctor
a dealer in antidotes, one who pretends to
cure the bites of snakes.
—विष-भुजङ्ग, अस्, m.
a poisonous snake.
—विष-भृत्, त्, त्, त्, bearing or
containing poison, venomous, poisonous
(त्), m. a
snake.
—विष-मन्त्र, अस्, m. a snake-charmer,
snake-catcher, one who pretends to charm snakes,
one who cures the bite of snakes
(अम्), n. a charm
for curing snake-bites.
—विष-मय, अस्, ई, अम्,
consisting of poison, poisonous.
—विष-मुष्टि, इस्,
f. a kind of shrub possessing medicinal properties (com-
monly called Bishdori or Karsinh).
—विष-मृत्यु,
उस्, m. a sort of bird, a kind of pheasant (‘to whom
poison is death, ’ cf. विष-दर्शन-मृत्युक).
—विष-रस, अस्, m. ‘poison-juice, ’ a poisoned
draught or potion.
—विष-वल्लरी, f. a poisonous
creeper.
—विष-विद्या, f. ‘poison-science, ’ the ad-
ministration of antidotes, the cure of poisons by drugs
or charms.
—विष-विधान, अम्, n. administering
poison judiciously or by way of ordeal.
—विष-
विमुक्तात्मन् (°त-आत्°), आ, आ, अ, one whose soul
or whose nature is released from poison.
—विष-
वृक्ष, अस्, m. a poison tree, the Upas tree.
—वि-
ष-वेग, अस्, m. ‘poison-force, ’ the effect of poison
(shown by various bodily effects or changes).
—वि-
ष-वैद्य, अस्, m. ‘poison-doctor, ’ a dealer in
antidotes or one professing to cure the bites of
snakes.
—विष-वैरिणी, f. ‘poison-enemy, ’ a kind
of grass used as an antidote (= निर्-विषा, q. v.).
—विष-शालूक, अस्, m. the root of the lotus.
—वि-
ष-शूक, अस्, m. or विष-शृङ्गिन्, ई, m. ‘having
a poisonous sting, ’ a wasp.
—विष-सूचक, अस्, m.
‘poison-indicator, ’ the Greek partridge, Perdix Rufa
(= चकोर).
—विष-सृक्कन्, आ, m. ‘poison-
mouthed, ’ a wasp.
—विष-ह, अस्, आ, अम्, removing
poison
(आ), f., N. of various plants (= देव-दाली
= निर्-विषा).
—विष-हन्तृ, ता, त्री, तृ, destroy-
ing or counteracting poison
(त्री), f., N. of various
plants (= अ-पराजिता
= निर्-विषा).
—विष-हर,
अस्, आ, or ई, अम्, removing venom, antidotal
(आ or ई),
f. the goddess who protects from the venom of snakes,
(see विष-धात्री, मनसा।)
—विष-हृदय, अस्,
आ, अम्, poison-hearted, cherishing hatred or hostility,
malicious, malignant.
—विषाक्त (°ष-अक्°), अस्, आ,
अम्, smeared with poison, poisoned.
—विषाग्नि
(°ष-अग्°), इस्, m. the fire of poison.
—विषाङ्कुर
(°ष-अङ्°), अस्, m. ‘having a poisoned point, ’ a
spear, dart.
—विषादनी (°ष-अद्°), f. ‘poison-
destroying, ’ a kind of creeper (= पलाशी).
—विषा-
नन (°ष-आन्°), अस्, m. ‘having a poisonous mouth, ’
a snake.
—विषान्तक (°ष-अन्°), अस्, आ, अम्, poison-
destroying, antidotal
(अस्), m. an epithet of Śiva,
(so called because he swallowed the deadly poison
produced at the churning of the ocean.)
—वि-
षापह (°ष-अप्°), अस्, आ, अम्, poison-repelling,
antidotic, an antidote, (मन्त्रैर् विषापहैः,
with texts or charms which have the power of repel-
ling poison)
(अस्), m. a kind of tree, = मुष्कक
(आ), f. a kind of birth-wort, Aristolochia Indica (=
अर्क-मूला
various other plants, = इन्द्र-वारुणी
= निर्-विषा
= नाग-दमनी
= सर्प-कङ्कालि-
का).
—विषाभावा (°ष-अभ्°), f. ‘having no poison, ’
a species of plant (= निर्-विषा).
—विषायुध
(°ष-आय्°), अस्, m. ‘armed with venom, ’ a snake.
—विषाराति (°ष-अर्°), इस्, m. ‘poison-enemy, ’ a
species of plant (= कृष्ण-धत्तूरक).
—विषारि
(°ष-अरि), इस्, m. ‘poison-enemy, ’ a kind of plant
or tree (= महा-चञ्चू
= घृत-करञ्ज).
—वि-
षास्य (°ष-आस्°), अस्, m. ‘poison-mouthed, ’ a
snake
(आ), f. the marking-nut plant, Semecarpus
Anacardium.
—विषास्वाद (°ष-आस्°), अस्, आ, अम्,
tasting poison (Manu XI. 9
cf. मध्व्-आपात).
Macdonell
English
विष 1. viṣ-a,
m.
 servant, attendant (RV.).
विष 2. viṣ-á,
n.
 [potent] poison, venom
🞄water (rare): -kanyā,
f.
 poisonous girl (supposed 🞄to cause the death of one cohabiting 🞄with her)
-kumbha,
m.
 jar of poison
-kṛta, pp. poisoned
-kṛmi,
m.
 muck-worm
🞄-ghna,
a.
 destroying poison
n.
 antidote
🞄-ghni,
f.
 of -han.
Benfey
English
विष विष,
I.
m.
 and
n.
 Poison,
Pañc. iii. d. 83 (n. ).
II.
n.
1. Water.
2. See विस।
--
Comp.
कर्ण-,
n.
 poison
sprinkled in one's ears (treacherous
speech), Pañc. i. d. 338.
दूषी-,
n.
vegetable poison that has become
old and diminished in strength, Suśr.
2, 254, 7.
दृष्टि-,
m.
 a snake, Kir.
14, 25.
निस्-,
adj.
 ,
f.
 षा, deprived of
poison, Pañc. iii. d. 83.
नेत्र-,
adj.
having poison in one's eyes, MBh. 2,
2140.
महा-,
m.
 a small venomous
snake, Rām. 3, 53, 55.
लाला-,
m.
 an
insect whose spittle is poison, as a
spider. -- Cf. Lat. virus
ἰός, ἴον
Lat.
viola (poison is connected with blue,
cf. विष-पुष्प, and Śiva's neck grow-
ing blue, by swallowing the poison
churned out of the sea).
Hindi
Hindi
जहर
Apte Hindi
Hindi
विषम्
नपुं*
 - विष् + क
"जहर, हलाहल "
विषम्
नपुं*
 - -
जल
विषम्
नपुं*
 - -
कमलडण्डी के तन्तु या रेशे
विषम्
नपुं*
 - -
"लोबान, एक सुगन्धित द्रव्य का गोंद, रसगन्ध"
L R Vaidya
English
viza {% (I) m.n. %} Poison, venom, तीव्राणि तेनोज्झति कोपितोऽसौ सदानतोयेन विषाणि नागः Sis.iv.63.
viza {% (II) n. %} 1. Water
2. gum-myrrh
3. fibres of the stalk of a lotus.
Bopp
Latin
विष m. n. (r. 1. विष् s. अ) venenum. N. 4. 4. (Lat. vîrus,
gr. ἰός e Ϝισός.)
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
रस
पु
रस, जल, हर्ष, शृङ्गारादि, पुष्पादिनिर्यास, पारद, विष
रसो जलं रसो हर्षो रसः शृङ्गारपूर्वकः ।
रसः पुष्पादिनिर्यासः पारदोऽपि रसो विषम् ॥ २४ ॥
verse 1.1.1.24
page 0002
व्याल
पु
व्याल, सर्प, विष, चतुष्पद
सर्पो व्यालो विषो व्यालो व्यालो ज्ञेयश्चतुष्पदः ॥ १ ॥
verse 2.1.1.1
page 0008
विष
क्ली
विष, पानीय, अन्तकर, रस
विषं पानीयमित्युक्तं विषमन्तकरो रसः ॥ ४९ ॥
verse 2.1.1.49
page 0011
Lanman
English
viṣá, n. poison. [prop. ‘the potent or
overpowering, ’ √viṣ: no less arbitrary is
the specialization in Eng. poison, fr. Lat.
potionem, ‘draught’: cf. ἰός, ϝῑσος, Lat.
vīrus, ‘poison.’]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 विष्
मूलधातुः:
 विष
धात्वर्थः:
 विप्रयोगे
गणः:
 क्र्यादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 विष्णाति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
विषँ विष विप्रयोगे
- विष्णाति विषम् 57
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
विष n. Wasser ° = छायाविशेष, H XLII, 3.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
khyab byed
१) तरला २) भूति ३) विष ४) व्यान ५) व्यापक
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
विषः क्ष्वेडो रसस्तीक्ष्णं गरलोऽथ हलाहलः ॥ ११९५ ॥
वत्सनाभः कालकूटो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।
सौराष्ट्रिकः शौल्किकेयः काकोलो दारदोऽपि च ॥ ११९६ ॥
अहिच्छत्त्रो मेषशृङ्गकुष्टवालूकनन्दनाः ।
कैराटको हैमवतो मर्कटः करवीरकः ॥ ११९७ ॥
सर्षपो मूलको गौरार्द्रकः सक्तुककर्दमौ ।
अङ्कोल्लसारः कालिङ्गः शृङ्गिको मधुसिक्थकः ॥ ११९८ ॥
इन्द्रो लाङ्गुलिको विस्फुलिङ्गपिङ्गलगौतमाः ।
मुस्तको दालवश्चेति स्थावरा विषजातयः ॥ ११९९ ॥
-wordlist-
विष (पुंक्ली), क्ष्वेड (पुं), रस (पुंक्ली), तीक्ष्ण (क्ली), गरल (पुंक्ली), हलाहल (पुं), वत्सनाभ (पुं), कालकूट (पुं), ब्रह्मपुत्र (पुं), प्रदीपन (पुं), सौराष्ट्रिक (पुं), शौल्किकेय (पुं), काकोल (पुं), दारद (पुं), अहिच्छत्त्र (पुं), मेषशृङ्ग (पुं), कुष्ठ (पुं), वालूक (पुं), नन्दन (पुं), कैराटक (पुं), हैमवत (पुं), मर्कट (पुं), करवीर (पुं), सर्षप (पुं), मूलक (पुं), गौरार्द्रक (पुं), सक्तुक (पुं), कर्दम (पुं), अङ्कोल्लसार (पुं), कालिङ्ग (पुं), शृङ्गिक (पुं), मधुसिक्थक (पुं), इन्द्र (पुं), लाङ्गुलिक (पुं), विस्फुलिङ्ग (पुं), पिङ्गल (पुं), गौतम (पुं), मुस्तक (पुं), दालव (पुं), स्थावरविष (पुं)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
जले दिव्यमिरा सेव्यं कृपीटं घृतमङ्कुरः ।
विषं पिप्पलपातालमलिलानि च कम्बलम् ॥ १६२ ॥
पावनं षड्रसं चापि पल्लूरं तु सितं पयः ।
किट्टिमं तदतिक्षारं शालूकं पङ्कगन्धिकम् ॥ १६३ ॥
अन्धं तु कलुषं तोयमतिस्वच्छं तु काचिमम् ।
-wordlist-
दिव्य (क्ली), इरा (स्त्री), सेव्य (क्ली), कृपीट (क्ली), घृत (क्ली), अङ्कुर (क्ली), विष (क्ली), पिप्पल (क्ली), पाताल (क्ली), मलिन (क्ली), कम्बल (क्ली), पावन (क्ली), षड्रस (क्ली), पल्लूर (क्ली), किट्टिम (क्ली), शालूक (क्ली), पङ्कगन्धिक (क्ली), अन्ध (क्ली), काचिम (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
विष
विष, गरल, गर
फणः फणा फटा प्रोक्ता विषं स्याद्गरलं गरः ॥ ६४१ ॥
verse 3.1.1.641
page 0073
ब्रह्मपुत्र
ब्रह्मपुत्र, शौल्किकेय, दारद, प्रदीपन, रस, सौराष्ट्रिक, क्ष्वेड, तीक्ष्ण, विष
ब्रह्मपुत्रः शौल्किकेयो दारदश्च प्रदीपनः ।
रसः सौराष्ट्रिकः क्ष्वेडस्तीक्ष्णश्च विषमुच्यते ॥ ६४६ ॥
verse 3.1.1.646
page 0074
रस
रस, शृङ्गारादि, लवणादि, पारद, राग, निर्यास, वीर्य, गुण, धातु, विष, घृतादि
शृङ्गारादिषु नवसु च लवणादिषु षट्सु पारदे रागे ।
निर्यासवीर्यगुणधातुविषघृतादौ रसः प्रोक्तः ॥ ८६१ ॥
verse 5.1.1.861
page 0098
नाममाला
Sanskrit
वार्, वारि, क, पयस्, अम्भस्, अम्बु, पाथस्, अर्णस्, सलिल, जल, सर, वन, कुश, नीर, तोय, जीवन, अप्, विष
वार्वारि कं पयोऽम्भोऽम्बु पाथोऽर्णः सलिलं जलम् ।
सरं वनं कुशं नीरं तोयं जीवनमब्विषम् ॥ १५ ॥
verse 0.1.1.15
page 0008
Vedic Reference
English
Viṣa in the Rigveda^1 and later^2 regularly denotes ‘poison’
as an antidote, for which the Atharvaveda supplies spells.^3
1) i. 117, 16
191, 11
vi. 61, 3
x. 87.
18, etc.
2) Av. iv. 6, 2
v. 19, 10
vi. 90, 2,
etc.
3) Bloomfield, Atharvaveda, 61.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: विषम्
Root: विष
Gender: नपुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ venom
Shloka(s):
1|8|9|3 ► !!! not found !!! (पातालभोगिवर्गः)
3|3|53|2 ► विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीबे खरे त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|228|1 ► शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|8|9|3 ⇢ क्ष्वेडः (क्ष्वेड) (पुं) ⇒ bent, noise, sound, venom, poison, curved, wicked, crooked, depraved, bamboo rod or stake, difficult to be approached, mystical name of the letter m, singing or buzzing in the ear, type of cucumber or melon plant
➠ 1|8|9|3 ⇢ गरलम् (गरल) (नपुं) ⇒ poison, measure, venom of a snake, bundle of grass or hay, Indian aconite [Aconitum Ferox -Bot.]
➠ 1|8|9|3 ⇢ विषः (विष) (पुं)
➠ 1|8|9|3 ⇢ विषम् (विष) (नपुं)
➠ 3|3|53|2 ⇢ तीक्ष्णम् (तीक्ष्ण) (नपुं) ⇒ hot, acid, iron, rude, keen, heat, rough, harsh, sharp, fiery, haste, death, poison, severe, battle, zealous, pungent, vehement, pungency, sea-salt, over-rigid, any weapon, pestilence, inauspicious, sharp language, self-abandoning, Thai long pepper [Piper Chaba - Bot.], Asa foetida [Ferula Asa Foetida - Bot.], kaaSTa paaTali tree [Bignonia Suaveolens - Bot.]
➠ 3|3|228|1 ⇢ रसः (रस) (पुं) ⇒ soup, milk, aroma, broth, resin, serum, elixir, sentiment, green onion, taste or character of a work, myna tree [Vangueria Spinosa - Bot.]
Related word(s):
जातिः ➡ द्रव्यम्
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ विषहारिवैद्यः
परा_अपरासंबन्धः ➡ स्थावरविषभेदाः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विष, इर् लि ञ औ ङ व्याप्तौ । इति कवि-कल्पद्रुमः ॥
(ह्वा०-उभ०-आत्म०-इत्येके-सक०-अनिट् ।) इर्, अविषत् अविक्षत् । लि ञ, वेवेष्टि वेविष्टे । औ, वेष्टा । ङ, वेविष्टे । उभय-पदीत्यन्ये । अफलवत् कर्त्तरि आत्मने पदार्थोङकारः । इति दुर्गादासः ॥
विष, उ सेचने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् । क्त्वावेट् ।) उ, वेषित्वाविष्ट्वा । इति दुर्गादासः ॥
विष, ग औ विप्रयोगे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(क्र्या०-पर०-अक०-अनिट् ।) ग, विष्णातिज्ञानी पुत्त्रादिभ्यो वियुक्तः स्यात् इत्यर्थः । औ, अविक्षत् । दन्त्यान्तोऽयमिति । विष्णुव्युत्पत्तौसुभूतिः । इति दुर्गादासः ॥
विषं,
क्ली,
 (विष सेचने + कः ।) जलम् । इत्य-मरः । पद्मकेशरम् । इति तट्टीकायां मुकुटः ॥
वोलम् । वत्सनाभः । सामान्यविषम् । इतिराजनिर्घण्टः ॥
विषः,
पुं,
क्ली,
 (विष + कः ।) विषम् । तत्पर्य्यायः ।क्ष्वेडः २ गरलम् ३ । इत्यमरः ॥
आहेयम् ४अमृतम् ५ गरदम् ६ कालकूटम् ७ कलाकूलम्८ हारिद्रम् ९ रक्तशृङ्गिकम् १० नीलम् ११गरम् १२ घोरम् १३ हालाहलम् १४ हला-हलम् १५ शृङ्गी १६ भूगरम् १७ । इति राज-निर्घण्टः ॥
जाङ्गलम् १८ तीक्ष्णम् १९ रसः २०रसायनम् २१ गरः २२ । इति जटाधरः ॥
जङ्गुलम् २३ जाङ्गुलम् २४ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
काकोलः २५ वत्सनाभः २६ प्रदीपनः२७ शौल्किकेयः २८ ब्रह्मपुत्त्रः २९ । इतिरत्नमाला ॥
तद्भेदा यथा, --“पुंसि क्लीवे च काकोलकालकूटहलाहलाः ।सौराष्ट्रिकः शौल्किकेयो ब्रह्मपुत्त्रः प्रदीपनः ॥
दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥
”इति पातालवर्गे अमरः ॥
* ॥
अपि च ।“विषः क्ष्वेडो रसस्तीक्ष्णं गरलोऽथ हला-हलः ।वत्सनाभः कालकूटो ब्रह्मपुत्त्रः प्रदीपनः ॥
सौराष्ट्रिकः शौल्किकेयः काकोलो दारदोऽपिच ।अहिच्छत्रो मेषशृङ्गकुष्ठवालूकनन्दनाः ॥
कैराटको हैमवतो मर्कटः करवीरकः ।सर्षपो मूलको गौरार्द्रकः सक्तुककर्द्दमौ ॥
अङ्कोल्लसारः कालिङ्गः शृङ्गिको मधुसिक्थकः ।इन्द्रो लाङ्गलिको विस्फुलिङ्गपिङ्गलगौत्तमाः ।मुस्तको दालवश्चेति स्थावरा विषजातयः ॥
”इति हेमचन्द्रः ॥
अथ विषस्य नामलक्षणगुणाः ।“विषं तु गरलं क्ष्वेडस्तत्तद्भेदानुदाहरेत् ।वत्सनाभः सहारिद्रः सक्तुकश्च प्रदीपनः ॥
सौराष्ट्रिकः शृङ्गकश्च कालकूटस्तथैव च ।हालाहलो ब्रह्मपुत्त्रो विषभेदा अमी नव ॥
”तत्र वत्नाभस्य स्वरूपनिरूपणम् ।“सिन्धुवारसदृकपत्रो वत्सनाभ्याकृतिस्तथा ।यत्पार्श्वे न तरोवृद्धिर्व्वत्सनाभः स भाषितः ॥
”अथ हारिद्रस्य स्वरूपम् ।“हरिद्रातुल्यमूलो यो हारिद्रः स उदाहृतः ॥
”अथ सक्तुकस्य स्वरूपम् ।“यद्ग्रन्थिः सक्तुकेनैव पूर्णमध्यः स सक्तुकः ॥
”अथ प्रदीपनस्य स्वरूपम् ।“प्रदीपलोहितो यः स्याद्दीप्तिमान् दलनप्रभः ।महादाहकरः पूर्व्वैः कथितः स प्रदीपनः ॥
”अथ सौराष्ट्रिकस्य स्वरूपम् ।‘सुराष्ट्रविषये यः स्यात् स सौराष्ट्रिकउच्यते ॥
’अथ शृङ्गकस्य स्वरूपम् ।“यस्मिन् गोशृङ्गके बद्धे दुग्धं भवति लोहितम् ।स शृङ्गक इति प्रोक्तो द्रव्यतत्त्वविशारदैः ॥
”अथ कालकूटस्य स्वरूपम् ।“देवासुररणे देवैर्हतस्य पृथुमालिनः ।दैत्यस्य रुधिराज्जातस्तरुरश्वत्थसन्निभः ॥
निर्यासः कालकूटोऽस्य मुनिभिः परिकीर्त्तितः ।सोऽहिच्छत्रे शृङ्गवेरे कोकणे मलये भवेत् ॥
”अथ हालाहलस्य स्वरूपम् ।“गोस्तनाभफलो गुच्छस्तालपत्रच्छदस्तथा ।तेजसा यस्य दह्यन्ते समीपस्था द्रुमादयः ॥
असौ हालाहलो ज्ञेयः क्रिष्किन्धायां हिमा-लये ।दक्षिणाब्धितटे देशे कोकणेऽपि च जायते ॥
”अथ ब्रह्मपुत्त्रस्य स्वरूपम् ।“वर्णतः कपिलो यः स्यात् तथा भवति साधकः ।ब्रह्मपुत्त्रः स विज्ञेयो जायते मलयाचले ॥
ब्राह्मणः पाण्डरस्तेषु क्षत्त्रियो लोहितप्रभः ।वैश्यः पीतोऽसितः शूद्रो विष उक्तश्चतुर्विधः ॥
रसायने विषं विप्रं क्षत्त्रियं देहपुष्टये ।वैश्यं कुष्ठविनाशाय शूद्रं दध्याद्वधाय हि ॥
”अथ विषस्य गुणाः ।“विषं प्राणहरं प्रोक्तं व्यवायि च विकासि च ।आग्नेयं वातकफहृद्योगवाहिमदावहम् ॥
”व्यवायि सकलकायगुणव्यापनपूर्व्वकपाकागमन-शीलम् । विकासि ओजःशोषणपूर्व्वकं सन्धि-बन्धशिथिलीकरणशीलम् । आग्नेयं अधिका-ग्न्यंशम् । योगवाहि संसर्गगुणवाहकम् ।“मदावहं तमोगुणाधिक्येन बुद्धिविध्वंसकम् ।तदेव युक्तियुक्तन्तु प्राणदायि रसायनम् ॥
योगवाहि परं वातश्लेष्मजित् सन्निपातहृत् ।योगवाहि त्रिदोषघ्नं बृंहणं वीर्य्यवर्द्धनम् ॥
ये दुर्गुणा विषेऽशुद्धे ते स्युर्हीना विशोधनात् ।तस्माद्विषं प्रयोगेषु शोधयित्वा प्रयोजयेत् ॥
”अथोपविषाणां निरूपणम् ।“अर्कक्षीरं स्नुहीक्षीरं तथैव कलिहारिका ।करवीरोऽथ धुस्तूरः पञ्च चोपविषाः स्मृताः ॥
”उपविषा गौणविषाः । एषां गुणास्तत्र तत्रद्रष्टव्याः । अपि च ।“अर्कक्षीरं स्नुहीक्षीरं लाङ्गली करवीरकः ।गुञ्जाहिफेनो धुस्तूरः सप्तोपविषजातयः ॥
”एतेषां शोधनं चिन्त्यम् । गुणास्तत्र द्रष्टव्याः ॥
अथ विषाणां शोधनविधिः ।“गोमूत्रे त्रिदिनं स्थाप्यं विषं तेन विशुद्ध्यति ।रक्तसर्षपतैलाक्तं तथा धार्य्यञ्च वाससि ॥
येगुणा गरले प्रोक्तास्ते स्युर्हीना विशोधनात् ।तस्माद्विषं प्रयोगेषु शोधयित्वा प्रयोजयेत् ॥
”इति भावप्रकाशे पूर्व्वखण्डः ॥
अथ विषाधिकारः । तत्र विषस्य द्वैविध्य-माह ।“स्थावरं जङ्गमञ्चैव द्विविधं विषमुच्यते ।दशाधिष्ठानमाद्यन्तु द्बितीयं षोडशाश्रयम् ॥
”स्थावरविषस्य दशाश्रयानाह ।“मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक् क्षीरं सारमेव च ।निर्यासो धातवस्कन्दः स्थावरस्याश्रया दश ॥
”तद्यथा । मूलविषं करवीरादि १ । पत्रविषंविषपत्रिकादि २ । फलविषं कर्कोटकादि ३ ।पुष्पविषं वेत्रादि ४ । त्वकसारनिर्यासविषाणिकरम्भादीनि ५ । ६ । ७ । क्षीरविषं स्नुह्यादि८ । धातुविषं हरितालादि ९ । कन्दविषं वत्स-नाभसक्तुकादि १० ॥
* ॥
जङ्गमविषस्य षोडशाश्रयानाह ।“दृष्टिनिश्वासदंष्ट्राश्च नखमूत्रमलानि च ।शुक्रं लाला मुखं स्पर्शः संदंश श्चावमर्द्दितम् ।गुदास्थिपित्तशूकानि दश षट् जङ्गमाश्रयाः ॥
”तद्यथा । दृष्टिनिश्वासविषा दिव्याः सर्पाः १ । २ ।दंष्ट्राविषाः भौमाः सर्पाः ३ । दंष्ट्रानखविषाव्याघ्रादयः ४ । मूत्रपुरीषविषा गृहगोधिका-दयः ५ । ६ । शुक्रविषा मूषिकादयः ७ । लालाविषाउच्चिटङ्गादयः ८ । लालास्पर्शमूत्रपुरीषार्त्तव-शुक्रमुखसंदंशदंष्ट्रास्पर्शावमर्द्दितगुदपुरीषविषा-श्चित्रशीषादयः ९ । १० । ११ । १२ । १३ । अस्थिविषाःर्पादयः १४ । पित्तविषा नकुलमत्स्यादयः १५ ।शूकविषा भ्रमरादयः १६ ॥
* ॥
स्थावराविषाणांसामान्यानां कार्य्याण्याह ।“स्थावरन्तु ज्वरं हिक्कां दन्तहर्षं गलग्रहम् ।फेनच्छर्द्यरुचिश्वासमूर्च्छाञ्च कुरुते विषम ॥
”आश्रयभेदेन विशिष्टानां विषाणां कार्य्या-ण्याह । तत्र मूलविषस्य कार्य्यमाह ।“उद्वेष्टनं मूलविषैर्मोहः प्रलपनं भवेत् ॥
”पत्रविषस्य कार्य्यमाह ।“जृम्भणं वेपनं श्वासो नृणां पत्रविषैर्भवेत् ॥
”फलविषस्य कार्य्यमाह ।“शुष्कशोथः फलविषैर्दाहो द्बेषश्च भोजने ॥
”पुष्पविषस्य कार्य्यमाह ।“भवेत् पुष्पविषैश्छर्द्दिराध्मानं मूर्च्छनं तथा ॥
”त्वक्सारनिर्यासविषाणां कार्य्याण्याह ।“त्वक्सारनिर्यासविषैरुपयुक्तैर्भवन्ति हि ।आस्यदौगन्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः ॥
”क्षीरविषकार्य्यमाह ।“फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुजिह्वता ॥
”धातुविषकार्य्यमाह ।“हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्च्छा दाहश्च तालुनि ।प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्द्दिशेत् ॥
एतानि मूलादीनि विषाणि नव कालघातीनिकालान्तरे मारकाणि ॥
* ॥
कन्दविषस्यकार्य्यमाह ।“कन्दजान्युग्रवीर्य्याणि यान्युक्तानि त्रयोदश ।सर्व्वाण्येतानि कुशलैर्ज्ञेयानि दशभिर्गुणैः ॥
स्थावरं जङ्गमञ्चापि कृत्रिमञ्चापि यद्विषम् ।सद्यो निहन्ति तत् सर्व्वं गुणैश्चेद्दशभिर्युतम् ॥
”तान् दशगुणानाह ।“रूक्षमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशु व्यवायि च ।विकाशि विशदं चैव लघ्वपाकि च ते दश ॥
”तेर्गुणैर्विषस्य कार्य्यमाह ।“तद्रौक्षात् कोपयेद्वायुमौष्ण्यात् पित्तं सशो-णितम् ।तैक्ष्ण्यान्मतिं मोहयति मर्म्मवन्धांश्छिनत्ति हि ॥
शरीरावयवान् सौक्ष्मात् प्रविशेद्विकरोति च ।आशुत्वादाशु तद्धन्ति व्यवायात् प्रकृतिं हरेत् ॥
विकाशित्वात् क्षपयति दोषान् धातून् मला-न्यपि ।अतिरिच्यत वैशद्याद्दुश्चिकित्स्यञ्च लाघवात् ।दुर्ज्जरं चाविपाकित्वात्तस्मात् क्लेशयते चिरम् ॥
”विषलिप्तशस्त्रहतस्य लक्षणमाह ।“सद्यः पाकं याति यस्य क्षतं तत्स्रवेद्रक्तं पच्यते चाप्यभीक्ष्णम् ।कृष्णीभूतं क्लिन्नमत्यर्थपूति-क्षतान् मांसं शीर्य्यते यस्य चापि ॥
तृष्णातापौ दाहमूर्च्छे च यस्यदिग्धाविद्वं तं मनुष्यं व्यवस्येत् ।लिङ्गान्येतान्येव कुर्य्यादमित्रै-र्दत्तः क्ष्वेडो वा व्रणे यस्य चापि ॥
”पच्यते चाप्यभीक्ष्णं पुनः पुनः पाकमेति । तापोबहिस्तप्तता । दाहोऽभ्यन्तरे । कर्य्यादित्यत्रक्षतं कर्त्तृपदं बोद्धव्यम् । प्रायेण राजादीना-मन्नादौ शत्रवो विषं ददति ॥
* ॥
तेषां ज्ञानार्थंलक्षणमाह ।“इङ्गितज्ञो मनुष्याणां वाक्चेष्टामुखवैकृतैः ।जानीयाद्विषदातारमेभिर्लिङ्गैश्च बुद्धिमान् ॥
न ददात्युत्तरं पृष्टो विवक्षुर्मोहमेति च ।अपार्थं बहु संकीर्णं भाषते चापि मूढवत् ॥
अङ्गुलीः स्फोटयेदुर्व्वीं विलिखेत् प्रहसेदपि ।वेपथुश्चास्य भवति त्रस्तश्चैकैकमीक्षते ॥
विवर्णवक्त्रो ध्यामश्च नखैः किञ्चिच्छिनत्ति च ।आलभेत सकृद्दीनः करेण च शिरोरुहान् ॥
निर्यियासुरपद्वारैर्वीक्षते च पुनः पुनः ।वर्त्तते विपरीतञ्च विषदाता विचेतनः ॥
”इङ्गितमभिप्रायसूचक आकारः । मुखवैकृतिंमुखवैवर्ण्यादिः । एभिर्लिङ्गैः वक्ष्यमाणैः । नददात्युत्तरं पृष्टः स्वीयासत्कर्म्मजनितव्यामो-हात् । संकीर्णं अस्फुटम् । भयजवायुजनित-पर्व्वव्यथापनोदायाङ्गुलीः स्फोटयेत् । प्रहसेत्अहेतावपि । ध्यामः दग्धसमानवर्णः । आल-भेत् स्पृशेत् । विपरीतं यथा स्यादेवं वर्त्तेत ॥
जङ्गमविषाणां सामान्यानां कार्य्यमाह ।“निद्रातन्द्राक्लमं दाहं सम्पाकं लोमहर्षणम् ।शोथञ्चैवातिसारञ्च कुरुते जङ्गमं विषम् ॥
”जङ्गमेषु तीक्ष्णतरत्वेन सर्पानाह ।“वातपित्तकफात्मानो भोगिमण्डलिराजिलाः ।यथाक्रमं समाख्याता द्व्यन्तरा द्वन्द्वरूपिणः ॥
”भोगिनः फणिनः । ते च विंशतिः ।“मण्डलैर्विविधैश्चित्राः पृथवो मन्दगामिनः ।षट् ते मण्डलिनो ज्ञेया ज्वलनार्कसमा विषैः ॥
स्निग्धा विविधवर्णाभिस्तिर्य्यगूर्द्ध्वञ्च राजिभिः ।विचित्रा इव ये भान्ति राजिलास्ते हि तेऽपिषट् ॥
”एते यथाक्रमं वातपित्तकफात्मानः । द्ब्यन्तराद्वे अन्तरे भेदौ येषां ते द्ब्यन्तराः । यथाभोगिनो मण्डलिभ्यां जाताः इत्यादि ॥
* ॥
भोगिप्रभृतिकृशदंशलक्षणभेदमाह ।“दंशो भोगिकृतः कृष्णः सर्व्ववातविकारनुत् ।पीतो मण्डलिनः शोथो मृदुः पित्तविकारवान् ॥
राजिलोत्थो भवेद्दंशः स्थिरशोथश्च पिच्छिलः ।पाण्डुः स्निग्धोऽतिसान्द्रासृक्सर्व्वश्लेष्मविकार-वान् ॥
”देशविशेषे कालविशेषे च दष्टस्यासाध्यत्वमाह ।“अश्वत्थदेवायतनश्मशान-वल्मीकसन्ध्यासु चतुष्पथेषु ।याम्ये सपित्र्ये परिवर्ज्जनीयाऋक्षे नरा मर्म्मसु ये च दष्टाः ॥
”याम्ये भरण्याम् । पित्र्ये मघायाम् ।“दार्व्वीकराणां विषमाशु हन्तिसर्व्वाणि चोष्णे द्बिगुणीभवन्ति ॥
”उष्णे उष्मसंयोगे । दार्व्वीकरलक्षणमाह ।“रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः ।ज्ञेया दार्व्वीकराः सर्पाः फणिनः शीघ्र-गामिनः ॥
”अपरेषु येषु विषमाशु मारकं भवति तानाह ।“अजीर्णपित्तातपपीडितेषुबालेषु वृद्धषु बुभुक्षितेषु ।क्षीणे क्षते मेहिनि कुष्ठजुष्टेरूक्षे बले गर्भवतीषु चापि ॥
शस्त्रक्षते यस्य न रक्तमस्तिराज्यो लताभिश्च न संभवन्तिशीताभिरद्भिश्च न रोमहर्षोविषाभिभूतं परिवर्ज्जयेत्तम् ॥
जिह्मं मुखं यस्य च केशशातोनासावसादश्च सकण्ठभङ्गः ।कृष्णश्च रक्तः श्वयथुश्च दंशोहन्वोः स्थिरत्वञ्च स वर्ज्जनीयः ॥
”केशशातः आकर्षणात् । नासावसादः नासायानतत्वम् । कण्ठभङ्गः ग्रीवाधारणाशक्तिः । हन्वोःस्थिरत्वं हनुद्बयस्तम्भः ॥
* ॥
अपरश्च ।“वर्त्तिर्घनी यस्य निरेति वक्त्रा-द्रक्तं स्रवेदूर्द्ध्वमधश्च यस्य ।दंष्ट्रानिपातांश्चतुरश्च पश्येद्-यस्यापि वैद्यैः परिवर्जनीयः ॥
”वर्त्तिः रुधिरस्थम् । रक्तं स्रवेदूर्द्ध्वमधश्च यस्ययस्य च नासामुखलिङ्गगुदादिभ्यो रक्तं स्रवेत् ।“उन्मत्तमत्यर्थमुपद्रुतं वाहीनस्वरं वाप्यथवा विवर्णम् ।सारिष्टमत्यर्थमवेगिनञ्चजह्यान्नरं तस्य न कर्म्म कुर्य्यात् ॥
”अत्यर्थमुपद्रुतं वा ज्वरातिसारादिभिरतिशये-नोपद्रुतम् । हीनस्वरं वक्तुमक्षमम् । विवर्णंकृष्णवर्णम् । सारिष्टं नासाभङ्गादियुक्तम् ।अवेगिनं वेगो विषवेगः लहरि इति लोकेतद्रहितम् । * । स्थावरं जङ्गमं विषमेवजीर्णत्वादिभिः कारणैर्दूषीविषसंज्ञां लभते ।तदाह ।“जीर्णं विषघ्नौषधिदूषितं वादावाग्निवातातपशोषितं वा ।स्वभावतो वा गुणविप्रहीनंविषं हि दूषीविषतामुपैति ॥
”जीर्णं अतिपुराणम् । विषघ्नौषधिदूषितं विषघ्ना-भिरोषधीभिर्व्वीर्य्यहीनीकृतम् । स्वभावतो वागुणविप्रहीनं स्वभावादेव दशानां गुणानांमध्ये द्वित्र्यादिगुणहीनम् ॥
* ॥
दूषीविषस्यकार्य्यमाह ।“वीर्य्याल्पभावान्न निपातयेत्तत्कफान्वितं वर्षगुणानुबन्धि ।तेनार्द्दितो भिन्नपुरीषवर्णोविगन्धवैरस्ययुतः पिपासी ॥
मूर्च्छां भ्रमं गद्गदवाग्वमिञ्चविचेष्टमानोऽरतिमाप्नुयाद्वा ॥
”न निपातयेत् न मारयति । कफान्वितं कफेनमन्दीकृतौष्णादिगुणम् । वर्षगुणानुबन्धि कफे-नाग्नेर्मान्द्यादीषत्पाकाच्चिरमास्थायि । भिन्न-पुरीषवर्णः भिन्नपुरीषो द्रुतमलः भिन्नवर्णश्च ।विचेष्टमानो विरुद्धां चेष्टां कुर्वन् मूर्च्छादीन्व्याधीन् लभते ॥
* ॥
स्थानविशेषस्थिते दूषी-विषे लिङ्गविशेषमाह ।“आमा शयस्थे कफवातरोगीपक्वाशयस्थेऽनिलपित्तरोगी ।भवेत् समुद्धस्तशिरोऽङ्गरुट्कोविलूनपक्षश्च यथा विहङ्गः ॥
”समुद्धस्तशिरोरुहः केशाः अङ्गरुहि च रोमाणियस्य सः । एतदपि लिङ्गं पक्वाशयस्थे दूषीविषेबोद्धव्यम् । स्थिरं रसादिष्वथ तद्यथोक्तान्करोति धातुप्रभवान् विकारान् । तत् दूषी-विषम् । यथोक्तान् सुश्रुते व्याधिसमुद्देशी-योक्तान् । * । दूषीविषस्य प्रकोपसमयमाह ।“कोपन्तु शीतानिलदुर्दिनेषुजात्याशु पूर्व्वं शृणु तस्य रूपम् ॥
” * ॥
कुपितस्य तस्य दूषीविषस्य पूर्व्वरूपमाह ।“निद्रागुरुत्वञ्च विजृम्भणञ्चविश्लेषहर्षावथवाङ्गमर्दः ॥
”विश्लेषः गात्रशैथिल्यम् । हर्षः रोमाञ्चः । * ।रूपमाह ।“ततः करोत्यन्नमदाषिपाका-वरोचकं मण्डलकोटजन्म ।मांसक्षयं पाणिपदाक्षिशोथंमूर्च्छां तथा च्छर्द्दिमथातिसारम् ॥
”दूषीविषं श्वासतृषौ ज्वरांश्च कुर्य्यात् प्रवृद्धिंजठरस्य चापि । अन्नमदः अन्ने भुक्ते पूगफले-नेव मदः अविपाकः । * । अन्नस्य दूषीविष-भेदेन विकारभेदमाह ।“उन्मादमन्यज्जनयेत्तथान्य-दानाहमन्यत् क्षपयेच्च शुक्रम् ।गाद्गद्यमन्यज्जनयेच्च कुष्ठंतांस्तान् विकारांश्च बहुप्रकारान् ॥
”अन्यत् दूषीविषम् । तांस्तान् विकारान् विसर्प-विस्फोटादीन् । * । दूषीविषस्य निरुक्तिमाह ।“दूषितं देशकालान्नं दिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः ।यस्मात् संदूषयेद्धातुं तस्मात् दूषीविषं स्मृतम् ॥
”देशः अनूपादिः । कालो दुर्दिनादिः । अन्नंकुलत्थतिलमसुरादि । धातुदूषकत्वाद्दूषीवि-षम् ॥
* ॥
दूषीविषस्य साध्यत्वादिकमाह ।“साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरोषितम् ।दूषीविषमसाध्यं स्यात् क्षीणस्याहितसेविनः ॥
”कृत्रिमं विषं द्विविधम् । एकं सविषं दूषीविष-संज्ञम् । अपरमविषं तदेव गरसंज्ञम् । तथा चकाश्यपसंहितायाम् ।“संयोगजञ्च द्विविधं द्वितीयं विषमुच्यते ।दूषीविषन्तु सविषमविषं गर उच्यते ॥
”संयोगजं कृत्रिमं विषम् । द्वितीयं स्वाभावि-कात् । तच्च द्विविधम् । * । तत्र दूषीविष-मभिधाय गरं दर्शयितुमाह ।“सौभाग्यार्थं स्त्रियः स्वेदरजोनानाङ्गजान्मलान् ।शत्रुप्रयुक्तांश्च गरान् प्रयच्छन्त्यन्नमिश्रितान् ॥
” *गरकाय्यमाह ।“तैः स्यात् पाण्डुकृशोऽल्पाग्निर्ज्ज्वरश्चास्योप-नायते ।मर्मप्रधमनाध्मानं हस्तयोः शोथसम्भवः ॥
जठरं ग्रहणीरोगा यक्ष्मा गुल्मः क्षयो ज्वरः ।एवंविधस्य चान्यस्य व्याधेर्लिङ्गञ्च जायते ॥
”तैर्गरैः स्वेतरजःप्रभृतिभिः । ज्वरश्चास्योप-जायत इति अपाकात् । मर्म्मप्रधमनं मर्म्म-व्यथाम् । क्षयो धातुक्षयः ॥
* ॥
लूतानां जन्तु-विशेषाणामुत्पत्तिं संख्याञ्चाह ।“यस्माल्लूनं तृणं प्राप्ता मुनेः प्रस्वेदबिन्दवः ।तेभ्यो जातास्ततो लूता इति ख्यातास्तुषोडश ॥
”तत्र सुश्रुतः ।“विश्वामित्रो नृपवरःः कदाचिदृषिसत्तमम् ।वशिष्ठं कोपयामास गत्वाश्रमपदं किल ॥
कुपितस्य मुनेस्तस्य ललाटात् स्वेदबिन्दवः ।अपतन्दर्शनादेव ह्यधस्तात्तीव्रवर्च्चसः ।लूने तृणे महर्षेस्तु धेन्वर्थे सम्भृतेऽपि च ॥
ततो जातास्त्विमे घोरा नानारूपा महाविषाः ।तासामष्टौ कष्टसाध्या वर्ज्यास्तावन्त्य एव हि ॥
तत्र तृणमण्डलाप्रभृतयोऽष्टौ कष्टसाध्याः । सौव-र्णिकाप्रभृतयोऽष्टावसाध्याः ॥
* ॥
तासां सामा-न्यानां दंशलक्षणमाह ।“ताभिर्दष्टे दंशकोप्यः प्रवृत्तिः क्षतजस्य च ।ज्वरो दाहोऽतिसारश्च गदाः स्युश्च त्रिदो-षजाः ॥
पिडका विविधाकारा मण्डलानि महान्ति च ।शोथो महान्तो मृदवो रक्ताः श्यावाश्चला-स्तथा ॥
सामान्यं सर्व्वलूतानामेतद्दंशस्य लक्षणम् ।”दंशकोप्यः दंशमध्ये पूतिभावः ।“दंशमध्ये तु यत् कृष्णं श्यावं वा जालमावृतम् ॥
दग्धाकृति भृशं पाकं क्लेदशोऽथज्वरान्वितम् ।दूषीविषाभिर्लूताभिस्तं दष्टमिति निर्द्दिशेत् ॥
”सौवर्णिकादयोऽष्टावसाध्याः प्राणहरास्तासांलक्षणमाह ।“शोथः श्वेता सिता रक्ता पीता वा पिडकाज्वरः ।प्राणान्तिको भवेद्दाहः श्वासहिक्का शिरो-ग्रहः ॥
”आखुदूषीविषलक्षणमाह ।“आदंशाच्छोणितं पाण्डुमण्डलानि ज्वरो-ऽरुचिः ।लोमहर्षश्च दाहश्चाप्याखुदूषीविषार्द्दिते ॥
”प्राणहरमूषकविषकार्य्यमाह ।“मूर्च्छाङ्गशोथवैवण्यं क्लेदशब्दाश्रुतिज्वराः ।शिरोगुरुत्वं लालासृक्छर्द्दिश्चासाध्यमूषकात् ॥
”अङ्गशोथोऽत्र मूषकाकारो बोद्धव्य इति तन्त्रा-न्तरे ॥
* ॥
कृकलासदष्टस्य लक्षणमाह ।“शोथस्य कार्य्यमथवा नानावर्णत्वमेव च ।मोहोऽथ वर्च्चसो भेदो दष्ठस्य कृकलासकैः ॥
”वृश्चिकविषस्य लक्षणमाह ।“दहत्यग्निरिवादौ च भिनत्तीवोर्द्ध्वमाशु च ।वृश्चिकस्य विषं याति पश्चात् दंशोऽवतिष्ठते ॥
”असाध्यवृश्चिकदष्टस्य लक्षणमाह ।“दष्टोऽसाध्यैस्तु हृद्घ्राणरसनोपहतो नरः ।मांसैः पतद्भिरत्यर्थं वेदनार्त्तो जहात्यसून् ॥
”असाध्यैर्वृश्चिकैस्तेषामेवानुवृत्तेः । हृदादिषूप-हतः हृदादिकार्य्यरहितो भवति । अत्यर्थंवेदनार्त्त इत्यन्वयः ॥
कणभदष्टस्य लक्षणमाह ।“विसर्पः श्वयथुः शूलं ज्वरश्छर्द्दिरथापि च ।लक्षणं कणभैर्दष्टे दंशश्चैवावशीर्य्यते ॥
”कणभः कीटविशेषः ॥
उच्चिटङ्गदष्टस्य लक्षण-माह ।“कृष्णरोमोच्चिटङ्गेन स्तब्धलिङ्गो भृषार्त्ति-मान् ।दष्टः शीतोदकेनेव सिक्तान्यङ्गानि मन्यते ॥
”कृष्णरोमा अधिकतरकृष्णरोमा । उच्चिटङ्ग-श्चीटाकीटविशेषः ॥
* ॥
सविषमण्डूकदष्टस्यलक्षणमाह ।“एकदंष्ट्रार्द्दितः शूनः सरुजः पीतकः सतृट् ।सनिद्रश्छर्द्दिमान् दष्टो मण्डूकैः सविषैर्भवेत् ॥
”एकदंष्ट्रार्द्दितः स्वभावादेकयैव दंष्ट्रया दष्टोभवति ॥
* ॥
मत्स्यविषस्य कार्य्यमाह ।“मत्स्यास्तु सविषाः कुर्य्युर्दाहं शोथं रुजं तथा ॥
”जलौकोविषकार्य्यमाह ।“कण्डूशोथं ज्वरं मूर्च्छां सविषास्तु जलौकंसः ।”कुर्य्युरिति शेषः ॥
* ॥
गृहगोधिकाविषकार्य्य-लक्षणमाह ।“विदाहं श्वयथुं तोदं प्रस्वेदं गृहगोधिकाः ।”कुर्य्युः । इति शेषः ॥
* ॥
शतपदीविषकार्य्यमाह ।“दंशे स्वेदं रुजं दाहं कुर्य्यात् शतपदीविषम् ।”शतपदी गिजाइ इति लोके ॥
* ॥
मशकविष-कार्य्यमाह ।“कण्डूमान् मशकैरीषच्छोथः स्यान्मन्दवेदनः ॥
”असाध्यमशकलक्षणमाह ।“असाध्यकीटसदृशमसाध्यं मशकक्षतम् ।”असाध्यकीटसदृशं असाध्यैः कीटैर्लूताभिः कृतंयत् क्षतं तत्सदृशवेदनम् ॥
* ॥
मक्षिकादंशस्यलक्षणमाह ।“सद्यःसंस्राविणी श्यावा दाहमूर्च्छाज्वरा-न्विता ।पिडका मक्षिकादंशे तासान्तु स्थगिकाशुहृत् ॥
”तासामित्यादि । तासां सुश्रुतोक्तानां षण्णांमक्षिकाणां मध्ये स्थगिकानाम्नी शीघ्रं प्राणंहरतीत्यर्थः ॥
व्याघ्रादिविषाणां कार्य्यमाह ।“चतुष्पाद्भिर्द्विपाद्भिर्व्वा नखैर्दन्तैश्च यत् क्षतम् ।सूयते पच्यते तत्तु स्रवते ज्वरयत्यपि ॥
”चतुष्पाद्भिर्व्याघ्रादिभिः । द्विपाद्भिर्वनमानुषा-दिभिः । सूयते सूनं भवति ॥
* ॥
विषोज्झितस्यलक्षणमाह ।“प्रसन्नदोषं प्रकृतिस्थधातु-मन्नाभिकामं सममूत्रविट्कम् ।प्रसन्नवर्णेन्द्रियचित्तचेष्टंवैद्योऽवगच्छेदविषं मनुष्यम् ॥
”प्रसन्नदोषं प्रकृतिस्थदोषं शेषं सुगयम् ॥
* ॥
अथ विषाणां चिकित्सा । तत्र स्थावरविषास्यचिकित्सा ।“स्थावरेण विषेणार्त्तनरं यत्नेन वामयेत् ।वमनेन समं नास्ति यतस्तस्य चिकित्सितम् ॥
विषमत्यर्थमुष्णञ्च तीक्ष्णञ्च कथितं यतः ।अतः सर्व्वविषे युक्तः परिषेकस्तु शीतलः ॥
औष्ण्यात्तैक्ष्ण्याद्विशेषेण विषं पित्तं प्रकोपयेत् ।वामितं सेचयेत्तस्माच्छीतलेन जलेन च ॥
पाययेन्मधुसर्पिर्भ्यां विषघ्नं भेषजं द्रुतम् ।भोक्तुमम्लं रसं दद्यात् चर्व्वयेन्मरिचानि च ॥
यस्य यस्य च दोषस्य पश्येल्लिङ्गानि भूरिशः ।तस्य तस्यौषधैः कुर्य्याद्विपरीतगुणैः क्रियाम् ॥
शालयः षष्टिकाश्चैव कोरदूषाः प्रियङ्गवः ।भोजनार्थे विषार्त्तानां हिताः पटुषु सैन्धवम् ॥
”प्रियङ्गुः कङ्गुः ।“मूलत्वक पत्रपुष्पाणि बीजञ्चेति शिरीषतः ।गवां मूत्रेण संपिष्टं लेपाद्बिषहरं भवेत् ॥
दूषीविषार्त्तः सुस्निग्धमूर्द्ध्वं चाधश्च शोधितम् ।पाययेदगदं मुख्यमिदं दूषीविषापहम् ॥
पिप्पलीध्यामकं मांसी लोध्रमेला सुवर्च्चिका ।मरिचं बालकं चैला तथा कनकगैरिकम् ॥
क्षौद्रयुक्तः कषायोऽयं दूषीविषमपोहति ॥
”ध्यामकं रोहिषम् । तदलाभे उशीरं देयम् ।कनकगैरिकं सोणागेरू इति लोके । अत्यन्त-मारक्तम् ॥
* ॥
अथ जङ्गमविषस्य चिकित्सा ।“अभयां रोचनां कुष्ठमर्कपुष्पं तथोत्पलम् ।नलवेतसमूलानि गरलं सुरसां तथा ॥
सकलिङ्गं समञ्जिष्ठामनन्ताञ्च शतावरीम् ।शृङ्गाटकं समङ्गाञ्च पद्मकेशरमित्यपि ॥
कल्कीकृत्य पचेत् सर्पिः पयो दद्याच्चतुर्गुणम् ।सम्यक्पक्वेऽवतीर्णे च शीते तस्मिन् विनिः-क्षिपेत् ॥
सर्पिस्तुल्यं भिषक् क्षौद्रं कृतरक्षं निधापयेत् ।विषाणि हन्ति दुर्गाणि गरदोषकृतानि च ॥
स्पर्शाद्धन्ति विषं सर्व्वं गरैरुपहितां त्वचाम् ।योगजन्तमकं कण्डूं मांससादं विसंज्ञताम् ॥
नाशयत्यञ्जनाभ्यङ्गपानवस्तिषु योजितम् ।सर्पकीटाखुलूतादिदष्टानां विषहृत् परम् ॥
”मृत्युपाशच्छ्रेदि घृतम् ॥
“धुस्तूरस्य शिफा पेया क्षीरेण परिपेषिता ।अङ्कोठवंशजा चापि श्वविषघ्नी प्रयत्नतः ॥
रजनीयुग्गपत्तङ्गमञ्जिष्ठानागकेशरैः ।शीताम्बुपिष्टैरालेपः सद्यो लूतां विनाशयेत् ॥
जीरकस्य कृतः कल्को घृतसैन्धवसंयुतः ।सुखोष्णो मधुना लेपो वृश्चिकस्य विषं हरेत् ॥
गन्धमाघ्राय मुदितसूर्य्यावर्त्तदलस्य तु ।वृश्चिकेन नरो विद्धः क्षणाद्भवति निर्व्विषः ॥
”इति विषाधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
पारिभाषिकविषा यथा, --“न विषं विषमित्याहुब्रह्मस्वं विषमुच्यते ।देवस्वञ्चापि यत्नेन सदा परिहरेत्ततः ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥
अपि च ।“दुरधीता विषं विद्या अजीर्णे भोजनं विषम् ।विषं गोष्ठी दरिद्रस्य वृद्धस्य तरुणी विषम् ॥
विषं चंक्रमणं रात्रौ विषं राज्ञोऽनुकूलता ।विषं स्त्रियोऽप्यन्यहृदो विषं व्याधिरवीक्षितः ॥
”इति चाणक्यम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
विश(ष)(स)कण्ठा स्त्री विश(सं)(षं) मृणालमिव कण्ठो-ऽस्याः । बलाकायां राजनि० षमध्यः समध्योऽप्यत ।
विष व्याप्तौ जु०
उभ०
सक०
 अनिट् । वेवेष्टि वेविष्टे इरित्अविषत् अविक्षत् त । विष्णुः ।
विष विप्रयोगे क्र्या०
पर०
 अक० अनिट् । विष्णाति अविक्षत्
विष सेचने
भ्वा०
पर०
सक०
 अनिट् । वेषति अविष्टत् ।
विष
न०
 विष--क । १ जले अमरः २ पद्मवेशरे, रायमुकुटः ।३ गन्धरसे बोले ४ वत्सनाभे--विषे च ५ गरलमात्रे पुंन० राजनि० । ६ मृणाले
पु०
 अमरः । गरलरूपविषस्य नामलक्षणादिकं भावप्र० उक्तं यथा “विषं तु गरलः क्ष्वेड-स्तस्य भेदानुदाहरे । वत्सनानाभः सहारिद्रः सक्तु-कश्च प्रदीपनः । सौराष्ट्रिकः शृङ्गिकश्च कालकूटस्तथैवच । हालाहलो ब्रह्मपुत्रो विषभेदा अमी नव” । तत्रवत्सनाभस्य स्वरूपनिरूपणम् । “सिन्दुवारसदृक्पत्रोवत्सनाभ्याकृतिस्तथा । यत्पार्श्वेन तरोर्वृद्धिर्वत्स नाभःस भाषितः” । अथ हारिद्रस्य स्वरूपनिरूपणम्“हरिद्र तुल्यमूलो यो हारिद्रः स उदाहृतः” । अथसक्तुकस्य स्वरूपम् “यद्ग्रन्थिः सक्तुकेनेव पूर्णमध्यःस सक्तुकः” । अथ प्रदीपनस्य स्वरूपम् “वर्णतो लो-हितो यः स्याद्दीप्तिमान् दहनप्रभः । महादाहकरःपूर्वैः कथिमः स प्रदीपनः” । अथ सौराष्ट्रिकस्य स्वरू-पम् “सराष्ट्रविशये यः स्यात् स सौराष्ट्रिक उच्यते” । अथशृङ्गिकस्य स्वरूपम् “यस्मिन् गोशृङ्गके यद्धे दुग्धम्भवतिलोहितम् । स शृङ्गिक इति प्रोक्तो द्रव्यतत्त्वविशा-रदैः” । अथ कालकूटस्य स्वरूपम् “देवासुररणे देवै-र्हतस्य पृथुमालिनः । दैत्यस्य रुधिराज्जातस्तरुरश्वत्थसन्निभः । निर्यासः कालकूटोऽस्य मुनिभिः परिकी-र्त्तितः । सोऽहिक्षेत्रे शृङ्गवेरे कोङ्कणे मलये भवेत्”अथ हालाहलस्य स्वरूपम् “गोस्तनाभफलो गुच्छ-स्तालपत्रच्छदस्तथा । तेजसा यस्य दह्यन्ते समीपस्थाद्रुमादयः । असौ हालाहलोज्ञेयः किष्किन्धायां हि-मालवे । दक्षिणाब्धितटे देशे कोङ्कणेऽपि च जायते” ।अथ ब्रह्मपुत्रस्य स्वरूपम् “वर्णतः कपिलो यः स्यात्तथाभवति सारतः । ब्रह्मपुत्रः स विज्ञेयो जायते मलया-चले । ब्राह्मणः पाण्डुरस्तेषु क्षत्रियो लोहितप्रभः ।वैश्यः पीतोऽसितः शूद्रो विष उक्तश्चतुर्विधः । रसायनेविषं विप्रं क्षत्रियं देहपुष्टये । वैश्यं कुष्ठविनाशायशूद्रं दद्यात् वधाय हि” । (एते च स्थावरविषाः)तेषां शोधनविधिः तत्रैव स्थानान्तरे “गोमूत्रे त्रिदिनंस्थाप्यं विषं तेन विशुद्ध्यति । रक्तसर्षपतैलाक्तं तथाधार्य्यञ्च वाससि । ये गुणा गरले प्रोक्तास्ते स्युर्हीनाविशोधनात् । तस्माद्विषं प्रयोगे तु शोधयित्वा प्रयोज-येत्” । अथ विषस्य गुणाः “विषं प्राणहरं प्रोक्तंव्यवायि च विकाशि च । आग्नेयं वातकफहृत् योग-वाहि महावहम्” । व्यवायि सकलकायगुणव्यापनपूर्व-कपाकगमनशीलम् । विकाशि ओजःशोषणपूर्वकसन्धि-बन्धशिथिलीकरणशीलम् । आग्नेयम् अधिकाग्न्यंशम् ।योगवाहि संसर्गिगुणग्राहकम् । मदावहं तमोगुण-प्राधान्येन बुद्धिविध्वंसकम् । “तदेव युक्तियुक्तन्तु प्राण-दायि रसायनम् । योगवाहि परं वातश्लेष्मजित् सन्नि-पातहृत्” । अथोपविषाणां निरूपणम् “अर्कक्षीरं स्नुही-क्षीरं लाङ्गली करवीरकः । गुञ्जाहिफेनोधत्तूरः सप्तोपविषजातयः” । एतेषां शोधनं चिन्त्यं गुणास्तत्र तत्रद्रष्टव्याः” ।तत्र विषस्य द्वैविध्यमाह “स्थावरं जङ्गमञ्चैव द्विविघंविषमुच्यते । दशाधिष्ठानमाद्यं तु द्वितोय षोडषाश्र-यम” । स्थावरविषस्य दशाश्रयानाह “मूलं पत्रं फलंपुष्पं त्वक् क्षीरं सारमेब च । निर्यासो धातवः कन्दःस्थावरस्याश्रया दश” । तद्यथा मूलविषं करवीरादि ।पत्रविषं विषपत्रिकादि, फलविषं कर्कोटकादि, पुष्पविषंवेत्रादि, त्वक्सारनिर्य्यासविषाणि करम्भादीनि क्षीरविषंस्नुह्यादि धातुविषं हरितालादि कन्दविषं वत्सनाभ-सक्तुकादि । जङ्गमविषस्य षोडशाश्रयानाह “दृष्टि-निःश्वासदंष्ट्रा च नखमूत्रमलानि च । शुक्रं लाला-नखस्पर्शः सदंशं स्वावमर्दितम् । गुदास्थिपित्तशुक्राणिदश षट् जङ्गमाश्रयाः” । तद्यथा दृष्टिनिःश्वासविषाःदिव्याः सर्पाः, दंष्ट्राविषाः मौमसर्पाः दंष्ट्रानखविषाव्याघ्रादयः, मूत्रपुरीषविषाः गृहगोधिकादयः शुक्रविषामूषिकादयः, लालाविषाः उच्चिटिकादयः, लालास्पर्शमूत्र-पुरीषार्त्तवशुक्रमुखसन्दंशदंष्ट्रास्पर्शावमर्दितगुदपुरीषविषा-श्चित्रशीर्षादयः, अस्थिविषाः सर्पादयः, पित्तविषाः शकु-लमत्स्यादयः, शूकविषाः भ्रमरादयः । स्थावरविषाणांसामान्यानां कार्य्याण्याह । तत्र मूलविषस्य कार्य्यमाह“उद्वेष्टनं मूलविषैर्मोहः प्रलपनं तथा” । पत्रविषस्यकार्य्यभाह “जृम्भणं वेपनं श्वासो नृणां पत्रविषैर्भवेत्” ।फलविषस्य कार्य्यमाह “शुष्कशोथः फलविषैर्दाहोद्वेषश्चमोजने” । पुष्पविषस्य कार्य्यमाह “भवेत् पुष्पविषैश्छर्दि-राध्मानं मूर्च्छनं तथा” । त्वक्सारनिर्य्यासकार्य्याण्याह“त्वक्सारनिर्य्यासविषैरुपभुक्तैर्भवन्ति हि । आस्यदौर्ग-न्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंश्रयाः” । क्षीरविषकार्य्यमाह“फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुजिह्वता” । धातुविष-कार्य्यमाह “हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्च्छा दाहश्च तालुनि ।प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्दिशेत्” । एतानिमूलविषाणि नव कालघातीनि कालान्तरे मारकाणि ।कन्दविषस्य कार्य्यमाह । “कन्दजान्युग्रवीर्य्याणि या-न्युक्तानि त्रयोदश । सर्वाण्येतानि कुशलैर्ज्ञेयानि दश-भिर्गुणैः । स्थावरं जङ्गमं वापि कृत्रिमं चापि यद्वि-मम् । सद्यो निहन्ति तत् सर्वं गुणैश्च दशभिर्युतम्” ।तान् दशगुणानाह “रूक्षमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशुव्यवायि च । विकाशि विशदञ्चैव लघुपाकि च तेदश” तैर्गुणैर्विषस्य कार्य्यमाह “तद्रौक्ष्यात् कोपयेद्वायु-मौष्ण्यात्पित्तं सशोणितम् । तैक्ष्ण्यान्मतिं मोहयतिमर्मबन्धान् छिनत्ति हि । शरीरावयवान् सौक्ष्म्यात्प्रविशेद्विकरोति च । आशुत्वादाशु तत् प्रोक्तं व्यवायात्प्रकृतिं हरेत् । विकाशित्वात् क्षपयति दोषान् धातून्म-लानपि । अतिरिच्यते वैशद्यात् दुश्चिकित्स्यं च लाघ-वात् । दुर्जरं चाविपाकित्वात् तस्मात् क्लेशयते चिरम्” ।विषलिप्तशस्त्रहतस्य लक्षणमाह “सद्यः पाकं याति यस्यक्षतं तत् स्रवेद्रक्तं पच्यते चाप्यभीक्ष्णम् । कृष्णीभूतंक्लिन्नमत्थर्थपूतिक्षतान्मांसं शीर्य्यते यस्य वापि । तृष्णा-तापौ दाहमूर्च्छे च यस्य दिग्धं विद्धं तं मनुष्यंव्यवस्येत् । लिङ्गान्येतान्येव कुर्य्यादमित्रैर्दत्तः क्ष्वेडो वाव्रणे यस्य चापि” । पच्यते चाप्यभीक्ष्णं पुनः पुनःपाकमेति तापः वहिःस्थितः, दाहोऽभ्यन्तरे । यः कुर्य्या-दित्यत्र क्षतं कर्त्तृपदं बोद्धव्यम् । प्रायेण राजादी-नामन्नादौ शत्रवो विषं ददति । तेषां ज्ञानार्थं लक्षण-माह “इङ्गितज्ञो मनुष्याणां वाक्चेष्टामुखवैकृतैः ।जानीयाद्विषदातारमेभिर्लिङ्गैश्च बुद्धिमान् । न ददात्यु-त्तरं पृष्टो विवक्षुर्मोहमेति च । अपार्थं बहु सङ्कीर्णंभाषते चापि मूढवत् । अङ्गुलीः स्फोटयेदुर्वीं विलिखेत्प्रहसेदपि । वेपथुश्चास्य भवति त्रस्तश्चैकैकमीक्षते ।विवर्णवक्त्रः श्यामश्च नखैः किञ्चिच्छिनत्ति च । आलभेतासकृद्दीनः करेण च शिरोरुहान् । निर्यियासुरपद्वारैःवीक्षते च पुनः पुनः । वर्त्तते विपरीतं च विषदाताविचेतनः” । इङ्गितमभिप्रायसूचकम् आकारं मुखवै-कृतं मुखवैवर्ण्यादि एभिर्लिङ्गैर्वक्ष्यमाणैः न ददात्यु-त्तरं पृष्टः स्वीयासत्कर्मजनितव्यामोहात् सङ्कीर्णम् अ-स्फुटं भयजनितपर्वव्यथापनोदायाङ्गुलीः स्फोटयेत् प्रह-सेत् । अहेतावपि श्यामः दग्धसमानवर्णः, आलभेतस्पृशेत् विपरीतं यथा स्यादेवं वर्त्तते । जङ्गमविषाणांसामान्यानां कार्य्याण्याह “निद्रां तन्द्रां क्लमन्दाहं स-म्पाकं लोमहर्षरम । शोथं चैवातिसारं च कुरुतेजङ्गमं विषम्” । गङ्गमेषु तीक्ष्णतरेषु सर्पानाह “वात-पितकफात्मानो माभिमण्डलराजिलाः । यथाक्रमं स-माख्याता द्व्यन्तरा द्वन्द्वरूविणः । फणिनो भोगिनोज्ञेया संख्यातास्तेऽत्र विंशतिः । मण्डलैर्विविधैश्चित्राःपृथवो मन्दगामिनः । षट् ते मण्डलिनो ज्ञेया ज्व-लनार्कविषाः ऋताः । स्निग्धा विविधवर्णाभिस्तिर्य्यगू-र्घ्वञ्च राजिभिः ॥
विचित्रा इव ये भान्ति राजिलास्तेहि तेऽपि षट्” । एते यथाक्रमं वातपित्तकफात्मानःद्व्यन्तराः द्वे अन्तरे भेदौ येषां ते द्व्यन्तरा, यथा भो-गिनो मण्डनिन्यां जाताः इत्यादि । भोगिप्रभृति-कृतदशदेशलक्षणमाह “दंशो भोगिकृतः कृष्णः सर्व-वातविकारकृत् । पीतो मण्डलिनः शोयो मृदुः पित्त-विकारवान् । राजिलोत्थो भवेद्दंशः स्थिरशोथश्च पि-च्छिलः । पाण्डुः स्निग्धोऽविसान्द्रासृक्सर्वश्लेष्मविकार-वान्” । देशविशेषे कालविशेते च दष्टस्यासाध्यत्वमाह“अश्वत्थदेवायतनश्मशानवल्मीकसन्ध्यासु चतुष्पथेषु ।याम्ये च पित्र्ये परिवर्जनीया ऋक्षे नरा मर्मसु येच दष्टाः” । याम्ये भरण्यां पित्र्ये मघायाम् “दर्वी-कराणां विषमाशु हन्ति सर्वाणि चोष्णे द्विगुणीमान्ति” ।उष्णे उष्णसंयोगे । दर्वीकरलक्षणमाह “रथाङ्गलाङ्ग-लच्छत्त्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः । ज्ञेया दर्वीकराः सर्पाःफणिनः शीघ्रगामिनः” । अपरेषु येषु विषमाशु मारकंभवति तानाह “अजीर्णपित्तातपपीडितेषु बालेषु वृद्धेषुबुभुक्षितेषु । क्षीणे क्षते मेहिनि कुष्ठजुष्टे रूक्षे बलेगर्भवतीषु चापि । शस्त्रक्षते यस्य न रक्तमस्ति राज्योलताभिश्च न सम्भवन्ति । शीताभिरद्भिश्च न रोमहर्षोविषाभिभूतं परिवर्जयेत्तम् । जिह्मं मुखं यस्य च केश-शातो नासावसादश्च सकण्ठभङ्गः । कृष्णश्च रक्तः श्वय-थुश्च दंशे हन्वोः स्थिरत्वसु विवर्जनीयम्” । केशशातःआकर्षणात्, नासावसादः नासायाः नतत्वं कण्ठभङ्गःग्रीवाधारणाशक्तिः हन्वोः स्थिरत्वं हनुद्वयस्तम्भः । अ-परञ्च “वान्तिर्घना यस्य निरेति वक्त्राद्रक्तं स्रवेदूर्द्ध्वमधश्चयस्य । दंष्ट्रानिपातांश्चतुरश्च पश्येद् यस्यापि वैद्यैः परि-वर्जनीयः” । वान्तिः रुधिरस्य, यस्य च नासामुखलिङ्गगु-दादिभ्यो रक्तं स्रवेत् “उन्मत्तमत्यर्थमुपद्रुतं वा हीनस्वरं वा-प्यथ वा विवर्णम् । सारिष्टमत्यर्थमवेगिनञ्च जह्यान्नरं तत्रन कर्म कुर्य्यात्” । अत्यर्थमुपद्रुतं वा ज्वरातिसारादिभि-रतिशयेनोपद्रुतं हीनस्वरं वक्तुमक्षमं विवर्णं कृष्ण-वर्णं सारिष्टं नासाभङ्गादियुक्तम् । अवेगिनं वेगोविषवेगः । (लहरि) इति लोके तद्रहितम् । स्थावरंजङ्गमं च विषमेव जीर्णत्वादिभिः कारणैः दूषीविष-संज्ञां लभते तदाह “जीर्णं विषघ्नौषधिदूषितं वादावाग्निवातातपशोषितं वा । स्वभावतो वा गुणविप्र-हीनं विषं हि दूषीविषतामुपैति” । जीर्णम् अति-पुराणं विषघ्नौषधिदूषितं विषघ्नीभिरौषधीभिर्वीर्य्यही-नीकृतं स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं स्वभावादेव दशानांगुणानां मध्ये एकद्वित्र्यादिगुणहीनम् । दूषीविषस्यकार्य्यमाह “वीर्य्याल्पभावान्न निपातयेत् तत् कफान्वितंवर्षगणानुबन्धि । तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो विगन्धि-वैरस्ययुतः पिपासी । मूर्च्छां भ्रमं गद्गदवाग्वमिञ्चविचेष्टमानोऽरतिमाप्नुयाद् वा” । न निपातयेत् न मार-यति कफान्वितं कफेन मन्दीकृतौष्णादिगुणं वर्षगणा-लबन्धि कफेनाग्नेर्मान्द्यादीषत्पाकाच्चिरस्थायि तथादूषीविषजदद्रुरोगवतां भिन्नपुरीषवर्णश्च भिन्नपुरीषो-द्गतमलः भिन्नवर्णो विवर्णः । विचेष्टमानः विरुद्धां चेष्टांकुर्वन् मूर्च्छादीन् व्याधीन् लभते । स्थानविशेषोत्थितेदुषीविषे लिङ्गविशेषमाह । “आमाशयस्थे कफवात-रोगी पक्वाशयस्थेऽनिलषित्तरोगी । भवेत् समुद्ध्वस्तशि-रोऽङ्गरुट्को विलूनपक्षश्च यथा विहङ्गः” । समुद्ध्वस्तशि-रोऽङ्गरुट्कः समुद्धस्ताः शिरोरुहाः केशाः अङ्गरुहःलोमानि यस्य सः एतदपि लिङ्गं पक्वाशयस्थे दूषी-विषे बोद्धव्यम् “स्थितं रसादिष्वथ तद्यथोक्तान् करोतिधातुप्रभवान् विकारान्” । तत् दूषीविषं यथोक्तान् सुश्रुतेव्याधिसमुद्देशीयोक्तान् । दूषीविषस्य प्रकोपसमयमाह“कोपं तु शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु पूर्वं शृणु तस्यरूपम्” । कुपितस्य दूषीविषस्य पूर्वरूपमाह “निद्रागुरुत्वञ्च विजृम्भणञ्च विश्लेषहर्षावथ वाङ्गमर्दः” । वि-श्लेषः गात्रशौथिल्यं हर्षः रोमाञ्चः । रूपमाह “ततःकरोत्यन्नमदाविपाकावरोचकं मण्डलकोठजन्मा । मांसक्षयंग्राणिपदाक्षिशोथं मूर्च्छां तथा छर्द्रिमथातिसारम् ।दूषीविषं श्वासतृषौ ज्वरांश्च कुर्य्यात् प्रवृद्धिं जठरस्य चापि”अन्नमदः अन्ने मुक्ते पूगफलेनेव मदः । अविपाकः अन्नस्य ।दूषीविषभेदेन विकारानाह “उन्मादमन्यज्जनयेत्तथान्य-दानाहमन्यत् क्षपयेच्च शुक्रम् । गाद्गद्यमन्यज्जनयेच्च कुष्ठंतांस्तान्विकारांश्च बहुप्रकारान्” । अन्यत् दूषीविषंतांस्तान् विकारान् विसर्पविस्फोटादीन् । दूषीविषस्यनिरुक्तिमाह “दूषितं देशकालान्नं दिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः ।यस्मात् संदूषयेद्धातूंस्तस्माद्दूषीविषं स्मृतम्” । देशःअनूपादिः काला दुर्दिनादिः अन्नं कुलत्थतिलमसू-रादि धातुदूषकत्वाद्दूषीविषम् । दूषीविषस्य साध्य-त्वादिकमाह “साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरो-त्थितम् । दूषीविषससाध्यं स्यात् क्षीणस्याहितसेविनः” ।कृत्रिमं विषं द्विविधम् एकं सविषं दूषीविषसंज्ञम्अपरमविषं तदेव तरसंज्ञं तथा च काश्यपसंहितायाम्“संयोगजञ्च द्विविघं द्वितीयं विषमुच्यते । दूषीविषं तुसविषमविषङ्गर उच्यते” । संयोगजं कृत्रिमं विषं द्वि-तीयं स्वाभाविकं तच्च द्विविधम् । तत्र दूषीविषमभि-धाय गरं दर्शयितुमाह “सौभाग्यार्थं स्त्रियः स्वेद-रजोनानाङ्गजान् मलान् । शत्रुप्रयुक्तांश्च गरान् प्रय-च्छन्त्यन्नमिश्रितान्” । गरकार्य्यमाह “तैः स्यात् पाण्डुकृशोऽल्पाग्निर्ज्वरश्चास्योपजायते । मर्मप्रधमनाघ्मानं ह-स्तयोः शोथसम्भवः । जठरग्रहणीरोगा यक्ष्मागुल्मक्षयोज्वरः” । तैः गरैः स्वेदरजःप्रभृतिभिः ज्वरश्चास्योपजा-यत इति अपाकात् । मर्मप्रधमनं मर्मव्यथा क्षयो धातु-क्षयः । लूतानां जन्तुविशेषाणामुत्पत्तिं निरुक्तिं सङ्ख्या-ञ्चाह “यस्माल्लूनं तृणं प्राप्ता मुनेः प्रस्वेदविन्दवः । तेभ्योजातास्तथा लूता इति ख्यातास्तु षोडश” । अत्र सुश्रुतः “वि-श्वामित्रो नृपवरः कदाचिदृषिसत्तमम् । वशिष्ठं कोपयामासगत्वाऽश्रमपदं किल । कुपितस्य मुनेस्तस्य ललाटात् स्वेद-विन्दवः । अपतद्दर्शनादेव ह्यधस्तात्तोव्रवर्चसः । लूने तृणेमहर्षेस्तु धेन्वर्थे सम्भृतेऽपि च । ततो जातास्त्विमेघोरा नानारूपा महाविषाः । तासामष्टौ कष्टसाध्यावर्ज्यास्तावत्य एव हि” । तत्र त्रिमण्डलप्रभृतयोऽष्टौ कष्ट-साध्याः सौवर्णिकप्रभृतयोऽष्टावसाध्याः । तासां सामा-न्यानां दंशलक्षणमाह “ताभिर्दष्टे दंशकोथः प्रवृत्तिःक्षतजस्य च । ज्वरो दाहोऽतिसारश्च गदाः स्युश्चत्रिदोषजाः । पिडका विविधाकारा मण्डलानि महान्तिच । शोथा महान्तो मृदवो रक्ताः श्यावाश्चलास्तथा ।सामान्यं सर्वलूतानामेतद्दंशस्य लक्षणम्” । दंशकोथःदंशमध्ये पूतिभावः । “दंशमध्ये तु यत्कृष्णं श्यावंवा जालकावृतम् । दग्धाकृति मृशम्पाकं स्वेदर्शोथज्वरा-न्वितम् । दूषीविषामिर्लूताभिस्तद्दष्टमिति निर्दिशेत्” ।सौवर्णिकादयोऽष्टावसाध्या प्रणिहरास्तासां लक्षणमाह“शोषः श्वेता सिता रक्ता पीता च पिडका ज्वरः ।प्राणान्तिको भवेद्दाहः श्वासहिक्काशिरोग्रहः” । आखु-दूषीविषलक्षणमाह “आदंशाच्छोणितं पाण्डुमण्डलानिरोऽरुचिः । लोमहर्षश्च दाहश्चाप्याखुदूषीविषा-र्दिते” प्राणहरमूषकविषकार्य्यमाह “मूर्च्छाङ्गशोथ-वैवर्ण्यं क्लेदशब्दाश्रुतिज्वराः । शिरोगुरुत्वं लाला-सृक् छर्दिश्चासाध्यमूषकात् । अङ्गशोथोऽत्र मूषकाकारोबोद्धव्य इति । तन्त्रान्तरे कृकलासदष्टस्य लक्षणमाह“शोथस्य कार्श्यमथ वा नानावर्णत्वमेव च । मोहोऽथवर्चसो भेदो दष्टस्य कृकलासकैः” । वृश्चिकविषस्य लक्ष-णमाह “दहत्यग्निरिवादौ तु भिनत्तीवोर्द्धमाशु च ।वृश्चिकस्य विषं याति पश्चात् दंशेऽवतिष्ठते” । असाध्यस्यवृश्चिकदष्टस्य लक्षणमाह “दष्टोऽसाध्यैस्तु हृद्घ्राणरसनोपहतो नरः । मांसैः पतद्भिरत्यर्थं वेदनार्त्तो ज-हात्यसून्” । असाध्यैर्वृश्चिकैस्तेषामेवानुवृत्तेः हृदा-दिषु उपहतः हृदादिकार्य्यरहितो भवति अत्यर्थंवेदनार्त्त इत्यन्वयः । कणभदष्टस्य लक्षणमाह “विसर्पःश्वयथुः शूलं ज्वरश्छर्दिरथापि वा । लक्षणं कणभैर्दष्टेदंशश्चैवावशीर्य्यते” । कणभः कीष्टविशेषः । उच्चिटि-ङ्गदष्टस्य लक्षणसाह “कृष्णलोमोच्चिटिङ्गेन स्तब्धलिङ्गो-भृशार्त्तिमान् । दष्टः शीतोदकेनेव सिक्तान्यङ्गानि म-न्यते” । कृष्णलोमा अधिकतरकृष्णरोमा उच्चिटिङ्ग-(चीटा) कीटविशेषः । सविषमण्डूकदष्टस्य लक्षणमाह“एकदंष्ट्रार्दितः शूनः सरुजः पीतकः सतृट् । सनि-द्रश्छर्दमान् दष्टोमण्डूकैः सविषैर्भवेत्” । एकदंष्ट्रार्दितःस्वभावादेकयैव दष्ट्रया दष्टो भवति । मत्स्यविषस्य कार्य्य-माह “मत्स्यास्तु सविषा कुर्युर्दाहं शोथं रुजं तथा” ।जलौकाविषकार्य्यमाह “वण्डूं शोथं ज्वरं मूर्च्छां स-विषास्तु जलौकसः” । कुर्युरिति शेषः । गृहगोधिकाविषकार्य्यमाह “विदाहं श्वयथुं तोदं प्रस्वेदं गृह-गोधिकाः” । कुर्य्युरिति शेषः । शतपदीविषकार्य्यमाह“दंशे स्वेदं रुजं दाहं कुर्य्याच्छतपदीविष” शतपदी (गि-जाई) इति लोके । मशकविषकार्य्यमाह “कण्डूमा-न्मशकैरीषच्छोथः स्यान्मन्दवेदनः” । असाध्वमशकल-क्षणमाह “असाध्यकीटसदृशमसाध्यं मशकक्षतम्” ।असाध्यकीटसदृशं असाध्यैः कीटैर्लूतादिभिः कृतं यत्क्षतं तत् सदृशवेदनम् । मक्षिकार्दशलक्षणमाह “सद्यःसंस्राविणी श्यावादाहमूर्च्छाज्वरान्विता । पिडकामक्षिका दंशे तासान्तु स्थगिका सुहृत्” । तासामित्यादितासां सुश्रुतोक्तानां षणां मक्षिकाणां मध्ये स्थिगिका-नाम्नी शीघ्रं प्राणं हरतीत्यर्थः । व्याघ्रादिविषाणांकार्य्यमाह “चतुष्पाद्भिर्द्विपाद्भिर्वा नखैर्दन्तैश्च यत् कृतम् ।शूयते पच्यते तत्तु स्रवति ज्वरयत्यपि” । चतुष्पाद्भिःव्याघ्रादिभिः द्विपाद्भिः वनमनुष्यादिमिः शूयते शूनोभवति । विषोज्झितस्य लक्षणमाह “प्रसन्नदोषं प्रकृति-स्थधातुमन्नाभिकामं सममूत्रविट्कम् । प्रसन्नवर्णेन्द्रियचित्तचेष्टं वैद्योऽवगच्छेदविषं मनुष्यम्” । प्रसन्नदोषंप्रकृतिस्थदोषं शेषं सुगमम्” ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
विषँ विष विप्रयोगे
- विष्णाति विषम् जुहोत्यादौ विष्लृ व्याप्तौ (314)-वेवेष्टि, अविषत् 53
धातुवृत्तिः
Sanskrit
विषँ विष (अर्थः) विप्रयोगे
अनिट्कारिकायां विशिग्रहणेन जौहोत्यादिकोऽयं च गृह्यते इति न्यासे, ( विष्णाति विवेश विवेशिथ विविशिव ) क्रादिनियमादिट् ( विष्णातु विषाण विष्णानि अविष्णात् वेष्टा ) इत्यादि चेष्टिवत् 54
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“विष विप्रयोगे”@} 2 ‘विप्रयोगे विषेः क्र्यादेर्विष्णातीति पदं भवेत्।’ 3 इति देवः।
वेषकः-षिका, वेषकः-षिका, विविक्षकः-क्षिका, वेविषकः-षिका
वेष्टा-वेष्ट्री, वेषयिता-त्री, विविक्षिता-त्री, वेविषिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि दैवादिकतुष्यतिवत् 4 ज्ञेयानि।
शतरि विष्णन्-ती, इति विशेषः।
“विष्णाति इति प्रयोगे समुपलब्धे सत्येव निर्णयो धातोरस्य शक्यः कर्तुम्” इति पा।
धा।
समीक्षा।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१६११)
02
=>
 (९-क्र्यादिः-१५२६। अक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १७५)
04
=>
 (७५८)
Capeller
German
1. वि॑ष
m.
 Diener, Aufwärter.
2. विष॑
n.
 Gift
Adj. giftig. Adv. विषवत्
wie Gift.
Grassman
German
viṣá, n. [von 1. viṣ], 1〉 Wasser, Flüssigkeit (als das benetzende, sich ergiessende)
2〉 Gift.
-ám [N.] 2〉 {191, 15}. _{191, 16} (arasám)
{566, 3} yád óṣadhībhyas pári jā́yate 〰.
-ám [A.] 1〉 {502, 3} 〰 ebhyas asravas
{962, 1} keśī́ agním keśī́ 〰 keśī́ bibharti ródasī. — 2〉 {191, 10}. _{191, 11}. _{191, 14}
{913, 18} 〰 gávām yātudhā́nās pibantu.
-éṇa 2〉 {117, 16}
{913, 23} (bildlich von des Agni Flamme).
-ásya 1〉 pā́treṇa {962, 7}. — 2〉 púṣiam {191, 12}
rópuṣīṇaam _{191, 13}.
víṣa, m., [von 2. viṣ], der geschäftige Diener, der die Speisen aufträgt.
-as véviṣat 〰 {639, 11} (von Agni)
{935, 5}.
Burnouf
French
विष विष
m.
n.
 (विष् 1) poison, venin. -- N. eau.
Myrrhe.
Sorte de poison.
Filaments du lotus. -- F. विषा
esp. d'arbre à écorce tinctoriale.
Lat. virus.
विषघा
f.
 (हन्) menispermum cordifolium, bot.
विषघातिन्
m.
 (हन्) mimosa śirīṣa.
विषघ्न a. (हन्) qui détruit l'effet du poison. -- S.
m.
mimosa śirīṣa
hedysarum alhagi
terminalia belerica
bot. -- S.
f.
[ई] hingtsha repens
curcuma longa
coloquinte
etc.
विषणि
m.
 esp. de serpent.
विषण्ड
n.
 filaments du lotus.
विषद
n.
 (दा) vitriol vert [ou ? bleu].
विषदन्तक
m.
 (दन्त) serpent.
विषदऋशनमृत्युक
m.
 esp. de faisan.
विषदंष्ट्रा
f.
 esp. de plante.
विषधर
m.
 (धृ) serpent.
विषधर्मा
f.
 carpopogon pruriens.
विषनाशन
m.
 (c. de नश्) mimosa śirīṣa, bot.
विषनुद्
m.
 bignonia indica, bot.
विषपुष्प
m.
 vangueria spinosa, bot. -- N. lotus bleu.
विषपुष्पक
m.
 empoisonnement par des fleurs vénéneuses.
विसभिषद्
m.
 vendeur d'antidotes.
विसभुजङ्ग
m.
 serpent vénimeux.
विषमन्त्र
m.
 dompteur de serpents, vendeur d'antidotes.
विषमुष्टि
f.
 esp. d'arbuste.
विषमृत्यु
m.
 esp. de faisan.
विषल
m.
 poison, venin.
विसविद्या
f.
 la science des antidotes.
विषवेग
m.
 l'empoisonnement et son effet.
विषवैद्य
m.
 (विद्या) vendeur d'antidotes.
विषशूक
m.
 guêpe.
विषशृङ्गिन्
m.
 guêpe.
विषसूचक
m.
 perdrix rouge.
विषसृक्कन्
m.
 guêpe.
विषहर a. (हृ) qui détruit l'effet du poison. -- S.
f.
np. de la déesse des serpents, sœur de Vāsuki.
विषाङ्कुर
m.
 dart, lance.
विषानन
m.
 (आनन) serpent.
विषान्तक
m.
 (अन्त au c.) Śiva.
विषापहा
f.
 (अप
हा) aristolochia indica, bot.
विषायुध
m.
 (आयुध) serpent.
विषार
m.
 (sfx. आर) serpent.
विषास्य
m.
 (आस्य) serpent. -- F. anacardium semecarpus,
bot.
Stchoupak
French
विष-
nt. poison, venin
-तां सम्-उपे- devenir poison
-ई-भू- id.
-मय- -ई- a. fait de poison.
°कन्या-
f.
 jeune fille qui fait mourir ceux qui vivent avec elle.
°कुम्भ-
m.
 pot de poison.
°कृत- a. v. empoisonné.
°घात-
m.
 médecin qui administre des antidotes.
°घ्न- nt. antidote.
°ज- a. causé par le poison
°ज-द्रुम-
m.
 = °तरु-.
°जल- nt. eau empoisonnée.
°तरु- °द्रुम-
m.
 arbre à poison, arbre vénéneux.
°द-
m.
 nuage.
°दायक- °दायिन्- ag. empoisonneur.
°दिग्ध- a. v. enduit de poison.
°धर-
m.
 -ई-
f.
 serpent venimeux
récipient d'eau.
°नाशिनी-
f.
n.
 d'une plante.
°निमित्त- a. causé par le poison.
°पर्वन्-
m.
n.
 d'un Daitya.
°पुष्प- nt. fleur vénéneuse.
°प्रस्थ-
m.
n.
 d'une montagne.
°मुच्- ag. qui répand du poison
m.
 serpent.
°रस-
m.
 boisson toxique.
°लड्डुक- a. empoisonné.
°वल्लरी- °वल्ली̆-
f.
 liane vénéneuse.
°विटपिन्- °वृक्ष-
m.
 = °तरु-।
°विमुक्तात्मन्- a. dont la nature ne comporte aucun poison.
°वेग-
m.
 virulence ou effet du poison.
°व्यवस्था-
f.
 état d'empoisonnement.
°हृदय- a. au cœur venimeux, perfide.
विषाग्नि-
m.
 poison qui brûle
°पा- Śiva.
विषाङ्कुर-
m.
 pousse vénéneuse.
विषाङ्गना-
f.
 = °कन्या-।
1 विषादिन्- ag. qui avale du poison.
विषान्न- nt. nourriture empoisonnée.
विषापह- ag. qui détruit les (effets des) poisons.
विषामृतमय- -ई- a. fait de poison et d'ambroisie.
विषास्वाद-
m.
 qui goûte du poison
fait de goûter du poison.
विषोपम- a. pareil au poison.
विषोल्बण- a plein de poison.