| YouTube Channel

विवेकः (vivekaH)

 
Apte
English
विवेकः [vivēkḥ], 1 Discrimination, judgment, discernment, discretion
काश्यपि यातस्तवापि च विवेकः
Bv.*
 1.68, 66
ज्ञातो$यं जलधर तावको विवेकः 96
विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः
Bh.*
 2.1.
Consideration, discussion, investigation
यच्छृङ्गारविवेकतत्त्वमपि यत् काव्येषु लीलायितम्
Gīt.*
 12
so द्वैत˚, धर्म˚.
Distinction, difference, discriminating (between two things)
नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत्
Bv.*
 1.13
एकतामिव गतस्य विवेकः कस्यचिन्न महतो$प्युपलेभे
Ki.*
 9.12
Bk.*
 17.6.
(In Vedānta
phil.
 ) The power of distinguishing between the visible world and the invisible spirit, or of separating reality from mere semblance or illusion.
True knowledge.
A receptacle for water, basin, reservoir.
Comp.
 -ख्यातिः right knowledge. -ज्ञ
a.
 judicious, discriminative
ते धन्यास्ते विवेकज्ञास्ते शस्या इह भूतले । आगच्छन्ति गृहे येषां कार्यार्थं सुहृदो जनाः ॥
Pt.*
 1.262, 387. -ज्ञानम् the faculty of discrimination. -दृश्वन्
m.
 a discerning man
विवेकदृश्वत्व- मगात् सुराणाम्
Bk.*
 2.46. -पदवी reflection, consideration. -परिपन्थिन् obstructing right judgment. -भाज्
a.
 wise.-मन्थरता feebleness of judgment. -विरहः ignorance, folly. -विश्रान्त
a.
 foolish, unwise.
Apte 1890
English
विवेकः 1 Discrimination, judgment, discernment, discretion
काश्यपि यातस्तवापि च विवेकः Bv. 1. 68, 66
ज्ञातोयं जलधर तावको विवेकः 96
विवेकभ्रष्टानां भवति विनितः शतमुखः Bh. 2. 10.
2 Consideration, discussion, investigation
यच्छृगारविवेकतत्त्वमपि यत्काव्येषु लीलायित Gīt. 12, so द्वैत, ° धर्म°
3 Distinction, difference, discriminating (between two things)
नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत् Bv. 1. 13
Bk. 17. 60.
4 (In Vedānta phil.) The power of distinguishing between the visible world and the invisible spirit, or of separating reality from mere semblance or illusion.
5 True knowledge.
6 A receptacle for water, basin, reservoir.
Comp.
ज्ञ a. judicious, discriminative
Pt. 1. 262, 387.
ज्ञानं the faculty of discrimination.
दृशान् m. a discerning man.
पदवी reflection, consideration.
Apte Hindi
Hindi
विवेकः
पुं*
 - वि + विक् + घञ्
"विवेचन, निर्धारण, विचारणा, विज्ञता"
विवेकः
पुं*
 - -
"विचार, विचारविमर्श, गवेषणा"
विवेकः
पुं*
 - -
"भेद, अन्तर, (दो वस्तुओं में) प्रभेद"
विवेकः
पुं*
 - -
"दृश्यमान जगत् तथा अदृश्य आत्मा में भेद करने की शक्ति, माया या केवल बाह्म रूप से वास्तविकत को पृथक करना"
विवेकः
पुं*
 - -
सत्य ज्ञान
विवेकः
पुं*
 - -
"जलाशय, पात्र, जलाधार"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विवेकः, विज्ञता, बुद्धितीक्ष्णता, दीर्घदृष्टिः
noun
योग्य-अयोग्ययोः ज्ञानम्।
"विपत्तौ विवेकेन आचरणीयम्। / नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत्। "
Synonyms:
 परीक्षणम्, समीक्षणम्, निरीक्षणम्, निरुपणम्, अनुसन्धानम्, परीक्षा, विचारः, विचारणम्, विचारणा, जिज्ञासा, अन्वेक्षणम्, अन्वेक्षणा, अवेक्षा, अवेक्षणम्, संवीक्षणम्, प्रसमीक्षा, निर्णयः, निश्चयः, अनुयोगः, विवेचना, विवेकः, विमर्शः
noun
कस्यापि वस्तुनः सम्यक् प्रविचेयस्य क्रिया।
"सम्यक् परीक्षणाद् अनन्तरमेव कस्यापि सत्यता स्वीकरणीया।"
Tamil
Tamil
விவேக: : பகுத்தறிவு, ஆராய்ந்து தீர்மானிக்கும் சக்தி.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विवेकः,
पुं,
 परस्परव्यावृत्त्या वस्तुस्वरूपनिश्चयः ।प्रकृतिपुरुषयोर्विभागेन ज्ञानं इत्यन्ये । इतिभरतः ॥
तत्पर्य्यायः । पृथगात्मता २ । इत्य-मरः ॥
विवेचनम् ३ । इति शब्दरत्नावली ॥
पृथग्भावः ४ । इति धरणिः ॥
“विवेको वस्तुनो भेदः प्रकृतेः पुरुषस्य वा ॥
”इति जटाधरः ॥
यथा । नित्यानित्यवस्तुविवेकस्तावत् ब्रह्मैव नित्यंवस्तु ततोऽन्यदखिलमनित्यमिति विवेचनम् ।इति वेदान्तसारः ॥
(यथा, मनौ । १ । २६ ।“कर्म्मणाञ्च विवेकार्थं धर्म्माधर्म्मौ व्यवेचयत् ॥
”)जलद्रोणी । विचारः । इति मेदिनी ॥
(यथा, मनौ । १ । ११२ ।“तस्य कर्म्मविवेकार्थं शेषाणामनुपूर्व्वशः ॥
”)