| YouTube Channel

विल्वः (vilvaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वि(बि)ल्वः,
पुं,
 (विल भेदने + उल्वादयश्चेति साधुः ।)फलवृक्षविशेषः । वेल्गाछ इति भाषा ॥
तत्पर्य्यायः । शाण्डिल्यः २ शैलूषः ३ मालूरः ४श्रीफलः ५ । इत्यमरः ॥
महाकपित्थः ६ गोह-रीतकी ७ पूतिवातः ८ अतिमङ्गल्यः ९महाफलः १० । इति रत्नमाला ॥
शल्यः ११हृद्यगन्धः १२ शालाटुः १३ कर्क्कटाह्वः १४शैलपत्रः १५ शिवेष्टः १६ पत्रश्रेष्ठः १७त्रिपत्रः १८ गन्धपत्रः १९ लक्ष्मीफलः २० गन्ध-फलः २१ दुरारुहः २२ त्रिशाखपत्रः २३त्रिशिखः २४ शिवद्रुमः २५ सदाफलः २६सत्यफलः २७ सुभूतिकः २८ समीरसारः २९ ।अस्य फलगुणाः । मधुरत्वम् । हृद्यत्वम् ।कषायत्वम् । गुरुत्वम् । पित्तकफज्वरातिसार-नाशित्वम् । रुचिकारित्वम् । दीपनत्वञ्च ।अस्य मूलगुणाः । त्रिदोषघ्नत्वम् । मधुरत्वम् ।लघुत्वम् । वान्तिनाशित्वञ्च ॥
अस्य कोमलफल-गुणाः । स्निग्धत्वम् । गुरुत्वम् । संग्राहित्वम् ।दीपनत्वञ्च ॥
अस्य पक्वफलगुणाः । मधुरत्वम् ।गुरुत्वम् । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । कषायत्वम् ।उष्णत्वम् । संग्राहित्वम् । त्रिदोषनाशित्वञ्च ।इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अपि च ।“श्रीफलस्तुवरस्तिक्तो ग्राही रूक्षोऽग्निपित्तकृत् ।बालः श्लेष्महरो बल्यो लघुरुष्णश्च पाचनः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
किञ्च ।“विल्वं बालं कषायोष्णं पाचनं वह्निदीपनम् ।संग्राहि तिक्तकटुकं तीक्ष्णं वातकफापहम् ।पक्वं सुगन्धि मधुरं दुर्ज्जरं ग्राहि दोषलम् ॥
फलेषु परिपक्वेषु यो गुणः समुदाहृतः ।विल्वादन्यत्र स ज्ञेयो विल्वमामं गुणोत्तरम् ॥
कफवातामपित्तघ्नी ग्राहिणी विल्वपेषिका ॥
”इति राजवल्लभः ॥
अन्यच्च ।“काञ्जिके संस्थितं विल्वमग्निसन्दीपनं परम् ॥
”इति वैद्यकम् ॥
* ॥
विल्वोत्पत्त्यादिर्यथा, --“विल्वादिपालनं कुर्य्यात् शुभं भयदमन्यथा ।श्रीवृक्षान् रोपयेत् पञ्च यदि स्वर्गान्न हीयते ॥
भृगो लक्ष्मीश्च या धेनुर्गोरूपा सा गतामहीम् ।तद्गोमयभवो विल्वः श्रीश्च तस्मादजायत ॥
निराकृतिं पतिं दृष्ट्वा क्रोधेन महता ततः ।शप्ता सा उमया देवी सर्व्वभोग्या भवाधमे ॥
ततः संप्रणता भाना मामैवं भवतु प्रिये ।प्रियत्वं सर्व्वलोकेशि सुरासुरनमस्कृता ॥
माता त्वं सर्व्वलोकानामबलानां विशेषतः ।एवमात्मवशां कृत्वा शापमोक्षमयाचत ॥
वरं ददौ च सा कामं शापमोक्षप्रदं नृप ।क्षीराब्धौ त्वं भृगाङ्केन सह गोभिर्धनेन च ॥
वसस्व मथने यावत् ततो विष्णुमवाप्स्यसि ।पतिं त्वं सर्व्वलोकानां पूज्यं श्रेष्ठं महाबलम् ॥
तस्य वक्षःस्थिता भद्रे दुष्टा त्वं विचरिष्यसि ।लोकभोग्या च भूतित्वादन्त्यजेषु नृपेषु च ॥
न जातिरूपशौर्य्यादि न वेश्म न शुभा मतिः ।भविष्यति यदा चेह चञ्चला जलबिन्दुवत् ॥
विल्ववृक्षः प्रियः शम्भोस्तव योनिर्भविष्यति ।सर्व्वपुष्पोत्तमश्रेष्ठो देवाहारो मनोरमः ॥
* ॥
अच्छेद्यः सर्व्वलोकानां छेदान्नाशः सदा नृणाम् ।ये च पापा दुराचाराः श्रीतरोश्छेदकारिणः ।ते त्ववीच्यादिनरके पात्यन्ते ब्रह्मणो दिनम् ॥
सुदुःखिता भविष्यन्ति नरा दुष्कुलिनः सदा ।तत्र देशे भयं नित्यं चिरं राजा न जीवति ।न च द्रव्यपतिः कश्चिद्विल्ववृक्षस्य छेदकः ॥
क्रियते यत्र विच्छेदः सपुष्पफलिनस्तरोः ।अनावृष्टिभयं घोरं तस्मिन् देशे प्रजायते ॥
”इति वह्निपुराणे वामनप्रादुर्भावनामाध्यायः ॥
*मतान्तरे तस्योत्पत्तिर्यथा, --शिव उवाच ।“मातः समुद्रतनये मा मा च्छिन्धि स्तनं परम् ।यस्ते च्छिन्नस्तनो वामो जायतां पुनरेव सः ।ज्ञाता ते परमा भक्तिः पूर्णस्तेन मनोरथः ॥
यश्च च्छिन्नस्तनो दत्तो मल्लिङ्गोपरि ते शुभे ।सोऽस्तु वृक्षः क्षितौ पुण्यो नाम्ना श्रीफलइत्युत ॥
मूर्त्तिमांस्तव वै भक्तिर्वृक्षः श्रीफलनामकः ।त्वत्कीर्त्तये क्षितावास्तां यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥
स तरुर्म्मम वै लक्ष्मि परमः सुप्रियो भवेत् ।तत्पत्रेणैव मे पूजा भविष्यति न चान्यथा ॥
स्वर्णमुक्ताप्रबालादि पुष्पाण्यन्यानि च ध्रुवम् ।श्रीफल च्छदलेशस्य कलां नार्हन्ति कोटिकाम् ॥
यथा मे श्रीफलतरुर्यथा गङ्गाजलं मम ।तथा प्रियतमं लक्ष्मि त्रिपत्रः श्रीफलच्छदः ॥
इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा महेशोऽन्तर्द्दधे सखि ।कपालमोचनक्षेत्रे वृक्षः श्रीफलकोर्ज्जितः ॥
”इति बृहद्धर्म्मपुराणे १० अध्यायः ॥
* ॥
तस्य गोमयोद्भवत्वं यथा, --“यज्ञानां चेह संभूत्यै यथा हरिहरस्य च ।गोमयो रोचना क्षीरं मूत्रं दधि घृतं गवाम् ॥
षडङ्गानि पवित्राणि तथा सिद्धिकराणि च ।उत्थितो विल्ववृक्षस्तु गोमयान्मुनिसत्तम ।तत्रासौ वसते लक्ष्मीः श्रीवृक्षस्तेन चोच्यते ॥
”इति वह्निपुराणे वैष्णवधर्म्मे शुद्धिव्रतनामा-ध्यायः ॥
* ॥
देव्युवाच ।“वैशाखशुक्लपक्षस्य तृतीयायां सखि त्वयम् ।जातो वै श्रीफलतरुर्म्माहात्म्यं तस्य कथ्यते ॥
जाते तु श्रीफलतरौ देवाः सर्व्वे सवासवाः ।ब्रह्मा नारायणश्चापि देवपत्न्यः समागताः ॥
ददृशुः स्निग्धविटपं त्रिपत्रैर्मृदुलैर्युतम् ।दीप्यमानं तेजसैव शिवरूपं शिवप्रदम् ॥
प्रणेमुः सिषिचुस्तत्र वासञ्चक्रुः सुखान्विताः ।तद्रक्षणाय भगवानुवाच विष्णुरव्ययः ॥
विष्णुरुवाच ।अयं नाम्ना विल्व इति मालूरः श्रीफलस्तथा ।शाण्डिल्यश्चाथ शैलूषः शिवः पुण्यः शिवप्रियः ॥
देवावासस्तीर्थपदः पापघ्नः कोमलच्छदः ।जयो विजयनामा च विष्णुस्त्रिनयनो वरः ॥
धूम्राक्षः शुक्लवर्णश्च संयमी श्राद्धदेवकः ।इत्येकविंशतिं नाम्नां दधात्वेष तरूत्तमः ॥
* ॥
धनुःशतञ्चास्य मूलात् खञ्चाग्रात्तीर्थमुव्यते ।अधो भूमेस्तथा तीर्थमतस्तीर्थत्रयं सखि ॥
ऊर्द्ध्वपत्रं हरो ज्ञेयः पत्रं वामं विधिः स्वयम् ।अहं दक्षिणपत्रञ्च त्रिपत्रदलमित्युत ॥
अस्य च्छायाञ्च पत्रञ्च लङ्घयेन्न पदा स्पृशेत् ।हरते लङ्घनादायुः पदा स्पर्शात् श्रियं हरेत् ॥
पद्मपुष्पसहस्रस्य फलपत्रसमापि च ।दर्शने प्रणतौ स्पर्शे स्थानसम्मार्ज्जने तथा ।पूजने चयने दाने क्रमान्मन्त्रानुदीरयेत् ॥
विल्ववृक्ष महाभाग महेशस्य सदा प्रियः ।शिवदर्शनकज्योतिः प्रसीदाब्धिसुतास्तन ॥
नर एतेन मत्रेण प्रफुल्लाक्षः प्रगे शुभम् ।प्रपश्येत् स शिवं पश्येत् प्रणमेत्तदनन्तरम् ॥
ओँ नमो विल्वतरवे सदा शङ्कररूपिणे ।सफलानि ममाङ्गानि कुरुष्व शिवहर्षद ॥
मन्त्रेणानेन मालूरमष्टाङ्गैः प्रणमेत् कृती ।स वैष्णवो मतो भक्तः स मे प्रियतरः परः ॥
शिवपूजक मालूर प्रियस्पर्श महातरो ।स्पुशामि त्वां महापापसञ्चयान् मे प्रणाशय ॥
देववृक्षवरश्रेष्ठ स्थानन्ते सुमनोहरम् ।क्रीडन्त्यागत्य विबुधा मार्ज्जये तत् प्रसीद मे ॥
मन्त्रेणानेन विल्वस्य दशहस्तस्थलं मृजेत् ।सगोमयजलैः प्रातःसमये स तु वैष्णवः ॥
ओँ द्रुमाय श्रीफलाय नमो दशभिरक्षरैः ।मन्त्रेण पूजयेद्विल्वं जपेच्छक्तिक्रमात्तथा ॥
पुण्यवृक्ष महाभाग मालूर श्रीफल प्रभो ।महेशपूजनार्थाय तत्पत्राणि चिनोम्यहम् ॥
मन्त्रेणानेन चिनुयाद्विल्वपत्राणि भक्तितः ।पक्षान्तद्वादशीसायं मध्याह्नभिन्नकालतः ॥
शाखाभङ्गो न कर्त्तव्यो नैवारोहेत्तथा तरुम् ।वरमारुह्य चिनुयान्न शाखाभञ्जनं क्वचित् ॥
खण्डितैश्च शिवः पूज्यः पत्रैरन्यैश्च खण्डितैः ।षण्मासानन्तरं विल्वपत्रं पर्य्युषितं भवेत ॥
पूज्या एतेन वै देवाः सूर्य्यलम्बोदरौ विना ।विल्ववृक्षवनं यत्र सा तु वाराणसी पुरी ॥
पञ्च विल्वद्रुमा यत्र तत्र तिष्ठेत् स्वयं हरिः ।सप्त विल्वद्रुमा यत्र तत्र दुर्गायुतो हरः ॥
एको विल्वतरुर्यत्र तत्र शम्भुर्म्मया सह ।विल्ववृक्षा यत्र दश तत्र शम्भुर्गणैः सह ॥
एतान्युक्तानि तीर्थानि देवाः सर्व्वे मरुद्गणैःयत्र वाट्यां गृहस्थस्य कोण ईशाननामके ।जायते श्रीफलतरुर्न तत्र विपदः क्वचित् ॥
पूर्व्वस्यां सुखदः स स्याद्दक्षिणे यमभीतिहा ।पश्चिमे च प्रजादायी वृक्षो विल्व उदाहृतः ।श्मशाने च नदीतीरे प्रान्तरे वा वनान्तरे ।विल्ववृक्षतलं प्रोक्तं सिद्धपीठस्थलं सुधीः ॥
न मध्यप्राङ्गणे वृक्षं स्थापयेत् श्रीफलाख्यकम् ।दैवाद्यदि प्रजायेत तदा शिववदर्च्चयेत् ॥
चैत्रादिचतुरो मासान् शम्भवे परमात्मने ।दत्तं स्याद्विल्वपत्रैकं लक्षधेनुसमं सुराः ॥
मध्याह्नकाले ये मर्त्या विल्वं कुर्य्युः प्रदक्षिणम् ।तैः सुमेरुर्गिरिवरः कृत एव प्रदक्षिणम् ॥
न च्छिन्द्यात् श्रीफलतरु न दहेत् काष्ठमेव च ।विना ब्राह्मणयज्ञार्थं पतितो विल्वविक्रयी ॥
पक्वविल्वसमुद्घृष्टं यो धते मूर्द्ध्नि मानवः ।यमाधिकारो नात्र स्यात् हृतः पापोपपातकैः ॥
विल्वपत्रं फलं बीजं भूमौ पतितमीश्वरः ।स्वयं गृह्णाति शिरसा वैयर्थ्यभयशङ्कितः ॥
चैत्रादिचतुरो मासान् सिञ्चेद्विल्वतरु कृती ।यथा स्निग्धो भवेद्वृक्षस्तथा तत्पितरोऽपि च ।चैत्रादिचतुरो मासान् सदा भ्रमति शङ्करः ।नवीनविल्वपत्रार्थी भुक्तिमुक्तिप्रदायकः ॥
हरिद्रानगरे यत्र वैद्यनाथो महेश्वरः ।तत्राक्षयो विल्ववृक्षः स्वर्णवृक्ष उदाहृतः ॥
कामरूपे कामतरुः काश्यामुक्तस्तथादिमः ।काञ्चीपुरे पुरः प्रोक्तः श्रीफलोऽक्षयपुण्यदः ।तेऽपि तीर्थविशेषाः स्युस्तीर्थेष्वपि सदातुलाः ॥
देव्युवाच ।एतस्मिन्नेव काले तु शम्भुरागत्य वै सखि ।ब्रह्मणा विष्णुना पत्रैः पूजितः श्रीफलैरभूत् ॥
ततः सर्व्वे यथास्थानं जग्मुर्नारायणादयः ।कथितोऽयं मया सख्यौ विल्ववृक्षस्तरूत्तमः ॥
अयं वां संप्रोक्तः शिवतरुकथापुण्यनिचयःपवित्रः श्रोतव्यः श्रवणरमणीयः खलु सताम् ।शिवे विष्णौ भेदापहरण उदारः सुमनसांसुसेव्यः संपाव्यः प्रभवति शिवस्यापि निकटः ॥
”इति च बृहद्धर्म्मपुराणे विल्ववृक्षमाहात्म्यम्११ अध्यायः ॥
* ॥
तन्त्रमते तस्योत्पत्तिर्यथा, --देव्युवाच ।“कथं सा विष्णुवनिता विल्ववृक्षो बभूव ह ।ज्योतीरूपं मदंशं प्रार्थिता ब्रह्मादिभिः सदा ॥
तत्र मेऽनुग्रहाद्वाणी सर्व्वेषां प्रियतां गता ।विष्णोरतिप्रिया नित्यं साभूत् सरस्वती सदा ॥
तादृक् प्रीतिर्न लक्ष्म्याञ्च जायते केशवस्य च ।इतिचिन्तापरा लक्ष्मीर्ययौ श्रीशैलमन्दिरम् ॥
प्राप्य मल्लिङ्गमेकान्तं तपस्तेपेऽतिदारुणम् ।तथापि यदि नैवाभूत् कृपा मे परमेश्वरि ॥
तदा सा वृक्षरूपेण स्थिता लिङ्गप्रिया सती ।पत्रैः पुष्पैः फलैः स्वीयैः पूजयामास सन्ततम् ॥
कोटिवर्षं महादेवि ततो मेऽनुग्रहोऽभवत् ।तेनैवानुग्रहेणैव विष्णोर्वक्षःस्थिताभवत् ॥
सदैव परमेशानि विप्रवश्या सदैव हि ।अतस्तु कारणाद्देवि तद्रूपेण हरिप्रिया ॥
सदैव पूजयेन्मां सा मद्भक्ता सातुला शिवे ।अतस्तं वृक्षमाश्रित्य तिष्ठामि च दिवानिशम् ॥
सर्व्वतीर्थमयो देवि सर्व्वदेवमयः सदा ।श्रीवृक्षः परमेशानि अतएव न संशयः ॥
* ॥
तत्फलैस्तत्प्रसूनैर्व्वा तत्पत्रैर्यः प्रपूजयेत् ।तत्काष्ठचन्दनैर्व्वापि स मे भक्तः स मे प्रियः ॥
तत्काष्ठचन्दनं भाले यो धारयति सम्भ्रमात् ।तत्तनुं शिवबुद्ध्या सा नमेद्देवी मुदान्विता ॥
अतस्तच्चन्दनं देवि न धारयति कश्चन ।तत्पत्रं तत्प्रसूनं वा कदापि धारयेन्नहि ॥
विल्वमूले महेशानि प्राणांस्त्यजति यो नरः ।रुद्रदेहो भवेत् सत्यं पापकोटियुतोऽपि सन् ॥
”इति योगिनीतन्त्रे पूर्व्वखण्डे ५ पटलः ॥
* ॥
अपि च ।“विल्ववृक्षं तथा देवि भगवान् शङ्करः स्वयम् ।विल्ववृक्षतले स्थित्वा यदि प्राणांस्तजेत् सुधीः ॥
तत्क्षणान्मोक्षमाप्नोति किन्तस्य तीर्थकोटिभिः ।यत्र ब्रह्मादयो देवास्तिष्ठन्ति शक्तिहेतवे ॥
विल्ववृक्षतले स्थानं यदि विष्ठादिपूरितम् ।तदेव शाङ्करं क्षेत्रं सर्व्वतीर्थमयं सदा ॥
सर्व्वपीठमयं तत्तु सर्व्वदेवमयं सदा ।न त्यजेत् शाङ्करं क्षेत्रं न च गङ्गां त्यजेत्प्रिये ॥
समीपे स च चार्व्वङ्गि विल्ववृक्षो यदि प्रिये ।काशीपुरसमं तत्तु तत्र प्राणान् त्यजेद्यदि ।किन्तस्य कोटितीर्थेन काशीवासेन किं प्रिये ॥
”इति पुरश्चरणरसोल्लासे १० पटलः ॥
* ॥
तद्दानविधिर्यथा, --“पत्रं वा यदि वा पुष्पं फलं नेष्टमधोमुखम् ।यथोत्पन्नं तथा देयं विल्वपत्राण्यधोमुखम् ॥
”इति मातृकातन्त्रे ५५ पटलः ॥
श्रीशिव उवाच ।“शृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहस्यं त्रिजटात्मकम् ।पत्रं ब्रह्ममयं देवि अद्भुतं वरवर्णिनि ॥
श्रीशैलशिखरे जातः श्रीफलः श्रीनिकेतनः ।विष्णुप्रीतिकरश्चैव मम प्रीतिकरः सदा ॥
ब्रह्मविष्णुशिवाः पत्रे वृन्तञ्च शक्तिरूपिणी ।वृन्तमूले तु वज्रं स्यात् पत्रे ब्रह्मपदं प्रिये ॥
त्रिजटापत्रकैकेन हरं वा हरिमर्च्चयेत् ।कैवल्यं तस्य तेनैव शक्तिपूजा विशेषतः ॥
पत्रं पुष्पं फलं तोयं नैवेद्यं धूपदीपकम् ।दत्त्वा यद्यत् फलं प्राप्तं तस्मात् कोटिगुणंभवेत् ॥
सर्व्वैरर्च्चनतो देवि त्रिजटामेकमर्पणम् ।कैवल्यदो हरिश्चैव दास्येऽहं त्वां स्वरूपताम् ॥
त्वयि कैवल्यदं ज्ञानं धर्म्मकामार्थदं प्रिये ।वज्रहीनमिदं देवि प्राप्नुयाद्वाञ्छितं फलम् ॥
सवज्रे म्रियते नूनं वज्राघातेन पार्व्वति ।तस्माच्च साधकेन्द्रेण वज्रहीनं प्रदापयेत् ॥
” * ॥
विल्वपत्रघ्राणग्रहणानन्तरगमनफलम् । यथा, “ध्राणं गृहीत्वा यो गच्छेत् सर्व्वसिद्धिमवा-प्नुयात् ।ऊर्द्ध्वं सुदर्शनं रक्षेदधः पाशुपतस्तथा ।पुरो माहेश्वरी रक्षेत् पृष्ठे च शूलधारिणी ।दक्षपार्श्वे च श्रीनाथो वामपार्श्वे प्रजापतिः ।चन्द्रसूर्य्यौ धृतौ छत्रमहं पादौ करौ सदा ॥
”इति ज्ञानभैरवतन्त्रे शिवपार्व्वतीसंवादे ६पटलः ॥
(अस्य गुणाः यथा, --“बालं विल्वफलं ग्राहि दीपनम्पाचनङ्कटु ।कषायोष्णं लघु स्निग्धं तिक्तं वातकफापहम् ॥
पक्वं गुरु त्रिदोषं स्याद्दुर्ज्जरं पूतिमारुतम् ।विदाहि विष्टम्भकरं मधुरं वह्निमान्द्यकृत् ॥
फलेषु परिपक्वं यद्गुणवत्तदुदाहृतम् ।विल्वादन्यत्र विज्ञेयमामन्तद्धि गुणाधिकम् ।द्राक्षाविल्वशिवादीनां फलं शुष्कं गुणाधि-कम् ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)