| YouTube Channel

विरोधः (virodhaH)

 
Apte
English
विरोधः [virōdhḥ], 1 Opposition, obstruction, impediment.
Blockade, siege, investment.
Restraint, check.
Inconsistency, incongruity, contradiction
विरोधो न विद्यते ब्रह्माद्वितीयमेव सत्यम् । (-त्रिपाद्विभूतिमहानारायणोपनिषत् 4.2.)
Antithesis, contrast.
Enmity, hostility
विरोधो विश्रान्तः
U.*
 6.11
Pt.*
 1.332
R.*
 1.13.
A quarrel, disagreement.
A calamity, misfortune.
(In
Rhet.
 ) An apparent incongruity which is merely verbal and is explained away by properly construing the passage
it consists in representing objects as antithetical to one another though in the nature of things they are not so
representing things as being together though really they cannot be together
(this figure is largely used by Bāṇa and Subandhu
पुष्पवत्यपि पवित्रा, कृष्णो$प्यसुदर्शनः, भरतो$पि शत्रुघ्नः being familiar instances
) it is thus defined by Mammaṭa: विरोधः सो$विरोधे- $पि विरुद्धत्वेन यद्वचः K.
P.*
 1
this figure is also called विरोधाभास).
Comp.
 -उक्तिः
f.
 , -वचनम् contradiction, opposition. -उपमा (in
Rhet.
 ) a comparison founded on opposition
शतपत्रं शरच्चन्द्रस्त्वदाननमिति त्रयम् । परस्परविरोधीति सा विरोधोपमा मता ॥ Kāv.2.33. -कारिन्
a.
 fomenting quarrels. -कृत्
a.
 opposing. (m. ) an enemy. -परिहारः reconciliation
Kull. on
Ms.*
 7.152.
Apte 1890
English
विरोधः 1 Opposition, obstruction, impediment.
2 Blockade, siege, investment.
3 Restraint, check.
4 Inconsistency, incongruity, contradiction.
5 Antithesis, contrast.
6 Enmity, hostility
विरोधो विश्रांतः U. 6. 11
Pt. 1. 332
R. 10. 13.
7 A quarrel, disagreement.
8 A calamity, misfortune.
9 (In Rhet.) An apparent incongruity which is merely verbal and is explained away by properly construing the passage
it consists in representing objects as antithetical to one another though in the nature of things they are not so: representing things as being together though really they cannot be together
(this figure is largely used by Bāṇa and Subandhu
पुष्पवत्यपि पवित्रा, कृष्णोप्यसुदर्शनः, भरतोपि शत्रुघ्नः being familiar instances)
it is thus defined by Mammaṭa:
विरोध सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः K. P. 10
this figure is also called विरोधाभास.
Comp.
उक्तिः f.,
वचनं contradiction, opposition.
कारिन् a. fomenting quarrels.
कृत् a. opposing. (
m.) an enemy.
Apte Hindi
Hindi
विरोधः
पुं*
 - वि + रुध् + घञ्
"प्रतिरोध, रुकावट, विघ्न"
विरोधः
पुं*
 - -
"नाकेबंदी, घेरा, आबरण"
विरोधः
पुं*
 - -
"प्रतिबन्ध, रोक"
विरोधः
पुं*
 - -
"असंगति, असंबद्धता, परस्परविरोध"
विरोधः
पुं*
 - -
अर्थ विरोध वैषम्य
विरोधः
पुं*
 - -
"शत्रुता, दुश्मनी"
विरोधः
पुं*
 - -
"कलह, असहमति"
विरोधः
पुं*
 - -
"संकट, दु्र्भाग्य"
विरोधः
पुं*
 - -
(अलं में) प्रतीयमान असंगति जो केवल शाब्दिक हो
विरोधः
पुं*
 - वि+रुध्+घञ्
"वैपरीत्य, बाधा, विघ्न"
विरोधः
पुं*
 - वि+रुध्+घञ्
प्रतिबन्ध
विरोधः
पुं*
 - वि+रुध्+घञ्
शत्रुता
विरोधः
पुं*
 - वि+रुध्+घञ्
कलह
विरोधः
पुं*
 - वि+रुध्+घञ्
असहमति
विरोधः
पुं*
 - वि+रुध्+घञ्
संकट
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 निषेधोक्तिः, विरुद्धवचनम्, निदर्शनम्, विरोधः
noun
असम्मतेः प्रदर्शनम्।
"निषेधोक्तिं स्थगयित्वा किमपि भावात्मकं कार्यं करोतु।"
Synonyms:
 वैरम्, वैरिता, शत्रुता, रिपुता, अरिता, शात्रवम्, विपक्षता, द्वेषः, विद्वेषः, विरोधः, वैरभावः, प्रतिद्वन्द्वम्, प्रतिपक्षता, परता, विरोधः
noun
यत्र शत्रुभावना वर्तते।
"दानेन वैराण्यपि यान्ति नाशनम्।"
Synonyms:
 विरोधः, प्रतिरोधः, प्रतिकारः, प्रतीकारः, विप्रतिकारः, प्रतिक्रिया, प्रतिकूलता, प्रातिकूल्यम्, प्रतियोगः, प्रतियोगिता, पर्यवस्थानम्, पर्यवस्था, पर्यवस्थितिः, प्रत्यवस्थतिः, प्रतिच्छेदः, निकारः, प्रतिबन्धः, प्रतिबन्धकता, प्रतिष्टम्भः, निवारणम्
noun
कार्यप्रतिबन्धकक्रिया।
"रामस्य विरोधे सत्यपि मया निर्वाचनार्थं यतितम्।"
Tamil
Tamil
விரோத4: : பகைமை, கலகம், இடையூறு, ஒவ்வாமை, தடை.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: विरोधः
Root: विरोधः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ hill
⇒ rise
⇒ birth
⇒ rising
⇒ height
⇒ enmity
⇒ growth
⇒ length
⇒ eminence
⇒ erection
⇒ mountain
⇒ increase
⇒ multitude
⇒ elevation
⇒ exaltation
⇒ opposition
⇒ escalation
⇒ high degree
⇒ stimulation
⇒ accumulation
⇒ raising aloft
⇒ high position
⇒ who or what rises or grows up
Shloka(s):
3|3|152|2 ► विस्रम्भयाञ्चाप्रेमाणो विरोधेऽपि समुच्छ्रयः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|152|2 ⇢ समुच्छ्रयः (समुच्छ्रय) (पुं) ⇒ hill, rise, birth, rising, height, enmity, growth, length, eminence, erection, mountain, increase, multitude, elevation, exaltation, opposition, escalation, high degree, stimulation, accumulation, raising aloft, high position, who or what rises or grows up
Related word(s):
जातिः ➡ मानसिकभावः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विरोधः,
पुं,
 (वि + रुध + घञ् ।) शत्रुता । तत्-पर्य्यायः । वैरम् २ विद्वेषः ३ । इत्यमरः ॥
द्वेषः४ द्वेषणम् ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
अनुशयः६ समुच्छ्रयः ७ । इति जटाधरः ॥
पर्य्यवस्था ८विरोधनम् ९ । इति संकीर्णवर्गे अमरः ॥
(यथा, रघुः । ६ । ४६ ।“नीपान्वयः पार्थिव एष यज्वागुणैर्यमाश्रित्य परस्परेण ।सिद्धाश्रमं शान्तमिवेत्य सत्त्वै-र्नैसर्गिकोऽप्युत्ससृजे विरोधः ॥
”)विरोधकरणे दोषो यथा, --“अथ पुत्त्रं रेणुका सा कृत्वा स्नेहात् स्ववक्षसि ।उवाच किञ्चिद्वचनं परिणामसुखावहम् ॥
अविरोधो भवाब्धौ च सर्व्वमङ्गलमङ्गलम् ।विरोधो नाशबीजञ्च सर्व्वोपद्रवकारणम् ॥
अकर्त्तव्यो विरोधश्च दारुणैः क्षत्त्रियैः सह ।प्रतिज्ञा चैषा कर्त्तव्या मदीयं वचनं शृणु ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे २९ अध्यायः ॥
अपि च ।“न कुर्य्याद्बहुभिः सार्द्धं विरोधं बन्धुभिस्तथा ।आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥
न्यायमते साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वम् । इतिचिन्तामणिः ॥
साध्यासामानाधिकरण्यम् ।इति दीधितिः ॥
* ॥
प्रभवादिषष्टिसंवत्सरान्त-र्गतत्रयस्त्रिंशवर्षम् । यथा, भविष्यपुराणे ।भैरव उवाच ।“विषमस्थं जगत् सर्व्वं विरोधे भयसंप्लवम् ।विकारी सर्व्वतोऽपायो मम वाक्यन्तु नान्यथा ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
अनैक्यः । विपरीतार्थः । यथा, --“श्रुतिस्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेव गरीयसी ।अविरोधे सदा कार्य्यं स्मार्त्तं वैदिकवत् सता ॥
”इति स्मृतिः ॥
(नाशः । यथा, महाभारते । ३ । ३०० । ३ ।“यस्त्वं प्राणविरोधेन कीर्त्तिमिच्छसि शाश्वतीम् ।सा ते प्राणान् समादाय गमिष्यति न संशयः ॥
”नाटकोक्तप्रतिमुखाङ्गान्यतमः । यथा, साहित्य-दर्पणे । ६ । ३५१ ।“विरोधश्च प्रतिमुखे तथा स्यात् पर्य्युपासनम् ॥
”तल्लक्षणोदाहरणे यथा, तत्रैव । ३५९ ।“विरोधो व्यसनप्राप्तिः । यथा, चण्डकौशिकेराजा । नूनमसमीक्ष्यकारिणा मयान्धेनेवस्फुरच्छिखाकलापो ज्वलनः पद्भ्यां समा-क्रान्तः ॥
” * ॥
अलङ्कारविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । १० । ७१८ ।“क्रियाक्रियाद्रव्याभ्यां यद्द्रव्यं द्रव्येण वा मिथः ।विरुद्धमिव भाषेत विरोधोऽसौ दशाकृतिः ॥
”)