| YouTube Channel

विरजा (virajA)

 
शब्दसागरः
English
विरजा
f.
 (-जा)
1. A plant, commonly कवित्थानी 2. A sort of grass, commonly Durbā.
Yates
English
विरजा (जा) 1.
f.
 A sort of plant
or grass.
Spoken Sanskrit
English
विरजा virajA
f.
 Bermuda grass [ Cynodon dactylon - Bot. ]
Wilson
English
विरजा
f.
 (-जा)
1 A plant, commonly कवित्थानी.
2 A sort of grass, commonly Dūb.
Monier Williams Cologne
English
वि॑-रजा (आ),
f.
 Panicum Dactylon (= दूरा),
MBh.
 (= कपित्थानी,
L.
 )
of the wife of Nahuṣa (spiritual daughter of a class of Pitṛs called Su-svadhas or Sva-svadhas),
Hariv.
of a mistress of Kṛṣṇa (who was changed into a river),
Pañcar.
of a Rākṣasī,
Cat.
Apte Hindi
Hindi
विरजा
स्त्री*
 - -
एक नदी का नाम
L R Vaidya
English
viraja {% (I) a. (f. जा) %} free from dust.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विरजा
noun
कृष्णस्य सखी।
"विरजायाः वर्णनं पुराणेषु प्राप्यते।"
Synonyms:
 विरजा
noun
राज्ञः नहुषस्य पत्नी।
"विरजा ययातेः माता आसीत्।"
पुराणम्
English
विरजा / VIRAJĀ. A cow-herdess. Once śrī kṛṣṇa duped rādhā and took the cowherdess virajā to the region of loveplays. A mischievous maid informed rādhā of this. rādhā ran to the dancing garden and searched for the couple. śrī kṛṣṇa had made himself invisible. So she could not find him. She found out virajā. rādhā opened her eyes wide and pretended that she was about to curse her. virajā was terrified and she melted and became a river
full of anger rādhā went home. (devībhāgavata, skandha 9).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विरजा,
स्त्री,
 कपित्थानीवृक्षः । इति रत्नमाला ॥
दूर्व्वा । इति हारावली ॥
ययातिमाता । यथा, उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महाबलाः ।यतिर्ययातिः स्वर्यातिरायातिः पञ्चमो लुकः ।तेषां ययातिः पञ्चानां महाबलपराक्रमाः ॥
इति कौर्म्मे २० अध्यायः ॥
श्रीकृष्णसखी । सा राधाभयात्त्यक्तप्राणा सतीसरिद्रूपाभवत् । तस्याः सप्त पुत्त्राः तप्त समुद्राअभवन् । यथा, --“एकदा राधिकासार्द्धं गोलोके श्रीहरिः स्वयम् ।विजहार महारण्ये निर्ज्जने रासमण्डले ॥
कृत्वा विहारं श्रीकृष्णस्तामदृष्ट्वा विहाय च ।गोपिकां विरजामन्यां शृङ्गारार्थं जगाम ह ॥
दृष्ट्वा च श्रीहरिस्तूर्णं विजहार तया सह ।तयासक्तं श्रीहरिञ्च रत्नमण्डपसंस्थितम् ॥
दृष्ट्वा च राधिकान्याश्च चक्रुस्ताञ्च निवेदनम् ।जगाम सहसा देवी तं रत्नमण्डपं मुने ॥
द्वारे नियुक्तं ददर्श द्वारपालं मनोहरम् ।तमुवाच रुषा देवी रक्तपङ्कजलोचना ॥
दूरं गच्छ गच्छ दूरं रतिलम्पटकिङ्कर ! ।कीदृशीं मत्परां कान्तां द्रक्ष्यामि तत्प्रभो-रहम् ॥
श्रुत्वा कोलाहलं शब्दं गोपिकानां हरिःस्वयम् ।ज्ञात्वा च कोपितां राधामन्तर्धानं चकार ह ॥
विरजा राधिकाशब्दात् अन्तर्धानं हरेरपि ।दृष्ट्वा राधाभयार्त्ता सा जहौ प्राणांश्च योगतः ॥
सद्यस्तत्र सरिद्रूपं तच्छरीरं बभूव ह ॥
व्याप्तञ्च वर्त्तुलाकारं तया गोलोकमेव च ।कोटियोजनविस्तीर्णं प्रस्थेऽतिनिम्नमेव च ॥
दैर्घे दशगुणं चारु नानारत्नाकरं परम् ।राधा रतिगृहं गत्वा न ददर्श हरिं मुने ॥
विरजाञ्च सरिद्रूपां दृष्ट्वा गेहं जगाम सा ।श्रीकृष्णो विरजां दृष्ट्वा सरिद्रूपां प्रियां सतीम् ॥
उच्चै रुरोद विरजातीरे नीरमनोहरे ।त्वया विनाहं सुभगे कथं जीवामि सुन्दरि ! ॥
नद्यधिष्ठातृदेवी त्वं भव मूर्त्तिमती सति ।पुरातनं शरीरं ते सरिद्रूपमभूत् सति ॥
जलादुत्थाय चागच्छ विधाय नूतनां तनूम् ।आजगाम हरेरग्रं साक्षाद्राधेव सुन्दरी ॥
पश्यन्तं प्राणनाथञ्च पश्यन्ती वक्रचक्षुषा ।ताञ्च रूपवतीं दृष्ट्वा प्रेम्णोद्रेकां जगत्पतिः ॥
चकारालिङ्गनं तूर्णं चुचुम्ब च मुहुर्मुहुः ।नानाप्रकारशृङ्गारविपरीतादिकं प्रभुः ॥
रहसि प्रेयसीं प्राप्य चकार च पुनः पुनः ।विरजा सा रजोयुक्ता धृत्वा वीर्य्यममोघकम् ॥
सद्यो बभूव तत्रैव धन्या गर्भवती सती ।तस्थौ तत्र सुखासीना सार्द्धं पुत्त्रैश्च सप्तभिः ॥
एकदा हरिणा सार्द्धं वृन्दारण्ये सुनिर्ज्जने ।विजहार पुनः साध्वी शृङ्गारासक्तमानसा ॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र मातुः क्रोडं जगाम ह ।कनिष्ठपुत्त्रस्तस्याश्च भ्रातृभिः पीडितो भिया ॥
भीतं स्वतनयं दृष्ट्वा तत्याज तां कृपानिधिः ।क्रोडे चकार बालं सा कृष्णो राधागृहं ययौ ॥
प्रबोध्य बालं सा साध्वी न ददर्शान्तिकं प्रियम् ।विललाप भृशं तत्र शृङ्गारातृप्तमानसा ॥
शशाप स्वसुतं कोपात् लवणोदो भविष्यसि ।शशाप सर्व्वान् बालांश्च यान्तु मूढा रसातलम् ॥
श्रुत्वा विवरणं सर्व्वे प्रजग्मुर्धरणीतलम् ।सप्तद्वीपे समुद्राश्च सप्त तस्थुर्व्विभागशः ॥
कनिष्ठाद्वृद्धपर्य्यन्तं द्विगुणं द्विगुणं मुने ।लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलार्णवाः ।एतेषाञ्च जलं पृथ्व्यां शस्यार्थञ्च भविष्यति ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २ । ३ अध्यायौ ॥
जगन्नाथक्षेत्रम् । यथा, --“उत्कले नाभिदेशञ्च विरजाक्षेत्रमुच्यते ।विमला सा महादेवी जगन्नाथस्तु भैरवः ॥
”इति तन्त्रचूडामणौ ५१ पीठनिर्णयः ॥
* ॥
तत्रमुण्डनोपवासौ न कर्त्तव्यौ । यथा । स्कान्दे ।“मुण्डनञ्चोपवासश्च सर्व्वतीर्थेष्वयं विधिः ।वर्जयित्वा गयां गङ्गां विशालां विरजां तथा ॥
”इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
विरजा स्त्री विशेषेण रज्यतेऽत्र रन्ज--घञर्थे क । १ दूर्वायांहारा० गोलोकस्थे २ राधासखीभेदे तच्छापाज्जायमाने३ नदीभेदे च ब्रह्मवै० ज० ख० ३५ अ० । ४ कपित्था-नीवृक्षे रत्नमा० । ५ ययातिमातरि कूर्मपु० २० अ० ।सा च नदी उत्कलदेशस्था जगन्नाथसन्निकृष्टा “उतकलेनाभिदेशश्च विरजाक्षेत्र उचाते । विमलाऽत्र महादेवीजगन्नाथस्तु भैरवः” पीतनिर्णयः । तत्र मुण्डनोपवासौन कार्य्यौ “मुण्डनं चोपवासंश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः ।वर्जयित्वा गयां गङ्गां विशार्ला विरजां तथा” प्रा० त० ।
Burnouf
French
विरजा विरजा
f.
 le gazon sacré, दूर्वा
feronia
elephantium, bot.