| YouTube Channel

विभावः (vibhAvaH)

 
Apte
English
विभावः [vibhāvḥ], 1 (In
Rhet.
 ) Any condition which produces or develops a particular state of body or mind
(one of the three main divisions of Bhāvas, the other two being अनुभाव and व्यभिचारिभाव q. q. v. v.)
रत्याद्युद्बोधका लोके विभावाः काव्यनाट्ययोः S. D.* 62
its chief subdivisions are आलम्बन and उद्दीपक
see आलम्बन.
A friend, an acquaintance.
Any exciting circumstance (as dress
&c.
 ).
Apte 1890
English
विभावः 1 (In Rhet.) Any condition which produces or develops a particular state of body or mind
(one of the three main divisions of Bhāvas, the other two being अनुभाव and ब्याभिचारिभाव q. v.)
रत्याद्युद्वोधका लोके विभावाः काव्यनाट्ययोः S. D. 62
its chief subdivisions are आलंबन and उद्दीपक
see आलंबन.
2 A friend, an acquaintance.
3 Any exciting circumtance, (as dress &c.).
Apte Hindi
Hindi
विभावः
पुं*
 - वि + भू + घञ्
"मन या शरीर को किसी विशेष स्थिति में विकसित करने वाली दशा, रसभाव की उद्बोधक स्थिति, तीन मुख्य भावों में से एक (दूसरे दो हैं- अनुभाव तथा व्यभिचारीभाव)"
विभावः
पुं*
 - -
"मित्र, परिचित"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 परिचयः, परिज्ञानम्, आनुगत्यम्, उपगमः, परिचितिः, विभावः, सम्भवः
noun
केनापि सह परिचितता।
"श्यामस्य महद्भिः जनैः सह परिचयः अस्ति।"
Synonyms:
 मित्रम्, सुहृत्, सखा, बन्धुः, वयस्यः, स्निग्धः, स्नेही, बान्धवः, सहायः, अनुरागी, प्रणयी, हितः, हितकारी, प्रियकृत्, सजूः, अनुकूलः, विभावः, केलिकरः, सङ्गी
noun
यः सर्वदा सहायकः तथा च शुभचिन्तकः।
"मित्रस्य परीक्षा आपत्तिकाले भवति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विभावः,
पुं,
 (विशेषेण भावयति रसं सामाजि-कानिति । वि + भावि + अच् ।) परिचयः ।रसस्योद्दीपनादिः । इति मेदिनी ॥
तल्लक्ष-णादिर्यथा, --“विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा ।रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम् ॥
”विभावादयो वक्ष्यन्ते । विभावादीनां यथा-संख्यं कारणकार्य्यसहकारित्वे कथं त्रयाणामपिरसोद्बोधे कारणत्वमित्युच्यते ।“कारणकार्य्यसञ्चारिरूपा अपि हि लोकतः ।रसोद्वोधे विभावाद्याः कारणान्येव ते मताः ॥
सद्भावाश्च विभावादेर्द्बयोरेकस्य वा भवेत् ।झटित्यन्यसमाक्षेपे तदा दोषो न विद्यते ॥
विभावादिपरामर्शविषयत्वात् सचेतसाम् ।परानन्दमयत्वेन संवेद्यत्वादपि स्फुटम् ॥
” * ॥
“अथ के ते विभावानुभावव्यभिचारिण इत्य-पेक्षायां विभावमाह ।रत्याद्युद्बोधका लोके विभावाः काव्य-नाट्ययोः ।ये हि लोके रामादिगतरतिहासादीनां उद्-बोधकारणानि सीतादयस्त एव काव्ये नाट्ये चनिवेशिताः सन्तो विभाव्यन्ते आस्वादाङ्कुरप्रादु-र्भावयोग्याः क्रियन्ते सामाजिकरत्यादिभावाएभिरिति विभावा उच्यन्ते ।आलम्बनोद्दीपनाख्यौ तस्य भेदापुभौ स्मृतौ ॥
”इति साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे ।(विविधप्रकारेण प्रकाशवति, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । १ । १४८ । १ ।“न चित्रं वपुषे विभावम् ।”“विभावं विविधप्रकाशवन्तम् ।” इति तद्भाष्येसायणः ॥
)