| YouTube Channel

विभागः (vibhAgaH)

 
Apte
English
विभागः [vibhāgḥ], 1 Division, partition, apportionment (as of inheritance)
समस्तत्र विभागः स्यात्
Ms.*
 9.12, 21
Y.*
 2.114.
The share of an inheritance.
A part or share in general.
Division, separation, disjunction (regarded in Nyāya
phil.
 as a Guṇa)
Ku.*
 2.4
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः
Bg.*
 3.28.
The numerator of a fraction.
A section.
Arrangement.Comp. -कल्पना, -भावना allotment of shares
विभागभावना ज्ञेया गृहक्षेत्रैश्च यौतकैः
Y.*
 2.149. -धर्मः the law of inheritance
Ms.*
 1.115. -पत्रिका a deed of partition. -भाज्
m.
 one who shares in a property already distributed
विभक्तेषु सुतो जातः सवर्णायां विभागभाक्
Y.*
 2.122.-रेखा partition-line, boundary between.
Apte 1890
English
विभागः 1 Division, partition, apportionment (as of inheritance)
समस्तत्र विभागः स्यात् Ms. 9. 120, 210
Y. 2. 114.
2 The share of an inheritance.
3 A part or share in general
4 Division, separation, disjunction (regarded in Nyāya phil. as a Guṇa)
Ku. 2. 4
Bg. 3. 28.
5 The numerator of a fraction.
6 A section.
7 Arrangement.
Comp.
कल्पना allotment of shares
Y. 2. 149.
धर्मः the law of inheritance.
पत्रिका a deed of partition.
भाज् m. one who shares in a property already distributed
Y. 1. 122.
Apte Hindi
Hindi
विभागः
पुं*
 - वि + भज् + घञ्
"प्रभाग, विभाजन, अंश (दायभाग आदि का)"
विभागः
पुं*
 - -
दायभाग
विभागः
पुं*
 - -
भाग या हिस्सा
विभागः
पुं*
 - -
"बांटना, अलग-अलग करना, पार्थक्य "
विभागः
पुं*
 - -
अंश
विभागः
पुं*
 - -
अनुभाग
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विभागः, भागः, शाखा
noun
सुविधायै कार्यस्य कृतं विभाजनम्।
"रमन्नामहोदयः गणितस्य विभागे कार्यरतः अस्ति।"
Synonyms:
 शाखा, विभागः
noun
कस्यापि संस्थायाः सङ्घटनायाः तदीयप्रधानफलजनकव्यापारजनकत्वे सति तदीयप्रधानफलाजनकः अवयवः।
"भारयीयवित्तकोषस्य बहवः शाखाः सन्ति।"
Synonyms:
 विभागः, मण्डलम्
noun
कस्य अपि राष्ट्रस्य शासनस्य विशिष्टविषयार्थम् उत्तरदायीणां अधिकारीणां गणः यस्य नेतृत्वं कोऽपि मन्त्री करोति।
"सः फ्रांसदेशस्य रक्षाविभागविषये किमपि कथयति।"
Synonyms:
 अंशः, भागः, विभागः, खण्डम्, छेदः
noun
सङ्घस्य वा समुदायस्य वा कोपि खण्डः।
"यस्य मध्यस्थः अंशः किञ्चित् स्थूलः वर्तते।"
Synonyms:
 विभागः
noun
कार्यस्य अनुकूलतायै प्रबन्धस्य कृते वा विभाजितं क्षेत्रम्।
"भारतीय-प्रौद्योगिकी-संस्थायाः कस्मिन् विभागे भवान् कार्यं करोति।"
Synonyms:
 विभाजनम्, विभागः, विभक्तिः, विच्छेदः, विभेदः, खण्डनम्, पृथक्करणम्, वियोगः, विश्लेषः, दलनम्
noun
विभिन्नेषु भागेषु वस्तूनां वितरणम्।
"रामः स्वपुत्रयोः कृते गृहस्य विभाजनम् अकरोत्।"
Synonyms:
 भागः, वण्टः, उद्धारः, विभागः, भागधा
noun
विभाजने कृते प्राप्यमाणः अंशः।
"अहं स्वस्य भागः अपि भ्रात्रे अददाम्।"
Synonyms:
 पुरार्द्धविस्तरः, विभागः
noun
पुरस्य प्रणयनार्थे सचिवनिर्वाचनार्थे च कल्पितः विभागः।
"अस्मिन् पुरार्ध्दविस्तरस्य सचिवः मालादेवी अस्ति।"
Synonyms:
 खण्डः, अंशः, विभागः, कला, चरणम्
noun
वस्तुनः अङ्गानि येषां तद् वस्तु अङ्गि।
"अस्य यन्त्रस्य सर्वे खण्डाः एकस्मिन् एव यन्त्रालये निर्मिताः। "
Tamil
Tamil
விபா4க3: : பாகம், பகுதி, பிரிவு, முன்னோர் சொத்தில் பங்கு, பாகம் பிரித்தல், பங்கு போடுதல்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: विभागः
Root: विभागः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ lot
⇒ day
⇒ part
⇒ stake
⇒ share
⇒ party
⇒ portion
⇒ fraction
⇒ partition
⇒ ingredient
⇒ inheritance
⇒ earnest money
⇒ share of booty
⇒ clip [computer]
⇒ denominator [math.]
⇒ denominator of a fraction
⇒ degree of latitude or longitude
Shloka(s):
2|9|89|2 ► पादस्तुरीयो भागः स्यादंशभागौ तु वण्टके॥ (वैश्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|89|2 ⇢ अंशः (अंश) (पुं) ⇒ lot, day, part, stake, share, party, portion, fraction, partition, ingredient, inheritance, earnest money, share of booty, clip [computer], denominator [math.], denominator of a fraction, degree of latitude or longitude
➠ 2|9|89|2 ⇢ भागः (भाग) (पुं) ⇒ part, side, spot, luck, unit, share, region, quarter, portion, fraction, division, quotient, allotment, half rupee, installment, compartment, inheritance, part i.e. place, division of time, relating to bhaga, numerator of a fraction, part of anything given as interest, 30th part of a rAzi or zodiacal sign, degree or 360th part of the circumference of a great circle
➠ 2|9|89|2 ⇢ वण्टकः (वण्टक) (पुं) ⇒ share, portion, dividing, apportioner, distributer
Related word(s):
जातिः ➡ परिमाणः
परा_अपरासंबन्धः ➡ तुरीयोभागः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विभागः,
पुं,
 (वि + भज + घञ् ।) भागः । अस्यपर्य्यायः अंशशब्दे द्रष्टव्यः ॥
अस्य लक्षणं यथा ।“एकदेशोपात्तस्यैव भूहिरण्यादावुत्पन्नस्यस्वत्वस्य विनिगमनाप्रमाणाभावेन वैशेशिक-व्यवहारानर्हतया अव्यवस्थितस्य गुटिकापाता-दिना व्यञ्जनं विभागः । विशेषेण भजनंस्वत्वज्ञापनं वा विभागः ।” इति दायभागः ॥
अपि च ।“विभागोऽर्थस्य पित्र्यस्य पुत्त्रैर्यत्र प्रकल्प्यते ।दायभाग इति प्रोक्तं तद्विवादपदं बुधैः ॥
”इति नारदवचनम् ॥
पूर्व्वस्वामिस्वत्वोपरमे सम्बन्धाविशेषात् सम्ब-न्धिनां सर्व्वधनप्रसूतस्य स्वत्वस्य गुटिकापाता-दिना प्रादेशिकस्वत्वव्यवस्थापनं विभागः ॥
* ॥
अपि च । कात्यायनः ।“जीवद्विभागे तु पिता नैकं पुत्त्रं विशेषयेत् ।निर्भाजयेत् न चैवैकमकस्मात् कारणं विना ॥
”उक्तकारणशून्ये तु नारदः ।“व्याधितः कुपितश्चैव विषयासक्तचेतनः ।अयथाशास्त्रकारी च न विभागे पिता प्रभुः ॥
”निवृत्तरजस्कायामेव मातरि पितामहधन-विभागमाह बृहस्पतिः ।“पित्रोरभावे भ्रातॄणां विभागः संप्रदर्शितः ।मातुर्निवृत्ते रजसि जीवतोरपि शस्यते ॥
”अन्यच्च । याज्ञवल्क्यः ।“विभागश्चेत् पिता कुर्य्यादिच्छया विभजेत्सुतान् ।ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्व्वेवा स्युः समांशिनः ॥
”अपि च देवलः ।“अविभक्तविभक्तानां कुल्यानां वसतां सह ।भूयो दायविभागः स्यादाचतुर्थादिति स्थितिः ॥
”विष्णुः । पितृविभक्ता विभागानन्तरोत्पन्नस्यविभागं दद्युरिति ।“गोत्रभागविभागार्थे सन्देहे समुपस्थिते ।गोत्रजैश्चापरिज्ञाते कुलं साक्षित्वमर्हति ॥
”इति शङ्खवचनम् ॥
इति दायतत्त्वम् ॥
सामान्यधर्म्मावच्छिन्नानामेव बहूनां परस्पर-विरुद्धतद्व्याप्यधर्म्मप्रकारेण प्रतिपादनं हि वि-भागः । इति श्राद्धविवेकटीकायां श्रीकृष्ण-तर्कालङ्कारः ॥
* ॥
न्यायमते चतुर्व्विंशतिगुणान्त-र्गतगुणविशेषः । स त्रिविधः । यथा, --“शब्दाहेतुर्द्वितीयः स्यात् विभागोऽपि त्रिधाभवेत् ।एककर्म्मोद्भवस्त्वाद्यो द्वयकर्म्मोद्भवः परः ॥
विभागजस्तृतीयः स्यात्तृतीयोऽपि द्बिधा भवेत् ।हेतुमात्रविभागोत्थहेत्वहेतुविभागजः ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
* ॥
विभक्तप्रत्ययकारणं विभागं निरूपयति विभागइति एककर्म्मेति । उदाहरणन्तु । श्येनशैल-विभागादिकं पूर्व्ववत् बोध्यं तृतीयो विभागजःकारणमात्रविभागजन्यः कारणाकारणविभाग-जन्यश्चेति आद्यस्तावत् यत्र कपालकर्म्म ततःकपालद्वयविभागस्ततो घटारम्भकसंयोगनाश-स्ततो घटनाशः ततस्तेन एककपालविभागेनसकर्म्मणः कपालस्य देशान्तरविभागो जन्यतेतत उत्तरदेशसंयोगः ततः कर्म्मनाश इति ।न च तेन कर्म्मणैव कथं देशान्तरविभागो नजन्यते इति वाच्यं एकस्य कर्म्मण आरम्भक-संयोगप्रतिद्बन्द्विविभागजनकत्वस्यानारम्भकसं-योगप्रतिबन्धिविभागजनकत्वविरोधात् अन्यथाविकसत्कमलकुट्मलभङ्गप्रसङ्गात् तस्माद्यदीदंअनारम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्बिविभागं जनयेत्तदाआरम्भकसंयोगप्रतिबन्धिविभागं न जनयेत् ।न च कारणविभागेनैव द्रव्यनाशात् पूर्व्वं कुतोदेशान्तरविभागो न जन्यते इति वाच्यं आर-म्भकसंयोगप्रतिबन्धिविभागवतः अवयवस्य सतिद्रव्ये देशान्तरविभागासम्भवात् यत्र हस्त-क्रियया हस्ततरुविभागः ततः शरीरेऽपिविभक्तप्रत्ययो भवति तत्र च शरीरतरुविभागेहस्तक्रिया न कारणं व्यधिकरणत्वात् शरीरे तुक्रिया नास्ति अवयविकर्म्मणो यावदवयवकर्म्म-नियतत्वात् । अतस्तत्र कारणाकारणविभागेनकार्य्याकार्य्यविभागो जन्यते इति अतएव विभागोगुणान्तरं अन्यथा शरीरे विभक्ताविभक्त-प्रत्ययो न स्यात् अतः संयोगनाशेन विभागोनान्यथासिद्धो भवति । इति सिद्धान्तमुक्ता-वली ॥
(“सामान्यधर्म्मावच्छिन्नानामेव वस्तूनांपरस्परविरुद्धतद्व्याप्यधर्म्मप्रकारेण प्रतिपाद-नम् ॥
” यथा द्रव्यत्वधर्म्मावच्छिन्नानां क्षित्या-दीनां परस्परविरुद्धेन क्षितित्वजलत्वादिनाअथ द्रव्यत्वव्याप्येन विशेषेण तथा प्रतिपादनंनवधा द्रव्यविभागः ॥
यागः । यथा, ऋग्वेदे ।५ । ७७ । ४ ।“यो भूयिष्ठं नासत्याभ्यां विवेष च निष्ठं पित्त-ररते विभागे ।”“यो यजमानो विभागे हविर्व्विभागवति यागे ।”इति तद्भाष्ये सायणः ॥
”)