| YouTube Channel

विभक्तिः (vibhaktiH)

 
Apte
English
विभक्तिः [vibhaktiḥ],
f.
Separation, division, partition, apportionment
कालं कालविभक्तीश्च
Ms.*
 1.24
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः
Mb.
 * 12.182.3
कशापातेषु दृश्यन्ते नानावर्ण- विभक्तयः Pañcharātram 2.4.
Division, separation in interest.
A portion or share of inheritance.
(In gram). Inflection of nouns, a case or case-termination.
Apte 1890
English
विभक्तिः f. 1 Separation, division, partition, apportionment.
2 Division, separation in interest.
3 A portion or share of inheritance.
4 (In gram.) Inflection of nouns, a case or case-termination.
Apte Hindi
Hindi
विभक्तिः
स्त्री*
 - वि + भज् + क्तिन्
"बांटना, प्रभाग, विभाजन, बंटवारा"
विभक्तिः
स्त्री*
 - -
"पार्थक्य, स्वार्थ में अलगाव"
विभक्तिः
स्त्री*
 - -
"हिस्सा, दायभाग"
विभक्तिः
स्त्री*
 - -
(व्या* में) संज्ञा शब्दों के साथ लगा कारक या कारक चिह्न
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विभक्तिः
noun
प्रातिपदिकात् धातोः वा विहितः प्रत्ययः येन प्रातिपदिकक्रिययोः सम्बन्धविषये तथा च कर्तृवचनादीनां ज्ञानं भवति।
"सु, औ, जस् आदयः विभक्तयः सन्ति।"
Synonyms:
 विभाजनम्, विभागः, विभक्तिः, विच्छेदः, विभेदः, खण्डनम्, पृथक्करणम्, वियोगः, विश्लेषः, दलनम्
noun
विभिन्नेषु भागेषु वस्तूनां वितरणम्।
"रामः स्वपुत्रयोः कृते गृहस्य विभाजनम् अकरोत्।"
Tamil
Tamil
விப4க்தி: : பங்கிடுதல், பிரிதல், தனியாக்குதல், பங்கு, பிரிவு, பெயர்சொற்களின் வேற்றுமை.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विभक्तिः,
स्त्री,
 (विभजनमिति । संख्याकर्म्मादयोह्यर्था विभज्यन्ते आभिरिति वा । वि + भज +क्तिन् ।) विभागः । स्यादिः त्यादिश्च । यथा ।“संख्यात्वव्याप्यसामान्यैः शक्तिमान् प्रत्ययस्तुयः ।सा विभक्तिर्द्विधा प्रोक्ता सुप्तिङ् चेति प्रभे-दतः ॥
”संख्यात्वावान्तरजात्यवच्छिन्नशक्तिमान् यःप्रत्ययः सा विभक्तिः । सुप् तिङ् इति भेदा-द्द्विविधा । इति शब्दशक्तिप्रकाशिका ॥
(उभ-यार्थोदाहरणम् । यथा, नैषधे । ३ । २३ ।“क्रियेत चेत् साधु विभक्तिचिन्ताव्यक्तिस्तदा सा प्रथमाभिधेया ।या स्वौजसां साधयितुं विलासै-स्तावत् क्षमा नाम पदं बहु स्यात् ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“भज सेवायाम्”@} 2 ‘--विभागसेवयोः’ इति द्रुमे 3।
‘सेवायां भजते भजेदिति भजेः, विश्राणने भाजयेद् आमर्दे तु भनक्ति, भाजयति णौ भाजेः पृथक्कर्मणि।।
4 इति देवः।
5 भाजकः-जिका, भाजकः-जिका, 6 बिभक्षकः-क्षिका, 7 बाभजकः-जिका
8 भक्ता-भक्त्री, भाजयिता-त्री, बिभक्षिता-त्री
बाभजिता-त्री
भजन्-न्ती, भाजयन्-न्ती, बिभक्षन्-न्ती
-- भक्ष्यन्-न्ती, भाजयिष्यन्-न्ती-ती, बिभक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- भजमानः, भाजयमानः, बिभक्षमाणः, बाभज्यमानः
भक्ष्यमाणः, भाजयिष्यमाणः, बिभक्षिष्यमाणः, बाभजिष्यमाणः
9 देहभाक् 10 -देहभाग्-देहभाजौ-देहभाजः
-- -- विभक्तम्-भक्तवान्, भाजितः, बिभक्षितः, बाभजितः-तवान्
भजः, 11 भागी, 12 भक्तम्-भक्तः, 13 राज्यभाक्-प्रभाक्, 14 भेजिवान् 15, 16 भ्राता, 17 18 धनभाजी, 19 विभक्तिः, 20 भजमानः, भाजः, बिभक्षुः, बाभजः
भक्तव्यम्, भाजयितव्यम्, बिभक्षितव्यम्, बाभजितव्यम्
भजनीयम्, भाजनीयम्, बिभक्षणीयम्, बाभजनीयम्
21 विभज्यम्, 22 विभाग्यम्, भाज्यम्, बिभक्ष्यम्, बाभज्यम्
ईषद्भजः-दुर्भजः-सुभजः
-- -- भज्यमानः, भाज्यमानः, बिभक्ष्यमाणः, बाभज्यमानः
भागः, 23 भगः, भाजः, बिभक्षः, बाभजः
भक्तुम्, भाजयितुम्, बिभक्षितुम्, बाभजितुम्
24 भक्तिः- 25 दृढभक्तिः, भाजना, बिभक्षा, बाभजा
26 भजनम्, भाजनम्, बिभक्षणम्, बाभजनम्
27 भक्त्वा
भाजयित्वा, बिभक्षित्वा, बाभजित्वा
विभज्य, विभाज्य, प्रबिभक्ष्य, प्रबाभज्य
भाजम् २, भक्त्वा २, भाजम् २, भाजयित्वा २, बिभक्षम् २, बिभक्षित्वा २, बाभजम् २
बाभजित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११३७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९९८। सक। अनि। उभ)
03
=>
 (श्लो। १२३)
04
=>
 (श्लो। ६६)
05
=>
 [पृष्ठम्०९३७+ ३१]
06
=>
 [[१। सन्नन्ताण्ण्वुलि, धातोरनिट्त्वादिडागमाभावे, चर्त्वषत्वयोश्च रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
07
=>
 [[२। यङन्ते सर्वत्र, अभ्यासे दीर्घः, जश्त्वं चेति ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[३। धातोरनिट्त्वात्, चर्त्वे रूपमेवम्। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
09
=>
 [[४। ‘भजो ण्विः’ (३-२-६२) इति कर्तरि ण्विप्रत्ययः। प्रत्ययस्य णित्त्वादुपधावृद्धिः। क्विबादिवदयं प्रत्ययः सर्वलीपी। कर्तरि क्विपोऽपवादोऽयम्।]]
10
=>
 [[आ। ‘देहभाञ्जि ततः केशान् लुलुञ्च लुलुठे मुहुः।।’ भ। का। १४। ५९।]]
11
=>
 [[५। तच्छीलादिषु कर्तृषु, ‘सम्पृवानुरुधाङ्यमाङ्यसपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिप- परिरटपरिवदपरिदहपरिमुहदुषद्विषद्रुहदुहयुजाक्रीडविविचत्यजरजभज--’ (३-२-१४२) इत्यादिना घिनुण्प्रत्ययः। णित्त्वादुपधावृद्धिः। घित्त्वात्, ‘चजोः कु घिण्ण्यतोः’ (७-३-५२) इति कुत्वमिति च ज्ञेयम्।]]
12
=>
 [[६। आशीरर्थे, ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तप्रत्ययः। भक्तम् = अन्नम्। भजतादिति भक्तः = उपासकः।]]
13
=>
 [[७। ‘भजो ण्विः’ (३-२-६२) इत्यत्र उपसर्गे सुपि च उपपदे प्रत्ययविधानाश्रयणादत्र, प्रभाक् इत्यत्र च कर्तरि ण्विप्रत्यय इति ज्ञेयम्।]]
14
=>
 [[८। कर्तरि भूतसामान्ये लिटः क्वसौ, ‘तृफलभजत्रपश्च’ (६-४-१२२) इति एत्वाभ्यास- लोपयोः, ‘वस्वेकाजाद्धसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमे च रूपमेवम्।]]
15
=>
 [[B। ‘आज्ञानुग्रहभीमकोमलपुरीपाला फलं भेजुषां याऽयोध्येत्यपराजितेति विदिता नाकं परेण स्थिता।’ श्रीगुणरत्नकोशे २३।]]
16
=>
 [[९। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति ताच्छीलिके तृन्प्रत्यये, ‘नप्तृनेष्टृ--’ (द। उ। २-३) इत्यत्र निपातनात् भ्रादेशे च भ्राता इति सिद्ध्यतीति मा। धा। वृत्तावुक्तम्। द। उ। वृत्त्यादिषु भ्राजतेर्जकारलोपे रूपनिष्पादनं कृतम्। ‘श्वशुरः श्वश्र्वा’ (१-२-७१) इत्यत्र भाष्ये तु ‘यदि तावद् बिभर्तीति भ्राता--’ इत्युक्तत्वात् भृञ्धातोरेव भ्रातृशब्दनिष्पत्तिन्याय्येति प्रतिभाति।]]
17
=>
 [पृष्ठम्०९३८+ २८]
18
=>
 [[१। ताच्छीलिके णिनिप्रत्यये रूपमेवम्।]]
19
=>
 [[२। ‘क्तिच्क्तौ च--’ (३-३-१७४) इत्यनेन संज्ञायां क्तिचि रूपम्। विभक्तिः = प्रथमाद्या विभक्तिः। अत्र सूत्रे (३-३-१७४) आशिषि गम्यमान एव प्रत्यय इत्युक्तम- विवक्षितमिति केचित्।]]
20
=>
 [[३। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु--’ (३-२-१२९) इत्यनेन ताच्छील्ये गम्ये चानश्प्रत्ययः। शित्त्वाच्छबादिकं भवति।]]
21
=>
 [[४। ‘द्विवचनविभज्योपपदे--’ (५-३-५७) इति सूत्रे विभज्य इति निर्देशात् हलन्तलक्षणण्यदपवादो यत्प्रत्ययोऽत्रेति ज्ञेयम्।]]
22
=>
 [[५। ‘अबाधकान्यपि निपातनानि’ (परिभाषा-१२०) इति दर्शने ण्यत्प्रत्यये कुत्वे च रूपमेवम्। विभाज्यम् इति कुत्वाभावरूपं तु सर्वथा अप्रामाणिकमेव। स्पष्टमिदं प्रकृतसूत्रे (५-३-५७) पदमञ्जर्याम्, उद्द्योते च।]]
23
=>
 [[६। ‘खनो घ च’ (३-३-१२५) इत्यत्र चकाराद् धात्वन्तरेभ्योऽपि घप्रत्ययो भवतीत्यतो- ऽत्र घप्रत्यये, घित्त्वेन कुत्वे च रूपमेवम्। ‘हृद्भग--’ (७-३-१९) इत्यत्र ‘भग--’ इति निर्देश एवात्र निदानम्।]]
24
=>
 [[७। भजनम् = भक्तिः। भावे क्तिन्। दृढभक्तिरित्यत्र दृढा भक्तिरस्येति विग्रहे ‘स्त्रियाः पुंवत्--’ (६-३-३४) इति पूर्वपदस्य पुंवद्भावे रूपमेवम्। प्रियादिषु (६-३-३४) कर्मसाधनस्यैव भक्तिशब्दस्य पाठः, न तु भावसाधनस्य। अतः पुंवद्भावः कथमत्रेति न शङ्क्यम्।]]
25
=>
 [[आ। ‘दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे राज्यतृष्णापराङ्मुखः।’ रघुवंशे १२-१९।]]
26
=>
 [[८। ल्युटि, अनादेशे रूपमेवम्। स्त्रियां टित्त्वेन ङीपि भजनी इत्येव भवति। भजना इति टाबन्तप्रयोगो लोके दृश्यते। तस्य शास्त्रं मृग्यमेव। ण्यन्तात् स्त्र्यधिकारीये युच्प्रत्ययेऽपि भाजना इत्येव स्यात्, न तु भजना इति।]]
27
=>
 [पृष्ठम्०९३९+ २६]