| YouTube Channel

विभक्तः (vibhaktaH)

 
Apte Hindi
Hindi
विभक्तः
पुं*
 - -
कार्तिकेय
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विभक्तः, त्रि, (वि + भज् + क्तः ।) प्राप्तविभागः ।विभिन्नः । पृथक् । यथा । बृहस्पतिः ।“पित्रा सहविभक्ता ये सापत्न्या वा सहोदराः ॥
जघन्यजाश्च ये तेषां पितृभागहरास्तु ते ।अनीशः पूर्व्वजः पित्र्ये भ्रातृभागे विभक्तजः ॥
”विभक्तजो विभागानन्तरं गर्भाधानेन जातः ॥
अपि च । व्यासः ।“भ्रातॄणां जीवतोः पित्रोः सहवासो विधीयते ।तदभावे विभक्तानां धर्म्मस्तेषां विवर्द्धते ॥
”विभक्तानां स्वमात्रधने वैदिककर्म्मकरणात्तन्मा-म्रधर्म्मत्वेन तद्वृद्धिरित्यर्थः ।“विभक्ता अविभक्ता वा सपिण्डाः स्थावरेसमाः ।एको ह्यनीशः सर्व्वत्र दानाधमनविक्रये ॥
”अपि च ।“दानग्रहणपश्वन्नगृहक्षेत्रपरिग्रहाः ।विभक्तानां पृथक् ज्ञेयाः पाकधर्म्मागमव्ययाः ॥
साक्षित्वं प्रातिभाव्यञ्च दानं ग्रहणमेव च ।विभक्ता भ्रातरः कुर्य्युर्नाविभक्ताः परस्परम् ॥
येषामेताः क्रिया लोके प्रवर्त्तन्ते स्वऋक्थतः ।विभक्तानवगच्छेयुर्लेख्यमप्यन्तरेण तान् ॥
”इति नारदवचनानि ॥
तथा ।“भ्रातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्त्रस्य चैव हि ।प्रातिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्तेन तत् स्मृतम् ॥
”इति याज्ञवल्क्यवचनम् ॥
* ॥
तथा ।“विभक्तो यः पुनः पित्रा भ्रात्रा चैकत्रसंस्थितः ।पितृव्येणाथवा प्रीत्या स तु संसृष्ट उच्यते ॥
”इति बृहस्पतिवचने येषामेव हि पितृभ्रातृ-पितृव्यादीनां पितृपितामहोपार्ज्जितद्रव्येणा-विभक्तत्वमुत्पत्तितः सम्भवति त एव विभक्ताःसन्तः परस्परप्रीत्या पूर्व्वकृतविभागध्वंसेन यत्तवधनं तन्मम धनं यन्मम धनं तत्तवापि इत्येक-स्मिन् कार्य्ये एकगृहिरूपतया स्थिताः संसृष्टाः ।न त्वेवं रूपाणां धनसंसर्गमात्रेण । नापि विभ-क्तानां प्रीतिपूर्व्वकाभिसन्धानं विना ॥
* ॥
तथा ।“बन्धूनामविभक्तानां भोगं नैव प्रदापयेत् ॥
”इति कात्यायनवचनम् ॥
तथा ।“भ्रातॄणामविभक्तानामेको धर्म्मः प्रवर्त्तते ।विभागे सति धर्म्मोऽपि भवेत्तेषां पृथक्पृथक् ॥
”तथा ।“भ्रातॄणामविभक्तानां यद्युत्थानं भवेत् सह ।न तत्र भागं विषमं पिता दद्यात् कथञ्चन ॥
”इति मनुवचनम् ॥
तथा । कात्यायनः ।“अविभक्ते मृते पुत्त्रे तत्सुतं ऋक्थभागिनम् ।कुर्व्वीत जीवनं येन लब्धं नैव पितामहात् ।लभेतांशं स पित्र्यं च पितृव्यात् तस्य वासुतात् ॥
”तथा । विष्णुः । पितृविभक्ता विभागानन्तरो-त्पन्नस्य विभागं दद्युः ॥
* ॥
अपि च ।“अविभक्तविभक्तानां कुल्यानां वसतां सह ।भूयो दायविभागः स्यादाचतुर्थादिति स्थितिः ॥
”इति कात्यायनवचनम् ॥
अविभक्तानां सह वसतां संसृष्टानां वा पुन-र्विभागो भ्रातृतत्सुततत्सुतपर्य्यन्तमेव तत्सुता-च्चतुर्थान्निवर्त्तते । इति ॥
तथा ।“अविभक्तं स्थावरं यत् सर्व्वेषामेव तद्भवेत् ।विभक्तं स्थावरं प्राप्तं नान्योदर्य्यैः कदाचन ॥
”इति यमवचनम् । एतानि वचनादीनि दाय-तत्त्वधृतानि ॥
* ॥
अपि च ।“अविभक्ता विभक्ता वा कुर्य्युः श्राद्धमदैविकम् ।मघासु च तथान्यत्र नाधिकारः पृथक् विना ॥
”इति श्राद्धतत्त्वम् ॥
अन्यच्च ।“बहवः स्युर्यदा पुत्त्राः पितुरेकत्र वासिनः ।सर्व्वेषान्तु मतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत् कृतम् ।द्रव्येण चाविभक्तेन सर्व्वैरेव कृतं भवेत् ॥
”इति शुद्धितत्त्वम् ॥
(पुं, कार्त्तिकेयः । यथा, महाभारते । ३ । १३१ । ६ ।“षष्ठीप्रियश्च धर्म्मात्मा पवित्रो मातृवत्सलः ।कन्याभर्त्ता विभक्तश्च स्वाहेयो रेवतीसुतः ॥
”)