| YouTube Channel

विपाशा (vipAzA)

 
Monier Williams Cologne
English
वि-पाशा
f.
 the Vipāśā or Beas river (one of the 5 rivers of the Panjāb, said to be so called as having destroyed the cord with which Vasiṣṭha had tried to hang himself through grief for his son slain by Viśvāmitra
it rises in the Kullu range of the Himālaya, and after a course of 290 miles joins the Sutlej at the southern boundary of Kapurthala
it is considered identical with the Ὕϕασις of Arrian, the Hyphasis of Pliny, and Βίπασις of Ptolemy),
MBh.
Hariv.
Var.
Pur.
Apte Hindi
Hindi
विपाशा
स्त्री*
 - पाशं विमोचयति-वि + पश् + णिच् + अच् + टाप्
"पंजाब की एक नदी, वर्तमान व्यास नदी"
L R Vaidya
English
vipASA {% f. %} Name of a river in the Panjab, now called the Beas.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विपाशा, विपाट्, व्यासनदी
noun
उत्तरभारते वर्तमाना एका नदी।
"विपाशा हिमालयात् प्रभवति अरबसागरं च गच्छति।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
विपाट्विपाशार्जुनी तु बाहुदा सैतवाहिनी ।
-wordlist-
विपाश् (स्त्री), विपाशा (स्त्री), आर्जुनी (स्त्री), बाहुदा (स्त्री), सैतवाहिनी (स्त्री)
Mahabharata
English
Vipāśā, a river. § 225 (Vāsishṭha): I, 177, 6750 (origin of the name from Vasishṭha's becoming free from his bonds).-§ 268 (Vāruṇasabhāv.): II, 9, 371 (present in the palace of Varuṇa).--§ 410 (Plakshāvataraṇag.): III, 130, 10543 (f: there Vasishṭha became free from his bonds, cf. § 225). --§ 459 (Mārkaṇḍeyas.): III, 188, 12908 (seen in the stomach of Nārāyaṇa).--§ 574 (Jambūkh.): VI, 9, 323.-§ 607 (Karṇap.): VIII, 44, 2055, 2064 (the Piśācas Bahi and Hīka lived in the V.).--§ 721 (Ānuśāsanik.): XIII, 3, 193 (origin of the name).--§ 733k (Vaimānika): XIII, 25, 1710.--§ 733v (Rāmahrada): XIII, 25, 1733.--§ 757m (Goloka): XIII, 102, 4888.--§ 768b (Umā-Maheśvarasaṃv.): XIII, 146, 6764.--§ 775 (Ānuśāsanik.): XIII, 166, 7645.
पुराणम्
English
विपाशा / VIPĀŚĀ. A Purāṇically famous river in the region of five rivers (Punjab). vasiṣṭha was stricken with grief at the death of his son śakti and jumped into this river with the help of a rope to commit suicide. The waves of the river united the knots of the rope and saved him. From that day onwards this river came to be known as vipāśā. (See under kalmāṣapāda) Other information about this river given in the Purāṇas is given below:--(i) vipāśā stays in the palace of varuṇa serving him. (M.B. Chapter 9, Stanza 19).(ii) Two devils named Bahi and hīka live in this river. (M.B. karṇa Parva, Chapter 44, Stanza 41).(iii) If offering to the Manes is made in this river and celibacy is observed there for three days without anger, one could get away from death and birth. (M.B. anuśāsana parva, Chapter 25, Stanza 24).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विपाशा,
स्त्री,
 (पाशं विमोचयतीति । पाश +“सत्यापपाशेति ।” ३ । १ । २५ । विमोचने णिच् ।ततः पचाद्यच् ।) नदीविशेषः । इत्यमरः ॥
पुत्त्रशोकादेव गले पाशं बद्ध्वा प्रविष्टं वशिष्ठंपाशच्छेदात् विपाशितवती विमुक्तपाशं कृत-वतीति विपाशा ञिः कल्यादेरिति पाशंविमोचयति इत्यर्थे ञिः पचादित्वादन् आप् ।एवं क्विपि विपाट् । इति तट्टीकायां भरतः ॥
* ॥
(यथा, हरिवंशे । १६६ । २० ।“इरावती विपाशाच सरयूर्यमुना तथा ॥
”)तस्या जलगुणाः ।“शतद्रोर्विपाशायुजः सिन्धुनद्याःसुशीतं लघु स्वादु सर्व्वामयघ्नम् ।जलं निर्म्मलं दीपनं पाचनञ्चप्रदत्ते बलं बुद्बिमेधायुषञ्च ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
(अस्या नामनिरुक्त्यादि विशेषविवरणं महा-भारते । १ । १७८ । अध्याये द्रष्टव्यम् ॥
अस्या-स्तीरे पीठस्थाने अमोघाक्षीदेवी वर्त्तते । यथा, देवीभागवते । ७ । ३० । ६५ ।“विपाशायाममोघाक्षी पाटला पुण्ड्रवर्द्धने ॥
”तथा अत्र यशस्करनामकविष्णुमूर्त्तिरपि वर्त्तते ।यथा, नरसिंहपुराणे ६२ अध्याये ।“यशस्करं विपाशायां माहिष्मत्यां हुताश-नम् ॥
”विगतः पाशो यस्य ।) पाशवर्ज्जिते, त्रि । इतिधरणिः ॥
(यथा, महाभारते । ३ । १३० । ९ ।“अत्र वै पुत्त्रशोकेन वशिष्ठो भगवानृषिः ।बद्ध्वात्मानं निपतितो विपाशः पुनरुत्थितः ॥
”पाशास्त्रहीने च त्रि ॥
यथा, हरिवंशे । ४७ ।४८ ।“निर्व्यापारः कृतस्तेन विपाशो वरुणो मृधे ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
विपाश्(शा) स्त्री विगतः पाशो वशिष्ठस्य यस्याः । स्वनामख्यातेनदीभेदे अमरः । विपाशयति विभुक्तपाशं वशिष्ठं करोतिविपाश + णिच्--क्विप् । तत्रार्थे अमरः । तस्या-स्तथात्वकथा भा० आ० १७७ अ० । “अथ पाशैस्तदात्मानं गाढंवद्ध्वा महामुनिः (वशिष्ठः) तस्या जले महानद्या निममज्जसुदुःखितः । अथ छित्त्वा नदी पाशांस्तस्यारिबलसूदन! ।स्थलस्थ तमृषि कृत्वा विपाशं समवासृजत् । उत्ततारततः पाशैर्विमुक्तः स महानृषिः । विपाशेति च नामा-स्यानद्याश्चक्र महामुनः” “शतद्रोर्विपाशायुजः सिन्धु-नद्याः सुशीतं लघु स्वादु सर्वामयघ्नम् । जलं निर्मलंदीपनं पाचनञ्च प्रदत्ते बलं बुद्धिमेधायुषञ्च” राजनि० ।
Burnouf
French
विपाशा विपाशा et विपाश्
f.
 np. d'une rivière,
l'Hyphase des Grecs, auj. Bêyâh.
Stchoupak
French
विपाशा-
f.
n.
 d'une rivière (mod. Beas).