| YouTube Channel

विपाकः (vipAkaH)

 
Apte
English
विपाकः [vipākḥ], 1 Cooking, dressing.
Digestion
रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते
Mb.
 * 12.248.1
also bad digestion.
Ripening, ripeness, maturity, development (fig. also)
अमी पृथुस्तम्बमृतः पिशङ्गतां गता विपाकेन फलस्य शालयः
Ki.*
 4.26
वाचां विपाको मम
Bv.*
 4.42 'my mature, full-developed, or dignified words'.
Consequence, fruit, result, the result of actions either in this or in a former birth
अहो मे दारुणतरः कर्मणां विपाकः
K.*
 354
ममैव जन्मान्तरपातकानां विपाकविस्फूर्जथुरप्रसह्यः
R.*
 14. 62
Bh.*
 2.99
Mv.*
 5.56.
(a) Change of state
कष्टं बतान्यदिव दैववशेन जाता दुःखात्मकं किमपि भूतमहो विपाकः
U.*
 4.6. (b) An unexpected event or occurrence, a reverse, adverse turn of fate, distress, calamity
ईदृशानां विपाको$पि जायते परमाद्भुतः
U.*
 3.3
विपाके घोरे$स्मिन्नथ खलु विमूढा तव सखी 4.12.
Difficulty, embarrassment.
Flavour, taste.
Withering, fading.
Comp.
 -कालः the time of maturing. -दारुण
a.
 terrible in results. -दोषः morbid affection of digestive powers.
Apte 1890
English
विपाकः 1 Cooking, dressing.
2 Digestion.
3 Ripening, ripeness, maturity, development (fig. also)
अमी पृथुस्तंबभृतः पिशंगतां गता विपाकेन फलस्य शालयः Ki. 4. 26
वाचां विपाको मम Bv. 4. 42 ‘my mature, full-developed, or dignified words’.
4 Consequence, fruit, result, the result of actions either in this or in a former birth
अहो मे दारुणतरः कर्मणां विपाकः K. 354
ममैव जन्मांतरपातकानां विपाकविस्फूर्जथुरषसह्यः R. 14. 62
Bh. 2. 99
Mv. 5. 56.
5 (a) Change of state
कष्टं बतान्यदिव दैववशेन जाता दुःखात्मकं किमपि भूतमहो विपाकः U. 4. 6. (b) An unexpected event or occurrence, a reverse, adverse turn of fate, distress, calamity
रिदृशानां विपाकोऽपि जायते परमाद्भुतः U. 3. 3
विपाके घोरेऽस्मिन्नथ खलु विमूढा तव सखी 4. 12.
6 Difficulty, embarrassment.
7 Flavour, taste.
Apte Hindi
Hindi
विपाकः
पुं*
 - वि + पच् + घञ्
"खाना, भोजन बनाना"
विपाकः
पुं*
 - -
पाचनशक्ति
विपाकः
पुं*
 - -
"पकना, पक्वता, परिक्वता, विकास"
विपाकः
पुं*
 - -
"परिणाम, फल, नतीजा, पूर्वजन्म अथवा इस जन्म के कर्मो का फल"
विपाकः
पुं*
 - -
अवस्थापरिवर्तन
विपाकः
पुं*
 - -
"असंभावित बात या घटनाव्यतिक्रम, भाग्य का पलटा खाना, दुःख, संकट"
विपाकः
पुं*
 - -
"कठिनाई, उलझन"
विपाकः
पुं*
 - -
"रसास्वाद, स्वाद"
विपाकः
पुं*
 - वि+पच्+घञ्
"कुम्हलाना, मुरझाना"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 पचनक्रिया, पाकक्रिया, पाकः, विपाकः, पाचिः, पचिः, श्रपणम्, आराधनम्, सूदकर्म
noun
भोजननिर्माणस्य क्रिया।
"मात्रा पचनक्रियायाः समयः एव न प्राप्यते।"
Synonyms:
 कर्मफलम्, विपाकः, ऋतः
noun
कृतस्य कर्मणः फलम्।
" महात्मा अकथयत जनैः कर्मफलं प्राप्यते एव। / अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकांश्चैव कर्मणाम् उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा।"
Tamil
Tamil
விபாக: : சமையல், ஜீரணித்தல், பழுத்த தன்மை, பயன், துக்கம், வேதனை, கஷ்டம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विपाकः,
पुं,
 (वि + पच + भावे कर्म्मणि वा घञ् ।)पचनम् । (यथा, भागवते । ५ । १६ । २० ।“तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानु-विध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामर-लोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥
”)स्वेदः । कर्म्मणो विसदृक्फलम् । इति मेदिनी ॥
(फलमात्रम् । यथा, भागवते । १० । ७१ । १० ।“जरासन्धबधः कृष्ण भूर्य्यर्थायोपकल्प्यते ।प्रायःपाकविपाकेन तव चाभिमतः क्रतुः ॥
”चरमोत्कर्षः । यथा, तत्रैव । ४ । ९ । २ ।“सवै धिया योगविपाकतीव्रयाहृत्पद्मकोषे स्फुरितं तडित्प्रभम् ॥
”)परिणामः । दुर्गतिः । स्वादुः । इति हेम-चन्द्रः ॥
जातिः । आयुः । भोगः । इतिकुसुमाञ्जलिः ॥
* ॥
(कर्म्मफलरूपस्यैव विपा-कस्य त्रैविध्यम् । यथाच पातञ्जले । २ । १३ ।“सति मूले तद्बिपाको जात्यायुर्भोगाः ॥
”“सतसु क्लेशेषु कर्म्माशयो विपाकारम्भी भवतिनोच्छिन्नक्लेशमूलोऽपि । यथैव तुषावनद्धाःशालितण्डुला दग्धबीजभावाः प्ररोहसमर्थाभवन्ति नापनीततुषा दग्धबीजभावा वा । तथाक्लेशावनद्धः कर्म्माशयो विपाकप्ररोही भवतिनापनीतक्लेशोनप्रसंख्यानदग्धबीजभावो वेति ।स च विपाकस्त्रिविधो जातिरायुर्भोगश्चेति ॥
”इति तद्भाष्यम् ॥
)“जाठरेणाग्निना योगात् यदुदेति रसान्त-रम् ।रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः ॥
”इति सुश्रुतः ॥
अपि च ।“मिष्टः कटुश्च मधुरमम्लोऽम्लं पच्यते रसः ।कटुतिक्तकषायाणां पाकः स्यात् प्रायशःकटुः ॥
”तथा च वाग्भटः ।“त्रिधा रसानां पाकः स्यात् स्वाद्वम्लकटुका-त्मकः ॥
”प्रायः पदेन व्रीहिः स्वादुरम्लविपाकः । शिवाकषाया मधुपाका । शुण्ठी कटुकमधुरपाके-त्यादिः ॥
* ॥
अथ विपाकानां गुणाः ।“श्लेष्मकृन्मधुरः पाको वातपित्तहरो मतः ।अन्नअस्तु कुरुते पित्तं वातश्ले ष्मगदापहः ॥
कटुः करोति पचनं कफं पित्तञ्च नाशयेत् ।विशेष एष रसतो विपाकानां निदर्शितः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(तथास्य विवरणम् ।“नेत्याहुरन्ये । विपाकः प्रधानमिति कस्मात्सम्यङ्मिथ्याविपाकत्वादिह सर्व्वद्रव्याण्यभ्यव-हृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वाजनयन्ति । तत्राहुरन्ये प्रतिरसं पाक इति ।केचित्त्रिविधमिच्छन्ति मधुरमम्लं कटुकञ्चेतितत्तु न सम्यक् भूतगुणादागमाच्चाम्लो विपाकोनास्ति पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्यग्नेर्मन्द-त्वात् । यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यतिश्ले ष्माहिविदग्धो लवणतामुपैति मधुरो मधुर-स्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्व्वेषामिति । केचिदाहुर्दृष्टान्तंचोपदिशन्ति यथा तावत् क्षीरं स्थालीगत-मभिमानं मधुरमेवस्यात्तथा शालियवमुद्गादयःप्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्तितद्वदिति ।”“किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोतिवा ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४० अः ॥
)