| YouTube Channel

विधु (vidhu)

 
शब्दसागरः
English
विधु
m.
 (-धुः)
1. The moon.
2. VISHṆU.
3. Camphor.
4. A name of
BRAHMĀ.
5. A Rākshasa, a goblin.
6. An expiatory oblation.
E.
व्यध् to pain or hurt, Unādi,
aff.
 कु, and the semivowel changed.
Capeller Eng
English
1 विधु॑
m.
 throb (of the heart).
2 विधु॑
a.
 lonely
m.
 the moon.
Yates
English
विधु (धुः) 1.
m.
 The moon
camphor
Vishnu
Brahmā
a goblin.
Wilson
English
विधु
m.
 (-धुः)
1 The moon.
2 VIṢṆU.
3 Camphor.
4 A name of BRAHMĀ.
5 A Rākṣasa, a fiend, a goblin.
6 An expiatory oblation.
E.
 व्यध to pain or hurt, Uṇādi
aff.
 कु, and the semivowel changed.
Apte
English
विधुः [vidhuḥ], [व्यध्-कुः
Uṇ.*
 1.23]
The moon
सविता विधवति विधुरपि सवितरति दिनन्ति यामिन्यः K.P.* 1.
Comphor.
A demon, fiend.
An expiatory oblation.
N.
 of Viṣṇu.
N.
 of Brahman.
N.
 of Śiva.
Wind.
War, battle.
Comp.
 -क्षयः waning of the moon, the period of the dark fortnight of a month
प्रथिता प्रेतकृत्यैषा पित्र्यं नाम विधुक्षये
Ms.*
 3.127. -दिनम् a lunar day. -पञ्जरः (also -पिञ्जरः) a scimitar, sabre. -परिध्वंसः eclipse of the moon. -प्रिया a Nakṣatra or lunar mansion. -मण्डलम् the moon's disc. -मासः a lunar month.
Apte 1890
English
विधुः [व्यध्-कु
Uṇ. 1. 23] 1 The moon
सविता विधवति विधुरपि सवितरति दिनंति यामिन्यः K. P. 10.
2 Camphor.
3 A demon, fiend.
4 An expiatory oblation.
5 N. of Viṣṇu.
6 N. of Brahman.
7 N. of Śiva.
8 Wind.
9 War, battle.
Comp.
क्षयः waning of the moon, the period of the dark fortnight of a month.
पंजरः (also पिंजरः) a scimitar, sabre.
प्रिया a Nakṣatra or lunar mansion.
Monier Williams Cologne
English
विधु a See
p.
 968, col. 2.
1. विधु॑
mfn.
 (prob.
fr.
 √ 2. विध्
for 2. वि-धु॑ See वि-√ धू, col. 3) lonely, solitary,
RV.
 x, 55, 5 (applied to the moon
accord.
 to
Sāy.
=
 वि-धातृ, वि-धारयितृ)
विधु॑
m.
 the moon,
Mn.
Bhartṛ.
Gīt.
(L. also, ‘camphor
N.
 of Brahmā and of Viṣṇu
a Rākṣasa
wind
an expiatory oblation
time
=
 आयुध’)
N.
 of a prince,
VP.
 (v.l. विप्र).
2. वि-धु॑
m.
 (for 1. see col. 2) palpitation, throbbing (of the heart),
AV.
 ix, 8, 22.
Monier Williams 1872
English
विधु 1. विधु, उस्, m. (according to Uṇādi-s.
I. 24. fr. rt. व्यध्, ‘to pierce, ’ because the moon
pierces the absent with sorrowful feelings
more pro-
bably connected with rt. 2. विध् or with वि-धा), one
who arranges or disposes or rules or maintains (Ved.)
the moon
N. of Brahmā
of Viṣṇu
a Rākṣasa,
fiend
an expiatory oblation
camphor.
—विधु-
क्षय, अस्, m. the wane of the moon, the dark
days of the month.
—विधुन्-तुद, अस्, m. ‘moon-
troubler, ’ epithet of Rāhu or the personified ascend-
ing Node (causing the moon's eclipses).
—विधु-
पञ्जर, अस्, m. a scimitar, sabre.
—विधु-प्रिया,
f. ‘dear to the moon, ’ a lunar mansion or Nakṣatra
(personified as a nymph, the daughter of Dakṣa and
wife of the Moon, see नक्षत्र).
विधु 2. वि-धु = वि-धू below.
Macdonell
English
विधु 1. vi-dhú,
m.
 beat (of the heart
AV.¹).
विधु 2. vidh-ú,
a.
 solitary, isolated (RV.¹)
🞄m. moon (C.).
Benfey
English
विधु विधु,
m.
1. The moon, Man.
3, 127.
2. Viṣṇu.
3. Brahman.
4.
A Rākṣasa.
5. An expiatory oblation.
6. Camphor.
Apte Hindi
Hindi
विधुः
पुं*
 - व्यध् + कु
चन्द्रमा
विधुः
पुं*
 - -
कपूर
विधुः
पुं*
 - -
"पिशाच, दानव"
विधुः
पुं*
 - -
प्रायश्चित्तपरक आहुति
विधुः
पुं*
 - -
विष्णु का नाम
विधुः
पुं*
 - -
ब्रह्मा
विधुः
पुं*
 - व्यध्+कु
चन्द्रमा
विधुः
पुं*
 - व्यध्+कु
कपूर
विधुः
पुं*
 - व्यध्+कु
राक्षस
विधुः
पुं*
 - व्यध्+कु
प्रायश्चिताहुति
L R Vaidya
English
viDu {% m. %} 1. The moon, विधुमिव विकटविधुंतुददंतदलनगलितामृतधारम् Git.G.iv., Na.xxii.
2. camphor
3. a demon, a fiend
4. an expiatory oblation
5. an epithet of Brahman (m.)
6. of Vishṇu.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१, अंशुमान्, अचला, अब्ज, अमृतांशु, अवनि, आदि, आस्य, इन्दु, इला, उडुपति, उर्वरा, उर्वी, ऋक्षेश, एक, एणधर, औषधीश, क, कलाधर, कलि, कु, कुमुदाकरप्रिय, क्षपाकर, क्षमा, क्षिति, क्षोणि, क्षोणी, क्षमा, गो, गोत्र, गोत्रा, ग्लौ, चन्द्र, चन्द्रमस्, जगती, जैवातृक, ज्या, तनु, दाक्षायणीप्राणेश, धरणी, धरा, धरित्री, नायक, निशाकर, निशेश, पितामह, पृथिवी, पृथ्वी, प्रालेयांशु, ब्रह्मा, भुवन्यु, भू, भूमि, मही, मुख, मृगलाञ्छन, मृगाङ्क, मेदिनी, रजनीकर, रजनीश, रात्रिप, रात्रीश, रुग्ण, रूप, लपन, वक्त्र, वदन, वसुधा, वसुन्धरा, वाक्, विधु, विरञ्चि, विश्वम्भरा, शशधर, शशभृत्, शशलाञ्छन, शशाङ्क, शशि, शशी, शीतकर, शीतकिरण, शीतद्युति, शीतमयूख, शीतरश्मि, शीतांशु, शुभ्रभानु, श्वेत, श्वेतांशु, सितरश्मि, सुधांशु, सोम, स्थिरा, हरिणधृत्, हरिणाङ्क, हिमकर, हिमगु, हिमरश्मि, हिमांशु
Bopp
Latin
विधु m. luna. Sring. 2.
Indian Epigraphical Glossary
English
vidhu (IE 7-1-2), ‘one’.
Lanman
English
vidhú, a. lonely (of the moon that
wanders alone among the star-hosts)
as m. moon. [prob. fr. √2vidh, 1178.]
Sanskrit Tibetan
Tibetan
ga bur
१) कर्पूर् २) विधु
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
चन्द्रमाः कुमुदबान्धवो दशश्वेतवाज्यमृतसूस्तिथिप्रणीः ।
कौमुदीकुमुदिनीभदक्षजारोहिणीद्विजनिशौषधीपतिः ॥ १०४ ॥
जैवातृकोऽब्जश्च कलाशशैणच्छायाभृदिन्दुर्विधुरत्रिदृग्जः ।
राजा निशो रत्नकरौ च चन्द्रः सोमोऽमृतश्वेतहिमद्युतिर्ग्लौः ॥ १०५ ॥
-wordlist-
चन्द्रमस् (पुं), कुमुदबान्धव (पुं), दशश्वेतवाजिन् (पुं), अमृतसू (पुं), तिथिप्रणी (पुं), कौमुदीपति (पुं), कुमुदिनीपति (पुं), भपति (पुं), दक्षजापति (पुं), रोहिणीपति (पुं), द्विजपति (पुं), निशापति (पुं), ओषधीपति (पुं), जैवातृक (पुं), अब्ज (पुं), कलाभृत् (पुं), शशभृत् (पुं), एणभृत् (पुं), छायाभृत् (पुं), इन्दु (पुं), विधु (पुं), अत्रिदृग्ज (पुं), राजन् (पुं), निशारत्न (पुं), निशाकर (पुं), चन्द्र (पुं), सोम (पुं), अमृतद्युति (पुं), श्वेतद्युति (पुं), हिमद्युति (पुं), ग्लौ (पुं)
--source--
विष्णुर्जिष्णुजनार्दनौ हरिहृषीकेशाच्युताः केशवो
दाशार्हः पुरुषोत्तमोऽब्धिशयनोपेन्द्रावजेन्द्रानुजौ ।
विष्वक्सेननरायणौ जलशयो नारायणः श्रीपति-
र्दैत्यारिश्च पुराणयज्ञपुरुषस्तार्क्ष्यध्वजोऽधोक्षजः ॥ २१४ ॥
गोविन्दषड्बिन्दुमुकुन्दकृष्णा वैकुण्ठपद्मेशयपद्मनाभाः ।
वृषाकपिर्माधववासुदेवौ विश्वंभरः श्रीधरविश्वरूपौ ॥ २१५ ॥
दामोदरः शौरिसनातनौ विधुः पीताम्बरो मार्जजिनौ कुमोदकः ।
त्रिविक्रमो जह्नुचतुर्भुजौ पुनर्वसुः शतावर्तगदाग्रजौ स्वभूः ॥ २१६ ॥
मुञ्जकेशिवनमालिपुण्डरीकाक्षबभ्रुशशबिन्दुवेधसः ।
पृश्निशृङ्गधरणीधरात्मभूः पाण्डवायनसुवर्णबिन्दवः ॥ २१७ ॥
श्रीवत्सो देवकीसूनुर्गोपेन्द्रो विष्टरश्रवाः ।
सोमसिन्धुर्जगन्नाथो गोवर्धनधरोऽपि च ॥ २१८ ॥
यदुनाथो गदाशार्ङ्गचक्रश्रीवत्सशङ्खभृत् ।
-wordlist-
विष्णु (पुं), जिष्णु (पुं), जनार्दन (पुं), हरिकेश (पुं), हृषीकेश (पुं), अच्युत (पुं), केशव (पुं), दाशार्ह (पुं), पुरुषोत्तम (पुं), अब्धिशयन (पुं), उपेन्द्र (पुं), अज (पुं), इन्द्रानुज (पुं), विष्वक्सेन (पुं), नरायण (पुं), जलशय (पुं), नारायण (पुं), श्रीपति (पुं), दैत्यारि (पुं), पुराणपुरुष (पुं), यज्ञपुरुष (पुं), तार्क्ष्यध्वज (पुं), अधोक्षज (पुं), गोविन्द (पुं), षड्बिन्दु (पुं), मुकुन्द (पुं), कृष्ण (पुं), वैकुण्ठ (पुं), पद्मेशय (पुं), पद्मनाभ (पुं), वृषाकपि (पुं), माधव (पुं), वासुदेव (पुं), विश्वम्भर (पुं), श्रीधर (पुं), विश्वरूप (पुं), दामोदर (पुं), शौरि (पुं), सनातन (पुं), विधु (पुं), पीताम्बर (पुं), मार्ज (पुं), जिन (पुं), कुमोदक (पुं), त्रिविक्रम (पुं), जह्नु (पुं), चतुर्भुज (पुं), पुनर्वसु (पुं), शतावर्त (पुं), गदाग्रज (पुं), स्वभू (पुं), मुञ्जकेशिन् (पुं), वनमालिन् (पुं), पुण्डरीकाक्ष (पुं), बभ्रु (पुं), शशबिन्दु (पुं), पृश्निशृङ्ग (पुं), धरणीधर (पुं), पाण्डवायन (पुं), सुवर्णबिन्दु (पुं), श्रीवत्स (पुं), देवकीसूनु (पुं), गोपेन्द्र (पुं), विष्टरश्रवस् (पुं), सोमसिन्धु (पुं), जगन्नाथ (पुं), गोवर्धनधर (पुं), यदुनाथ (पुं), गदाभृत् (पुं), शार्ङ्गभृत् (पुं), चक्रभृत् (पुं), श्रीवत्सभृत् (पुं), शङ्खभृत् (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
इन्दु
इन्दु, चन्द्र, चन्द्रमस्, ओषधीश, सोम, राजा, रोहिणीवल्लभ, अब्ज, ऋक्षेश, अत्रिनेत्रप्रसूत, प्रालेयांशु, श्वेतरोचिस्, शशाङ्क, द्विजराज, रजनिकर, पीयूषरुचि, निशीथिनीनाथ, जैवातृक, मृगाङ्क, विधु, दाक्षायणीरमण
इन्दुश्चन्द्रश्चन्द्रमा ओषधीशः,
सोमो राजा रोहिणीवल्लभोऽब्जः ।
ऋक्षेशः स्यादत्रिनेत्रप्रसूतः,
प्रालेयांशुः श्वेतरोचिः शशाङ्कः ॥ ४२ ॥
द्विजराजो रजनिकरः पीयूषरुचिर्निशीथिनीनाथः ।
जैवातृको मृगाङ्को विधुश्च दाक्षायणीरमणः ॥ ४३ ॥
verse 1.1.1.42
page 0006
नाममाला
Sanskrit
शशिन्, विधु, सुधासूति, कौमुदीप्रिय, कुमुदप्रिय, कलाभृत्, चन्द्रमस्, चन्द्र, कान्तिमत्, ओषधीश्वर
शशी विधुः सुधासूतिः कौमुदीकुमुदप्रियः ।
कलाभृच्चन्द्रमाश्चन्द्रः कान्तिमानोषधीश्वरः ॥ ४७ ॥
verse 0.1.1.47
page 0025
Vedic Reference
English
Vidhu seems clearly to mean (as it does in the post-Vedic
language) the ‘moon’ in a passage of the Rigveda, ^1 where it is
alluded to as ‘wandering solitary in the midst of many’
(vidhuṃ dadrāṇaṃ samane bahūnām).
1) x. 55, 5
Nirukta, xiv. 18. Cf.
Hillebrandt, Vedische Mythologie, 1, 465.
That the ‘many’ are the Nakṣatras is
neither certain nor even probable. The
stars are an adequate explanation.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विधुः,
पुं,
 (विध्यति विरहिणं विध्यते राहुणेतिवा । व्यध ताडे + “पॄभिदिव्यधीति ।” उणा०१ । २४ । इति कुः ।) चन्द्रः । (यथा, --“पिक ! विधुस्तव हन्ति समं तम-स्त्वमपि चन्द्रविरोधिकुहूरवः ।तदुभयोरनिशं हि विरोधिताकथमहो समता मम तापने ॥
” * ॥
विध्यति असुरानिति ।) विष्णुः । कर्पूरः ।इति मेदिनी । धे, १६ ॥
ब्रह्मा । इति शब्द-रत्नावली ॥
राक्षसः । इति विश्वः ॥
आयुधः ।वायुः । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥
* ॥
चन्द्रस्य द्वादशावस्थास्तत्फलादिश्च यथा, --“चन्द्रस्य द्वादशावस्था भवन्ति शृणु ता अपि ।त्रिषु त्रिषु च ऋक्षेषु अश्विन्यादि वदाम्यहम् ॥
प्रवासस्थं पुनर्नष्टं मृतावस्थं जयावहम् ।हास्यावस्थं क्रीडावस्थं प्रमोदावस्थमेव च ।विषादावस्थभोगस्थे ज्वरावस्थं व्यवस्थितम् ॥
कम्पावस्थं सुस्थावस्थं द्वादशावस्थगं भवेत् ॥
प्रवासो हानिर्मृत्युश्च जयो हासो रतिः सुखम् ।शोको भोगो ज्वरः कम्पः सुस्थावस्थाक्रमात्-फलम् ॥
जन्मस्थः कुरुते तृप्तिं द्वितीये नास्ति निर्वृतिः ।तृतीये राजसम्मानं चतुर्थे कलहागमः ॥
पञ्चमेन मृगाङ्केण स्त्रीलाभो वै तथा भवेत् ॥
धनधान्यागमः षष्ठे रतिः पूजा च सप्तमे ।अष्टमे प्राणसन्देहो नवमे कोषसञ्चयः ॥
दशमे कार्य्यनिष्पत्तिर्ध्रुवमेकादशे जयः ।द्वादशेन शशाङ्केन मृत्युरेव न संशया ॥
”इति गारुडे । ६१ । ३ -- ९ ॥
* ॥
चन्द्रस्य क्षयवृद्धिकारणम् यथा, --ब्रह्मोवाच ।“राका चानुमती चैव द्विविधा पूर्णिमा मता ।सिनीवाली कुहुश्चैव अमावास्या द्बिधैव तु ॥
अमा नाम रवे रश्मिश्चन्द्रलोके प्रतिष्ठिता ।यस्मात् सोमो वसत्यस्याममावासी ततः स्मृता ॥
पूर्व्वोदितकलाभिन्नपौर्णमास्या निशाकरे ।पूर्णिमानुमती ज्ञेया पश्चास्तमितभास्करे ॥
यस्मात्तामनुमन्यन्ते देवताः पितृभिः सह ।तस्मादनुमती नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता ॥
यदा चास्तमिते सूर्य्ये पूर्णचन्द्रस्य चोद्गमः ।युगपत् सोत्तरा रागस्तदानुमतिपूर्णिमा ॥
राकान्तामनुमन्यन्ते देवताः पितृभिः सह ।रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयोऽब्रुवन् ॥
सिनीवालीप्रमाणन्तु क्षीणशेषो निशाकरः ।अमावास्यां विशत्यर्कं सिनीवाली ततः स्मृता ॥
कुहेति कोकिलेनोक्तो यः कालस्तु समाप्यते ।तत्कालसंज्ञा त्वेषा वै अमावास्या कुहूः स्मृता ।अनुमत्याशवाः कार्य्या सिनीव्याल्याः कुहूंविना ।एतासां विरलः कालः कुमात्रति कुहूः स्मृता ॥
कलाः षोडश सोमस्य शुक्ले वर्द्धयते रविः ।अमृतेनामृतं कृष्णे पीयते दैवतैः क्रमात् ॥
प्रथमां पिबते वह्निर्द्वितीयां पवनः कलाम् ।विश्वेदेवास्तृतीयान्तु चतुर्थीन्तु प्रजापतिः ॥
पञ्चमीं वरुणश्चापि षष्ठीं पिबति वासवः ।सप्तमीमृषयो दिव्या वसवोऽष्टौ तथाष्टमीम् ॥
नवमीं कृष्णपक्षस्य पिबतीन्द्रः कलामपि ।दशमीं मरुतश्चापि रुद्रा एकादशीं कलाम् ।द्वादशीन्तु कलां विष्णुर्धनदश्च त्रयोदशीम् ।चतुर्द्दशीं पशुपतिः कलां पिबति नित्यशः ।ततः पञ्चदशीञ्चैव पिबन्ति पितरः कलाम् ॥
कलावशिष्टो निष्पीतः प्रविष्टः सूर्य्यमण्डलम् ।अमायां विशते रश्मौ अमावासी ततः स्मृता ॥
पूर्व्वाह्णे विशते चार्कं मध्याह्रे तु वनस्पतिम् ।अपराह्णे विशत्यप्सु स्वयोनिवारिसम्भवः ॥
आपः प्रविष्टः सोमस्य शेषया कलयैकया ।तृणगुल्मलतावृक्षान्निष्पादयति चौषधीः ॥
तमोषधिं स्थितं गावश्चरन्त्यापः पिबन्ति च ।तदङ्गानुगतं गोभ्यः क्षारत्वमुपगच्छति ॥
तत्क्षीरममृतं भूत्वा मन्त्रभूतं द्बिजातयः ।स्वाहाकारवषट्कारैर्जुह्वन्त्याहुतयः क्रमात् ॥
हुतमग्निषु देवाय पुनः सोमं विवर्द्धयेत् ।एवं संक्षीयते सोमः क्षीणश्चाप्यायते पुनः ।तस्मात् सूर्य्यः शशाङ्क्षस्य क्षयवृद्धिविधेर्व्विभुः ॥
”इति देवीपुराणे चन्द्रक्षयवृद्धिः ॥
* ॥
ब्रह्मोवाच ।“यदयं वदते लोको वालिशत्वान्महामते ।तदहं संप्रवक्ष्यामि चन्द्रसूर्य्योपरागिकम् ॥
यदि सत्यमयं ग्रस्तस्तेजोराशिर्दिवाकरः ।तत्कथं नोदरस्थेन राहुर्न भस्मसात् कृतः ॥
अथवा राहुणाक्रम्य शत्रुवक्त्रं प्रवेशितः ।तत् कथं दशनैस्तीक्ष्णैः शतधा न विखण्डितः ॥
विमुक्तश्च पुनर्दष्टस्तथैवाखण्डमण्डलः ।न चास्यापहृतं तेजो न स्थानादपसारितः ॥
यदि वा ह्येष निष्पीतः कथं दीप्रतरोऽभवत् ।तस्मान्न तेजसां राशी राहोर्वक्त्रं गमिष्यति ॥
भक्ष्यार्थं सर्व्वदेवानां सोमः सृष्टः स्वयम्भुवा ।तत्रस्थममृतञ्चापि सम्भूतं सूर्य्यतेजसा ॥
पिबन्त्यम्बुमयं देवाः पितरश्च स्वधामृतम् ।त्रयञ्च त्रिशतञ्चैव त्रयस्त्रिंशत्तथैव च ॥
त्रयश्च त्रिसहस्राश्च देवाः भोमं पिबन्ति ये ।राहोरप्यमृतं भाग्यं पुरा सृष्टं स्वयम्भु वा ॥
तस्मात्तद्राहुरागत्य पातुमिच्छति पर्व्वसु ।उद्धृत्य पार्थिवीं छायां मद्राकारान्तमोमयः ॥
पातुमिच्छन् ततश्चेन्दुमाच्छादयति छायया ।शुक्ले च चन्द्रमभ्येति कृष्णे पर्व्वणि भास्करम् ॥
सूर्य्यमण्डलसंस्थन्तु चन्द्रमेव जिघांसति ।तस्मात् पिबति तं राहुस्तनुमस्याविनाशयन् ॥
अविहिंसन् यथा पद्मं पिबति भ्रमरो मधु ।चन्द्रस्थममृतं तद्वदभेदाद्राहुरश्नुते ॥
चन्द्रकान्तो मणिर्यद्वत्तुहिनं क्षरते क्षणात् ।क्षरन्नपि न हीयेत तेजसा नैव मुच्यते ॥
यथा सूर्य्यमणिः सूर्य्यादुत्पाट्य पावकं शुभम् ।न भवत्यङ्गहीनोऽपि तेजसा नैव मुच्यते ॥
एवं चन्द्रश्च सूर्य्यश्च छादितावपि राहुणा ।स्वतेजसा नं मुच्येत नाङ्गहीनौ बभूवतुः ॥
पर्व्वखथ च चन्द्रस्य माणिक्यकलसाकृतिः ।सोमो दैवतसंयोगात् छायायोगाच्च पार्थिवात् ।राहोश्च वरलब्धाद्वै प्रक्षरेदमृतं शशी ॥
स्वदोहकाले संप्राप्ते वत्सं दृष्ट्वा च गौर्यथा ।स्वाङ्गादेव क्षरेत् क्षीरं तथेन्दुः क्षरतेऽमृतम् ।पितेव सूर्य्यो देवानां सोमो मातेव लक्ष्यते ॥
यथा मातुः स्तनं पीत्वा जीवन्ते सर्व्वजन्तवः ।पीत्वामृतं तथा सोमात् तृप्यन्ते सर्व्वदेवताः ॥
सम्भृ तं सर्व्वयोगेषु तथायं क्षरते शशी ।तं क्षरन्तं यथाभागमुपजीवन्ति देवताः ॥
तस्मिन् काले समभ्येति राहुरप्यवकर्षति ।सर्व्वमर्हन्ति भागञ्च पादं पादार्द्धमेव च ॥
आक्रम्य पार्थिवी छाया यावती चन्द्रमण्डलम् ।स्मृतः स भागो राहोस्तु देवभागास्तु शेषकाः ॥
तृप्तिं विधाय देवानां राहोः पर्व्वगतस्य च ।चन्द्रो न क्षयमायाति तेजसा नैव मुच्यते ॥
तिथिभागाश्च यावन्तः पुनन्त्यर्कं प्रमाणतः ।सर्व्वच्छायास्थितः कालस्तावानेव प्रकीर्त्तितः ॥
अतो राहुभुजः सोमः सोमाद्वृद्धिं दिवाकरः ।पर्व्वकाले स्थितिस्त्वेवं विपरीताः पुनः पुनः ॥
अतश्छादयते राहुरभ्रवच्छशिभास्करौ ।राहुरभ्रकसंस्थानः सोममाच्छाद्य तिष्ठति ॥
उद्धृत्य पार्थिवीं छायां धूममेघ इवोत्थितः ।चन्द्रस्य यदवस्तब्धं राहुणा भास्करस्य च ॥
नाम्नावखण्डितं तस्य कैवल्यं व्यामलीकृतम् ।कर्द्दमेन यथा वस्त्रं शुक्लमप्युपहन्यते ॥
एकोद्देशेऽथ सर्व्वद्या राहुणा चन्द्रमास्तथा ।प्रक्षालितं तदेवेह पुनः शुक्लतरं भवेत् ॥
राहुयुक्तं भवेत्तद्वन्निर्म्मलं चन्द्रमण्डलम् ।राहुणा छादितौ वापि दृष्ट्वा चन्द्रदिवाकरौ ॥
विप्राः शान्तिपरा भूत्वा पुनराप्याययन्ति तम् ।एवं न गृह्यते सूर्य्यश्चन्द्रमास्तत्र गृह्यते ॥
अबुधास्तं न पश्यन्ति मानुषा मांसचक्षुषः ।जगत्सम्मोहनं चैतत् ग्रहणं चन्द्रसूर्य्ययोः ॥
”इत्याद्ये देवीपुराणे ग्रहणविकल्पः ॥
* ॥
विधोर्देवपित्राद्यन्नकारणत्वं राजयक्ष्मादिकार-णत्वञ्च कालिकापुराणे २० । २१ अध्याययोर्द्रष्ट-व्यम् ॥
* ॥
(कर्त्तरि, त्रि । यथा, ऋग्वेदे ।१० । ५५ । ५ ।“विधुं दद्राणं समने बहूनांयुवानं सन्तं पलितो जगार ॥
”“विधुं विधातारं सर्व्वस्य युद्धादेः कर्त्तारंविपूर्व्वो दधातिः करोत्यर्थे ।” इति तद्भाष्येसायणः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
विधु
पु०
 व्यध--क । १ चन्द्रे २ कर्पूरे ३ विष्णौ मेदि० । ४ ब्रह्मणिशब्दर० । ५ शङ्करे ६ राक्षसे विश्वः । ७ वायौ ८ युधि चसंक्षिप्नसा० ।
Capeller
German
1. विधु॑
m.
 Schlag (des Herzens).
2. विधु॑ einsam
m.
 Mond.
Grassman
German
vidhú, a., vereinsamt, einsam [von 2. vidh], (BR.).
-úm {881, 5} 〰 dadrāṇám (Mond) sámane bahūnā́m (der Sterne) yúvānam sántam palitás jagāra.
Burnouf
French
विधु विधु
m.
 la Lune.
Brahmā
Viṣṇu.
Un rākṣasa.
Camphre.
Stchoupak
French
विधु-
m.
 lune.
°क्षय-
m.
 décroissance de la lune, nuit sans lune.
°वदना-
f.
 femme au visage de lune.
विधुं-तुद-
m.
 Rāhu.