| YouTube Channel

विद्रधिः (vidradhiH)

 
Apte
English
विद्रधिः [vidradhiḥ], An abscess
त्वग्रक्तमांसमेदांसि प्रदूष्यास्थिसमाश्रिताः । दोषाः शोथं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता मृशम् ॥ महामूलं रुजापन्नं वृत्तं वाप्यथ वायतम् । स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः षड्विधश्च सः ॥ Bhāva
P.
Comp.
 -घ्नः, -नाशनः Hyperanthera Moringa (Mar. शेवगा).
Apte 1890
English
विद्रधिः An abscess.
Apte Hindi
Hindi
विद्रधिः
पुं*
 - "विद् + रुध् + कि, पृषो*"
पीपदार फोड़ा
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विद्रधिः
noun
उदरस्य स्फोटः।
"विद्रधिः घातकः भवति।"
Synonyms:
 गण्डः, विद्रधिः, ध्मानम्, आटोपः, अर्बुदः
noun
शरीरे कुत्रापि रक्ताशुद्धिवशाद् जातानि उद्वर्तनानि।
"सः प्रतिदिनं गण्डे लेपनं करोति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विद्रधिः,
पुं,
 रोगविशेषः । तत्पर्य्यायः । विदरणम् २हृद्ग्रन्थिः ३ हृद्व्रणः ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥
तत्र विद्रधेः संप्राप्तिपूर्व्वकं सामान्यं लक्षण-माह ।“त्वग्रक्तमांसमेदांसि प्रदुष्यास्थिसमाश्रिताः ।दोषाः शोथं शनैर्षोरं जनयन्त्युश्रिता भृशम् ॥
महामूलं रुजावन्तं वृत्तं वाप्यथवायतम् ।स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः षड्विधश्च सः ॥
”अस्थिसमाश्रिता दोषा इति वक्ष्यमाणाद्व्रण-शोथाद्विद्रधेर्भेदार्थम् । यतो व्रणशोथे दोषा-णामस्थिसमाश्रयनियमो नास्ति । घोरं व्रण-शोथाद्दारुणम् । आयतं दीर्घम् ॥
* ॥
षड्-विधत्वं विवृणोति ।“पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा ।षण्णामपि हि तेषान्तु लक्षणं संप्रचक्ष्यते ॥
” * ॥
तत्र वातिकस्य लक्षणमाह ।“कृष्णोऽरुणो वा विषमो भृशमत्यर्थवेदनः ।चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिर्व्वातसम्भवः ॥
”विषमो भृशं क्षणमल्पः क्षणं महान् । चित्रो-त्थानप्रपाकः । चित्रौ नानाविधौ उद्गमप्रपाकौयस्य सः ॥
* ॥
पैत्तिकमाह ।“पक्कोडुम्बरसङ्काशः श्यावो वा ज्वरदाहवान् ।क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः पित्तसम्भवः ॥
”श्लैष्मिकमाह ।“शरावसदृशः पाण्डुः शीतस्निग्धोऽल्पवेदनः ।चिरोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः श्लेष्मसम्भवः ।तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमशो मताः ॥
”सान्निपातिकमाह ।“नानावर्णरुजः स्रावो घाटालो विषमो महान् ।विषमं पच्यते वापि विद्रधिः सान्निपातिकः ॥
”नाना अनेकविधाः । वर्णाः कृष्णरक्तपाण्डुरूपाः ।रुजः तोददाहकण्ड्वादिरूपाः । स्रावाः तनु-पीतसिता यस्य । घाटालः घाटा कृकाटिका-स्यास्ति इति घाटालः । अत्युच्छ्रिताग्र इत्यर्थः ।विषमः निम्नोन्नतः । विषमं पच्यते चापिचिराचिरगभीरोत्तानोर्द्ध्वार्द्धभेदेन विषमं यथास्यात्तथा पच्यते ॥
* ॥
अभिघातजस्यागन्तोःसंप्राप्तिपूर्व्वकं लक्षणमाह ।“तैस्तैर्भावैरभिहिते क्षते वापथ्यकारिणः ।क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत् ॥
ज्वरस्तृष्णा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः ।आगन्तुविद्रधिर्ह्येष पित्तविद्रधिलक्षणः ॥
”तैस्तैर्भावैः काष्ठलोष्टपाषाणादिभिर्हते यथारक्तस्रावो न भवति तथाभिहते क्षते कृते वा ।अथवा खड्गशूलादिभिः क्षते यथा रक्तस्रावोभवति तथा क्षते कृते क्षतोष्मा अत्र क्षतशब्देनहतमात्रमुच्यते । तेनाभिहतक्षतयोरप्युष्मवायु-विसृतः । अभिहतः अभिघातात् क्षते रक्त-क्षयात् कुपितेन वायुना प्रसृतः ईरयेत् कोप-येत् ॥
* ॥
रक्तजमाह ।“कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः ।पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुच्यते ॥
” * ॥
अधिष्ठानविशेषेण लिङ्गविशेषं बोधयितुमाभ्य-न्तरान् विद्रधीनाह ।“आभ्यन्तरानतस्तूर्द्ध्वं विद्रधीन् परिचक्ष्यते ।गुर्व्वसात्मविरुद्धान्नशुष्कशाकान्नभोजनात् ॥
अतिसञ्चीयव्यायामवेगाधातविदाहिभिः ।पृथक् सम्भूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपि-णम् ॥
वल्मीकवत् समुन्नद्धमन्तः कुर्व्वन्ति विद्रधिम् ।गुदे वस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वंक्षणयोस्तथा ॥
वुक्कयोः प्लीह्रि यकृति हृदि वा क्लोम्नि वाप्यथ ।येषां चिह्रानि जानीयात् बाह्यविद्रधिलक्षणैः ।सम्भूय वा मिलित्वा वा समुन्नर्द्धं तदुन्नतम् ॥
” * ॥
स्थानविशेषेण रूपविशेषमाह ।“गुदे वातनिरोधस्तु वस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता ।नाभ्यां हिक्का तथाटोपः कुक्षौ मारुतकोपनम् ॥
कटीपृष्ठग्रहस्तीव्रो वक्षणोत्थे च विद्रधौ ।वुक्कयोः पार्श्वसंकोचः प्लीह्रः श्वासनिरोधनम् ॥
सर्व्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि कासश्च जायते ।श्वासो यकृति हिक्का च क्लोम्नि पेपीयते पयः ॥
”स्रावमार्गमाह ।“नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्द्ध्वमितरे त्वधः ।अधः स्रुतेषु जीवेच्च स्रुतेषूर्द्ध्वं न जीवति ॥
”नाभेरुपरिजा वुक्कादिजाताः । यान्ति स्रवन्तिऊर्द्ध्वमुखात् । इतरे वस्त्यादिजाः । अधःगुदात् । नाभिजस्तूभाभ्यां मार्गाभ्याम् । तथाच हारीतः ।“ऊर्द्ध्वप्रभिन्नेषु मुखान्नराणांप्रवर्त्ततेऽसृक्सहितो हि पूयः ।अधःप्रभिन्नेषु तु पायुमार्गाद्-द्बाभ्यां प्रवृत्तिस्त्विह नाभिजेषु ॥
” * ॥
साध्यत्वादिकमाह ।“अधःस्रुतेषु जीवेत्तु स्रुतेषूर्द्ध्वं न जीवति ।हृन्नाभिवस्तिपर्य्याये तेषु भिन्नेषु बाह्यतः ।जीवेत् कदाचित् पुरुषो नेतरेषु कदाचन ॥
”हृन्नाभिवस्तिपर्य्याये प्लीहक्लोमादिजातेषु ।बाह्यतः शस्त्रवैद्यव्यापारेण भिन्नेषु पुरुषःकदाचित् जीवेत् । इतरेषु हृन्नाभिवस्तिजेषुतथा भिन्नेषु न जीवेत् । हृदादीनां मर्म्मत्वात् ।अतएव भोजः ।“असाध्यो मर्म्मजो ज्ञेयः पक्वोऽपक्वश्च विद्रधिः ।सन्निपातोत्थितोऽप्येवं पक्व एव हि वस्तिजः ॥
हृज्जा नाभेरधोजश्च साध्या मर्म्मसमीपतः ।अपक्वश्चैव पक्वश्च साध्यो नोपरि नाभितः ॥
आध्मानं बद्धनिष्पन्दं छर्दिहिक्कातृषान्वितम् ।रुजाश्वाससमायुक्तं विद्रधिर्नाशयेन्नरम् ॥
” * ॥
बाह्यविद्रधीनां साध्यासाध्यत्वमाह ।“साध्या विद्रधयः पञ्च विवर्ज्ज्यः सान्निपातिकः ।आमं पक्वं विदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् ॥
”शोथवत् वक्ष्यमाणव्रणशोथवत् ॥
* ॥
अथ विद्रधेश्चिकित्सा ।“जलौकापातनं शस्तं सर्व्वस्मिन्नपि विद्रधा ।मृदुर्व्विरेको लघ्वन्नं स्वेदः पित्तोत्तरं विना ॥
अपक्वविद्रधौ युञ्ज्याद्व्रणशोथवदौषधम् ।वातघ्नमूलकल्कैर्व्वा वसातैलघृतान्वितैः ॥
सुखोष्णो वहृलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधौ ।यवगोधूममुद्गैश्च पिष्टैराज्येन लेपयेत् ॥
विलीयते क्षणेनैव ह्यविपक्वस्तु विद्रधिः ।पैत्तिकं विद्रधिं वैद्यः प्रदिह्यात् सर्पिषा युतैः ।पयस्योशीरमधुकचन्दनैर्दुग्धपेषितैः ॥
पयस्यानेकार्थत्वात् अत्र क्षीरकाकोली गुणा-धिक्यात् । तस्या अलाभे अश्वगन्धा ग्राह्या ।“पञ्चवल्कलकल्केन घृतमिश्रेण लेपयेत् ।पिबेद्वा त्रिफलाक्वाथं त्रिवृत्कल्काक्षसंयुतम् ॥
इष्टिकासिकतालोहकीट्टै र्गोशकृता सह ।मूत्रैः सुखोष्णैर्लेपन स्वेदयेत् श्लेष्मविद्रधिम् ॥
दशमूलीकषायेण सस्नेहेन घृतेन च ।शोथं व्रणं वा कोष्णेन सशूलं परिषेचयेत् ॥
पित्तविद्रधिवत् सर्व्वाः क्रिया निरवशेषतः ।विद्रधौ कुशलः कुर्य्यात् रक्ताङ्गस्तु निमित्तयोः ॥
रक्तचन्दनमञ्जिष्ठाविशामधुकगैरिकैः ।क्षीरेण विद्रधौ लेपो रक्ताङ्गन्तु निमित्तके ॥
कृष्णाजाजी विशाला च धामार्गवफलं तथा ।पीतं ह्येते निहन्त्याशु विद्रधीन् कोष्ठसम्भवान् ॥
”धामार्गवफलं कोषातकीफलम् ।“श्वेतवर्षाभुवो मूलं मूलं वरुणकस्य च ।जलेन क्वथितं पीतमन्तर्विद्रधिहृत् परम् ॥
गायत्त्रीत्रिफलानिम्बकटुका मधुकं समम् ।त्रिवृत्पटोलमूलाभ्यां चत्वारोऽंशाः पृथक्पृथक् ॥
मसूरान्निस्तुषान् दद्यात् एष क्वाथो घृताज्जयेत् ।विद्रधिगुल्मवीसर्पदाहमोहज्वरापहः ।तृण्मूर्च्छाच्छर्दिहृद्रोगपित्तासृक्कुष्ठकामलाः ॥
”वाग्भटात् ।“शिग्रुमूलं जले धौतं पिष्टं वस्त्रेण गालयेत् ।तद्रसं मधुना पीत्वा हन्त्यन्तर्विद्रधिं नरः ॥
शोभाञ्जनकनिर्पू हो हिङ्गुसैन्धवसंयुतः ।हन्त्यन्तर्विद्रधिं जन्तोः प्रातः प्रातर्निषेवितः ॥
”निर्यूहः क्वाथः । इति विद्रध्याधिकारः । इतिभावप्रकाशः ॥