धातुः: दल्
मूलधातुः: दल
धात्वर्थः: विदारणे
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: दालयति-ते


धातुः: दल्
मूलधातुः: दल
धात्वर्थः: विशरणे
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: दलति
अनुबन्धादिविशेषः: मित्वपक्षे णिचि दलयति


धातुः: भिद्
मूलधातुः: भिदिर्
धात्वर्थः: विदारणे
गणः: रुधादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: भिनत्ति-भिन्ते
अनुबन्धादिविशेषः: इदित्


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“भिदिर् विदारणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> भेदकह्-दिका, भेदकः-दिका, <a href="#foot_krm03">3</a> बिभित्सकः-त्सिका, <a href="#foot_krm04">4</a> बेभिदकः-दिका;</li> <li> भेत्ता-भेत्री, भेदयिता-त्री, बिभित्सिता-त्री, बेभिदिता- <a href="#foot_krm05">5</a> त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm06">6</a> भिन्दन्- <a href="#foot_krm07">7</a> ती, भेदयन्-न्ती, बिभित्सन्-न्ती;</li> <li> -- भेत्स्यन्-न्ती, भेदयिष्यन्-न्ती-ती, बिभित्सिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- भिन्दानः, भेदयमानः, बिभित्समानः, बेभिद्यमानः;</li> <li> भेत्स्यमानः, भेदयिष्यमाणः, बिभित्सिष्यमाणः, बेभिदिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm08">8</a> गोत्रभिद्, काष्ठभिद्, उद्भित्, प्रभित्-प्रभिदौ-प्रभिदः;</li> <li> <a href="#foot_krm09">9</a> भित्तम् <a href="#foot_krm10">10</a>, भित्तः, <a href="#foot_krm11">11</a> भिन्नम्-भिन्नवान्, भेदितम्-तः, बिभित्सितः, बेभिदितः-तवान्;</li> <li> <a href="#foot_krm12">12</a> <a href="#foot_krm13">13</a> उद्भिदः, <a href="#foot_krm14">14</a> भिदेलिमाः, <a href="#foot_krm15">15</a> भिदुरम्, <a href="#foot_krm16">16</a> <a href="#foot_krm17">17</a> भिद्यः <a href="#foot_krm18">18</a> <a href="#foot_krm19">19</a>, <a href="#foot_krm20">20</a> कर्णभेदी, <a href="#foot_krm21">21</a> <a href="#foot_krm22">22</a> काष्ठभेदः, <a href="#foot_krm23">23</a> बिभिद्वान्, <a href="#foot_krm24">24</a> भेदनः-भेदः, बिभित्सुः, बेभिदः;</li> <li> भेत्तव्यम्, भेदयितव्यम्, बिभित्सितव्यम्, बेभिदितव्यम्;</li> <li> भेदनीयम्, भेदनीयम्, बिभित्सनीयम्, बेभिदनीयम्;</li> <li> भेद्यम्, भेद्यम्, बिभित्स्यम्, बेभिद्यम्;</li> <li> भिद्यमानः, भेद्यमानः, बिभित्स्यमानः, बेभिद्यमानः;</li> <li> ईषद्भेदः-दुर्भेदः-सुभेदः;</li> <li> -- -- भेदः, उद्भेदः, भेदः, बिभित्सः, बेभिदः;</li> <li> भेत्तुम्, भेदयितुम्, बिभित्सितुम्, बेभिदितुम्;</li> <li> <a href="#foot_krm25">25</a> <a href="#foot_krm26">26</a> भिदा, भित्तिः-भिदिः, भेदना, बिभित्सा, बेभिदा;</li> <li> भेदनम्, भेदनम्, बिभित्सनम्, बेभिदनम्;</li> <li> भित्त्वा, भेदयित्वा, बिभित्सित्वा, बेभिदित्वा;</li> <li> संभिद्य, संभेद्य, प्रबिभित्स्य, प्रबेभिद्य, <a href="#foot_krm27">27</a> प्रबेभिदय्य गतः;</li> <li> भेदम् २, भित्त्वा २, भेदम् २, भेदयित्वा २, बिभित्सम् २, बिभित्सित्वा २, बेभिदम् २;</li> <li> बेभिदित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm28">28</a> भिदुः, <a href="#foot_krm29">29</a> भिदिरम्, <a href="#foot_krm30">30</a> भिद्रः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (११६०)</li> <li id="foot_krm02">02 => (७-रुधादिः-१४३९। सक। अनि। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[१। सन्नन्ताण्ण्वुलि, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वे, द्विर्वचनादिषु कृतेषु धातुदकारस्य चर्त्वेन तकारः। एवमुत्तरत्रापि प्रक्रिया ज्ञेया।]]</li> <li id="foot_krm04">04 => [[२। यङन्ते द्विर्वचनादिकेषु कृतेषु, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इत्यभ्यासे गुणः सर्वत्र बोध्यः।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[B। ‘आत्तायुधाहितजनैः सह संयतित्री शत्रोर्मनोरथशतान्यथ बेभिदित्री।’ वा। वि। ३। ५१।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[३। शतरि, ‘रुधादिभ्यः--’ (३-१-७८) इति श्नम् विकरणप्रत्ययः। स च अन्त्यादचः परो भवति। ‘श्नसोरल्लोपः’ (६-४-१११) इति श्नमोऽकारस्य लोपः। एवमेव शानजन्तेऽपि प्रक्रिया ज्ञेया।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[C। ‘निहतश्च स्थितिं भिन्दन् दानवोऽसौ बलद्विषा।’ भ। का। ७। ६८।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[४। ‘सत्सूद्विषद्रुहयुजविदभिद--’ (३-२-६१) इत्यादिना कर्मण्युपपदे, उपसर्गे उपपदेऽपि क्विप्प्रत्ययः। गोत्रं भिनत्तीति गोत्रभित् = इन्द्रः। उद्भित् = लतागुल्मादिः।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[५। क्तप्रत्यये शकलेऽभिधेये ‘भित्तं शकलम्’ (८-२-५९) इत्यनेन निष्ठानत्वाभावो निपात्यते। भित्तमिति शकलपर्यायो रूढिशब्दः। अत्र भिदिक्रिया शब्दव्युत्पत्ते- र्निमित्तम्। स्पष्टमिदं प्रकृतसूत्रे भाष्यादिषु।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [शकलम्]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[६। शकलादन्यत्र, ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः, पूर्वस्य च दः’ (८-२-४२) इत्यनेन निष्ठात- कार-धातुदकारयोर्नत्वे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [पृष्ठम्०९५३+ २८]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[१। ‘इगुपध--’ (३-१-१३५) इत्यादिना कर्तरि कप्रत्ययः। कित्त्वान्न गुणः।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[२। ‘केलिमर उपसंख्यानम्’ (वा। ३-१-९६) इत्यनेन केलिमर्प्रत्ययः। धातोरस्य सकर्मकत्वादयं कर्मणि सम्पद्यते। वृत्त्यादिषु तु ‘कर्मकर्तरि चायमिष्यते’ (काशिका। ३-१-९६) इत्युक्तम्। ‘भिदेलिमाः सरलाः--भेत्तव्याः।’ इति भाष्ये (३-१-९६) कर्मार्थकेन तव्यप्रत्ययेन विवरणात् कर्मार्थकत्वमेवास्य प्रत्ययस्येति बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[३। ‘विदिभिदिच्छिदेः कुरच्’ (३-२-१६२) इति ताच्छीलिकः कुरच्प्रत्ययः। कर्म- कर्तरि प्रत्ययोऽयमिति वृत्तौ लक्ष्यते। भेदनकर्तुः वज्रायुधस्य ‘भिदुरम्’ इत्य- भिधानात् शुद्धकर्तर्येवायं प्रत्यय इति प्रतिभाति।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[आ। ‘अयशो भिदुरालोके कोपधामरणादृते।’ शि। व। १९। ५८।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[४। भिनत्ति कूलमित्यर्थे नदेऽभिधेये कर्तरि ‘भिद्योद्ध्यौ नदे’ (३-१-११५) इति क्यप् निपात्यते। भिद्यः = नदः;\n\n अधुना ‘जम्मू’ राज्ये ‘बई’ इति देशभाषया व्यवह्रियते।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[B। ‘तोयदागम इवोद्ध्यभिद्ययोर्नामधेयसदृशं बिचेष्टितम्।।’ रघुवंशे ११। ८।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [नदः]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[५। कर्ण भिनत्तीति कर्णभेदी = रूक्षध्वनिः, पिशुनश्च। ताच्छील्ये णिनिप्रत्यये रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[C। ‘तेषां निहन्यमानानां संघुष्टैः कर्णभेदिभिः।’ भ। का। ९। २१।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[६। कर्मण्युपपदेऽणि रूपमेवम्। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यत्र भाष्ये एवं प्रयुक्तम्।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[७। लिटः क्वसौ द्विर्वचनादिकेषु कृतेषु रूपमेवम्। ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इत्यत्र कृतद्विर्वचनस्य एकाच एव ग्रहणादत्र नेडिति ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[८। नन्द्यादेराकृतिगणत्वात्, ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इति बहुलग्रहणाद्वा कर्तरि ल्युः ल्युट् वा प्रत्ययः। भेदनः = रोगविशेषः, वराहश्च।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [पृष्ठम्०९५४+ २७]</li> <li id="foot_krm26">26 => [[१। स्त्रियाम्, ‘भिदा विदारणे’ (ग। सू। ३-३-१०४) इति भिदादिपाठाद् भावादौ अङ्। अन्यत्र भित्तिः इत्येव। भित्तिः = कुड्यम्। स्वार्थे कन्प्रत्यये भित्तिका इति भवति। ‘इक् कृष्यादिभ्यः’ (वा। ३-३-१०८) इतीक्प्रत्यये भिदिः इत्यपि भवति।]]</li> <li id="foot_krm27">27 => [[२। यङन्तात् णिचि ल्यपि, ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः। काशि- कायाम् (६-४-५६) उदाहृतोऽयम्।]]</li> <li id="foot_krm28">28 => [[३। ‘पॄभिदि--’ (द। उ। १-१०८) इति कुप्रत्ययः। भिदुः = वज्रम्।]]</li> <li id="foot_krm29">29 => [[४। ‘इषिमदिमुदिखिदिच्छिदिभिदि--’ (द। उ। ८-२६) इति किरच्प्रत्यये रूपमेवम्। भिदिरम् = भेदः।]]</li> <li id="foot_krm30">30 => [[५। औणादिके (द। उ। ८-३१) रक्प्रत्यये रूपमेवम्। भिद्रः = शरः।]]</li></ul>

दल् (द꣡लँ꣡ विदारणे मित् इति भोजः १९२९ - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = दालनम् / दलनम्
अनीयर् = दालनीयः / दलनीयः - दालनीया / दलनीया
ण्वुल् = दालकः / दलकः - दालिका / दलिका
तुमुँन् = दालयितुम् / दलितुम् / दलयितुम्
तव्य = दालयितव्यः / दलितव्यः / दलयितव्यः - दालयितव्या / दलितव्या / दलयितव्या
तृच् = दालयिता / दलिता / दलयिता - दालयित्री / दलित्री / दलयित्री
क्त्वा = दालयित्वा / दलित्वा / दलयित्वा
ल्यप् = प्रदाल्य / प्रदल्य / प्रदलय्य
क्तवतुँ = दालितवान् / दलितवान् - दालितवती / दलितवती
क्त = दालितः / दलितः - दालिता / दलिता
शतृँ = दालयन् / दलन् / दलयन् - दालयन्ती / दलन्ती / दलयन्ती
शानच् = दालयमानः / दलमानः / दलयमानः - दालयमाना / दलमाना / दलयमाना

दल् (द꣡लँ꣡ विशरणे मित् इति भोजः १९२९ - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = दलनम्
अनीयर् = दलनीयः - दलनीया
ण्वुल् = दालकः - दालिका
तुमुँन् = दलितुम्
तव्य = दलितव्यः - दलितव्या
तृच् = दलिता - दलित्री
क्त्वा = दलित्वा
ल्यप् = प्रदल्य
क्तवतुँ = दलितवान् - दलितवती
क्त = दलितः - दलिता
शतृँ = दलन् - दलन्ती

भिद् (भि॒दिँ॑र् विदारणे - रुधादिः - अनिट्)
ल्युट् = भेदनम्
अनीयर् = भेदनीयः - भेदनीया
ण्वुल् = भेदकः - भेदिका
तुमुँन् = भेत्तुम्
तव्य = भेत्तव्यः - भेत्तव्या
तृच् = भेत्ता - भेत्त्री
क्त्वा = भित्त्वा
ल्यप् = प्रभिद्य
क्तवतुँ = भिन्नवान् - भिन्नवती
क्त = भिन्नः / भित्तः - भिन्ना / भित्ता
शतृँ = भिन्दन् - भिन्दती
शानच् = भिन्दानः - भिन्दाना

धातुः: दॄ
मूलधातुः: दॄ
धात्वर्थः: विदारणे
गणः: क्र्यादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: दृणाति
अनुबन्धादिविशेषः: प्वादिः ल्वादिः च


दल - विदारणे (चुरा० उभ० सक० से०) दालयति - ते ।

पदविभागः - >धातुः
कन्नडार्थः - >ಸೀಳು ಮಾಡು /ಒಡೆ /ಭೇದಿಸು

दॄ - विदारणे (क्र्या० पर० सक० से०) दृणाति ।

पदविभागः - >धातुः
कन्नडार्थः - >ಸೀಳು / ಒಡೆ /ಕತ್ತರಿಸು

विदारणे (vidAraNe)

Shabdartha Kaustubha

धातुपाठः (Krishnacharya)