| YouTube Channel

विछ (vicha)

 
धातुप्रदीपः
Sanskrit
विछँ विछ गतौ
- विच्छायति विच्छेस्तुदादिपाठसामर्थ्यादायप्रत्ययान्तादपि शो (25) भवति यथा जुगुप्सत इत्यत्रात्मनेपदम्, एकदेशपाठात् अन्ये तु अत्र पाठसामर्थ्येन सार्वधातुकेऽप्यायप्रत्ययस्य विकल्पविधानमाचक्षते तथा च च्छ्वोः शूडनुनासिके च (6419) इत्यत्र गां विच्छतीति गोविडिति न्यासे दृश्यते एवञ्च विच्छति विच्छायति विविच्छ विच्छायाञ्चकार विच्छिता विच्छायिता विच्छायन्ती विच्छायती विच्छयति विच्छाययति अविविच्छत् अविविच्छायत् विच्छित्वा विच्छायित्वा विच्छितः विच्छतः विच्छायितः विश्नः 149
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
विछँ विछ गतौ
- गुपूधूपविछ (तु0 3128)इत्यायः-विच्छायति विछेस्तुदादिपाठः सार्वधातुकेऽप्यायानित्यत्वे लिङ्गम् पणतिवत्-विच्छति, विच्छती, विच्छन्ती तथा च शपि नित्यमिति भाष्यम् (3131) आर्याः शे विकल्पम्, द्रमिडास्तु पाठबलाद् आयव्यवायेऽपि कार्यमाहुः-विच्छायन्ती विच्छायती, यथा जुगुप्सत इति सन्-व्यवायेऽपि तङ् यजयाच (3390) इति नङ्-विश्नोऽन्तरायः चुरादौ भासार्थः (10197)-विच्छयति 142
धातुवृत्तिः
Sanskrit
विछँ विच्छ (अर्थः) गतौ
उदात्तेत् (विच्छायति) "छे च'' इति तुक् "गुपूधूपविच्छि'' इत्यायः सार्वधातुके नित्यम् (विच्छायांचकार विविच्छ विविच्छतुः विविच्छिथ विविच्छिव) "आयादय आर्द्धधातुके वा'' इत्यार्द्धग्धातुके भाविन्यायोत्पत्तविकल्पः निवृत्तिविकल्पे प्रत्ययलक्षणेनायान्तत्वादाम्प्रत्ययः स्यात्, (विच्छाञ्चकार) इति ( विच्छिता विच्छायिता विच्छिष्यति विच्छायिष्यति विच्छायतु अविच्छायत् विच्छायेत् ) आशिषि ( विच्छाय्यात् विच्छ्यात् अविच्छायीत् अविच्छायिष्टाम् अविच्छीत् अविच्छिष्टाम् विविच्छायिषति विविच्छिषति वेविच्छ्यते ) यङ्लुको विवक्षायान्त्वार्धधातुकविषयत्वस्यैवापहारादायोत्पत्तिविकल्पो नेति प्रागेवोपपारितत्वाद्यङ्लुङ्नास्ति ( विच्छयति अविविच्छत् अविविच्छायत् विश्नः "यजयाच'' इति नङ् "च्छ्वोः शूड्'' इति शः, "नेड्वशि कृति'' इतीण्निषेधः, ( विच्छित्वा विच्छायित्वा विच्छितः विच्छियितः ) अयं भासार्थे चुरादौ 139
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“विछ गतौ”@} 2 ‘णौ विच्छयति भाषार्थे, गतौ विच्छायतीति शे।।
विच्छेराये शतुर्वा नुं शे स्यादिति तुदादिता।’ 3 इति देवः।
4 तरङ्गिण्याम्-- “विच्छेस्तुदादिपाठः-सार्वधातुकेऽप्यायानित्यत्वे लिङ्गम्… तथा च शपि नित्यमिति भाष्यम् 5।
आर्याः शे विकल्पम् 6, द्रमिडास्तु पाठबलाद् आयव्यवायेऽपि कार्यमाहुः--विच्छायन्ती-विच्छायती” इत्युपात्तं वचनमिहात्रानुसन्धेयम्।
भाष्यकारो यदभिप्रैति तस्यानुकूलः सुधाकरोऽपि।
तथा च “तुदादिपाठात् नुम्विकल्पः संभवतीति तुदादिपाठ- स्येदमेव फलं न्याय्यम्।
एवं च नुम्विकल्पात् विच्छन्ती विच्छायतीत्यौत्सर्गिकः शबेवेति नित्यो नुम्” इति पुरुषकारः।
7 विच्छायकः-यिका, विच्छकः-च्छिका, 8 विच्छायकः-यिका, विच्छकः-च्छिका, विविच्छायिषकः-षिका, विविच्छिषकः-षिका, वेविच्छकः 9 -च्छिका
विच्छायिता-त्री, विच्छिता-त्री, विच्छाययिता-त्री, विच्छयिता-त्री, विविच्छा- यिषिता-त्री, विविच्छिषिता-त्री, वेविच्छिता-त्री
10 विच्छायन्-न्ती-ती, विच्छाययन्, विच्छयन्-न्ती-ती, विविच्छायिषन्-विविच्छिषन्-न्ती-ती
-- विच्छायिष्यन्-विच्छिष्यन्-न्ती-ती, विच्छाययिष्यन्-विच्छयिष्यन्-न्ती-ती, विवि- च्छायिषिष्यन्-विविच्छिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- विच्छाययमानः-विच्छायमानः, -- विविच्छायिषमाणः, विविच्छिषमाणः, वेविच्छ्यमानः
-- विच्छाययिष्यमाणः, विच्छायिष्यमाणः, विविच्छायिषिष्यमाणः, विवि- च्छिषिष्यमाणः, वेविच्छिष्यमाणः
11 12 गोविट्-गोविच्छौ-गोविच्छः
13 विच्छाः-विच्छायौ-विच्छायः
विच्छायितम्-तः
विच्छितम्-तः, विच्छाययितम्-तः, विच्छायितः, विविच्छा- यिषितः-विविच्छिषितः, वेविच्छितः-तवान्
विच्छायः-विच्छः, 14 विश्नः
विच्छायः-विच्छः, विविच्छायिषुः-विविच्छिषुः, वेविच्छः
विच्छायितव्यम्-विच्छितव्यम्, विच्छाययितव्यम्-विच्छायितव्यम्, विविच्छायि- षितव्यम्-विविच्छिषितव्यम्, वेविच्छितव्यम्
विच्छायनीयम्-विच्छनीयम्, विच्छायनीयम्-विच्छनीयम्, विविच्छायिषणीयम्- विविच्छिषणीयम्, वेविच्छनीयम्
विच्छाय्यम्-विच्छ्यम्, विच्छाय्यम्-विच्छ्यम्
विविच्छायिष्यम्-विविच्छिष्यम्, वेविच्छ्यम्
ईषद्विच्छायः-दुर्विच्छायः-सुविच्छायः, ईषद्विच्छः-दुर्विच्छः-सुविच्छः
-- विच्छाय्यमानः-विच्छ्यमानः, विच्छाय्यमानः-विच्छ्यमानः, विविच्छायिष्यमाणः-- विविच्छिष्यमाणः, वेविच्छ्यमानः
विच्छायः-विच्छः, विच्छायः-विच्छः, विविच्छायिषः-विविच्छिषः, वेविच्छः
विच्छायितुम्-विच्छितुम्, विच्छाययितुम्-विच्छयितुम्, विविच्छायिषितुम्- विविच्छिषितुम्, वेविच्छितुम्
विच्छाया-विच्छा, विच्छायना-विच्छना, विविच्छायिषा-विविच्छिषा, वेविच्छा
विच्छायनम्-विच्छनम्, विच्छायनम्-विच्छनम्, विविच्छायिषणम्-विविच्छिषणम्, वेविच्छनम्
विच्छायित्वा-विच्छित्वा, विच्छाययित्वा-विच्छयित्वा, विविच्छायिषित्वा-विविच्छि- षित्वा-वेविच्छित्वा
प्रविच्छाय-प्रविच्छ्य, प्रविच्छाय्य-प्रविच्छ्य, प्रविविच्छायिष्य-प्रविविच्छिष्य, प्रवेविच्छ्य
15 विच्छायम् २ -विच्छम् २, विच्छायित्वा २ -विच्छित्वा २, विच्छायम् २ -विच्छम् २, विच्छाययित्वा २ -विच्छयित्वा २, विविच्छायिषम् २ -विविच्छिषम् २, विविच्छायिषित्वा २ -विविच्छिषित्वा २, वेविच्छम् २
वेविच्छित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१५९५)
02
=>
 (६-तुदादिः-१४२३। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। ५६-५७)
04
=>
 [पृष्ठम्१२२७+ २६]
05
=>
 (३-१-३१)
06
=>
 [नुम्]
07
=>
 [[१। ‘गुपूधूपविच्छि--’ (३-१-२८) इति आयप्रत्ययः। ‘आयादय आर्धधातुके वा’ (३-१-३१) इति आर्धधातुकविवक्षायाम् आयप्रत्ययो विकल्पेन भवति। तेन आयप्रत्ययाभावपक्षे विच्छकः इत्यादि। तेन आर्धधातुके सर्वत्र रूपद्वयं (शुद्धे) ज्ञेयम्। ‘छे च’ (६-१-७३) इति तुक्। तस्य चर्त्वेन चकारः। अयं तुक् अन्तरङ्गः। तेन सर्वत्र प्रथममस्य श्रवणं भवति। अतश्च शुद्धात् णिजन्तात् च आयप्रत्ययाभावपक्षे उपधावृद्ध्यादिकं न भवतीति बोध्यम्।]]
08
=>
 [[२। ण्यन्तेऽपि आर्धधातुकविषये सर्वत्र आयप्रत्ययबिकल्पः। तेन रूपद्वयं बोध्यम्।]]
09
=>
 [[३। आर्धधातुकविवक्षायां आयप्रत्ययस्य वैकल्पिकत्वात् आयप्रत्ययान्तस्य अनेकाच्त्वात् यङन्ते आयप्रत्ययो न भवति। तेन एकमेव रूपम्।]]
10
=>
 [[४। शतुः सार्वधातुकत्वेन नित्यमायप्रत्ययः।]]
11
=>
 [पृष्ठम्१२२८+ २८]
12
=>
 [[१। आयप्रत्यया भावपक्षे क्विपि ‘च्छ्वोः शूडनुनासिके च’ (६-४-१९) इति छकारस्य शकारे, षत्वे ष्टुत्वे च रूपमेवम्।]]
13
=>
 [[२। आयप्रत्ययान्तात् क्विपि वलि लोपे रूपमेवम्।]]
14
=>
 [[३। ‘यजयाचयतविच्छ--’ (३-३-९०) इति भावे नङ्प्रत्ययः। ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्निषेधः। प्रत्ययस्य ङित्त्वेन न गुणः। ‘च्छ्वोः--’ (६-४-१९) इति सतुक्कस्य छस्य शकारः। ‘शात्’ (८-४-४४) इति निषेधात् न श्चुत्वम्।]]
15
=>
 [पृष्ठम्१२२९+ २४]