| YouTube Channel

विकिरः (vikiraH)

 
Apte
English
विकिरः [vikirḥ], 1 A scattered portion or fallen bit.
One who tears or scatters, a bird
कङ्कोलीफलजग्धिमुग्धविकिर- व्याहारिणस्तद्भुवो भागाः
Māl.
 6.19.
A well.
A tree.
A scattered portion of rice (offered to hostile beings in a sacrifiee)
उच्छिष्टं भागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः
Ms.*
 3. 245.
Water trickled through
Suśr.
Apte 1890
English
विकिरः 1 A scattered portion or fallen bit.
2 One who tears or scatters, a bird
कंकोलीफलजग्धिमुग्धविकिरव्याहारिणस्तद्भुवो भागाः Māl. 6. 19.
3 A well.
4 A tree.
Apte Hindi
Hindi
विकिरः
पुं*
 - वि + कृ + अप्
बिखरा हुआ भाग या गिरा हुआ नन्हा टुकड़ा
विकिरः
पुं*
 - -
जो फाड़ता या बखेरता है पक्षी
विकिरः
पुं*
 - -
कूआँ
विकिरः
पुं*
 - -
वृक्ष
विकिरः
पुं*
 - वि+कृ+अच्
कुछ गौण पितरों को प्रसन्न करने के लिए बखेरा गया चावल
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 खगः, विहगः, पक्षी, पक्षिणी, विहङ्गः, विहङ्गमः, पतगः, पत्री, पतत्री, विहायाः, गरुत्मान्, नीडजः, नीडोद्भवः, द्विजः, अण्डजः, नगौकाः, पक्षवाहनः, शकुनिः, शकुनः, विकिरः, विष्किरः, वाजी, पतन्, शकुन्तः, नभसङ्गमः, पत्ररथः, विः, पित्सन्
noun
यस्य पक्षौ चञ्चुः विद्यते तथा च यः अण्डकोषात् जायते।
"तडागे नैके चित्राः खगाः सन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विकिरः,
पुं,
 (विकिरति मृत्तिकादीन् भोजनार्थ-मिति । वि + कॄश विक्षेपे + इगुपधेति कः ।)पक्षी । इत्यमरः ॥
(अस्य पर्य्यायो यथा, --“पक्षी खगो विहङ्गश्च विहगश्च विहङ्गमः ।शकुनिर्विः पतत्त्री च विष्किरो विकिरो-ऽण्डजः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥
)कूपः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(विकीर्य्यते इति ।वि + कॄ + घञर्थे कः ।) पूजाकालीनविघ्नोत्-सारणार्थक्षेपणीयतण्डुलादिः । यथा । फडितिसप्त जप्तान् विकिरानादाय ।“अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भुवि संस्थिताः ।ये भूता विघ्नकर्त्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया ॥
”इति विकिरेत् ॥
यथा, --“लाजचन्दनसिद्धार्थभस्मदूर्व्वाकूशाक्षताः ।विकिरा इति सन्दिष्टाः सर्व्वविघ्नौघनाशकाः ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
अग्निदग्धादीनां पिण्डम् । यथा, मनुः । ३ । २४५ ।“असंस्कृतप्रमीतानां योगिनां कुलयोषिताम् ।उच्छिष्टं भागधेयं स्याद्दर्भेषु विकिरश्च यः ॥
”अपि च ।“पिण्डनिर्व्वापरहितं यत्तु श्राद्धं विधीयते ।स्वधावाचनलोपोऽत्र विकिरस्तु न लुप्यते ॥
”इति श्राद्धतत्त्वम् ॥
(यथा च मार्कण्डेये । ३१ । १२ ।“ये वा दग्धाः कुले बालाः क्रियायोग्याह्यसंस्कृताः ।विपन्नास्तेऽन्नविकिरसम्मार्ज्जनजलाशिनः ॥
” * ॥
जलविशेषे, क्ली । तथा च चिन्तामणिधृतवच-नम् ।“नद्यादिनिकटे भूमिर्या भवेद्बालुकामयी ।उद्भाव्यते ततो यत्तु तज्जलं विकिरं विदुः ॥
विकिरं शीतलं स्वच्छं निर्द्दोषं लघु च स्मृतम् ।तुवरं स्वादु पित्तघ्नं मनाक् कफकरं स्मृतम् ॥
”)