| YouTube Channel

विकारः (vikAraH)

 
Apte
English
विकारः [vikārḥ], 1 Change of form or nature, transformation, deviation from the natural state
cf.
 विकृति.
A change, alteration, a modification
प्रमथमुखविकारै- र्हासयामास गूढम्
Ku.*
 7.95
नेत्रवक्त्रविकारैश्च लक्ष्यते$न्तर्गतं मनः
Pt.*
 1.44
Ś.*
 7.
Sickness, disease, malady
विकारं खलु परमार्थतो$ज्ञात्वा$नारम्भः प्रतीकारस्य
Ś.*
 4
Ku.*
 2.48.
Change of mind or purpose
मूर्च्छन्त्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्य- मत्तेषु
Ś.*
 5.18.
A feeling, an emotion
विकारश्चैतन्यं भ्रम- यति च संमीलयति च
U.*
 1.35
3.25, 36
Māl.
 1.3.
Agitation, excitement, perturbation
कुतः परस्मिन् पुरुषे विकारः
Ki.*
 17.23.
Contortion, contraction (as of the features of the face)
प्रमथमुखविकारैर्हासयामास गूढम्
Ku.*
 7.95.
(In Sā&ndot.
phil.
 ) That which is evolved from a previous source or Prakṛiti.
A wound.Comp. -हेतुः a temptation, seduction, cause of perturbation
विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः
Ku.*
 1.59.
Apte 1890
English
विकारः 1 Change of form or nature, transformation, deviation from the natural state
cf. विकृति.
2 A change, alteration, a modification
Pt. 1. 44
Ś. 7.
3 Sickness, disease, malady
विकारं खलु परमार्थतोऽज्ञात्वाऽनारंभः प्रतीकारस्य Ś. 4
Ku. 2. 48.
4 Change of mind or purpose
मूर्छंत्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु Ś. 5. 18.
5 A feeling, an emotion
विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च संमीलयति च U. 1. 35, 3. 25, 36
Māl. 1. 30.
6 Agitation, excitement, perturbation
Ki. 17. 23.
7 Contortion, contraction (as of the features of the face)
प्रमथमुखबिकारैर्हासयामास गूढं Ku. 7. 95.
8 (In Sān, phil.) That which is evolved from a previous source or Prakṛti.
9 A wound.
Comp.
हेतुः a temptation, seduction, cause of perturbation
विकारहेतौ सति विक्रियंते येषां न चेतांसि त एव धीराः Ku. 1. 59.
Apte Hindi
Hindi
विकारः
पुं*
 - वि + कृ + घञ्
"रूप या प्रकृति का परिवर्तन, रूपान्तरण, प्राकृतिक अवस्था से व्यत्यय"
विकारः
पुं*
 - -
"परिवर्तन, अदल-बदल, सुधार"
विकारः
पुं*
 - -
"बीमारी, रोग, व्याधि"
विकारः
पुं*
 - -
मन या अभिप्राय का बदलना
विकारः
पुं*
 - -
"भावना, संवेग"
विकारः
पुं*
 - -
"विक्षोभ, उत्तेजना, उद्वेग "
विकारः
पुं*
 - -
"विकृत रूप, आकुंचन "
विकारः
पुं*
 - -
जो पूर्वस्रोत या प्रकृति से विकसित हो
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अस्वास्थ्यता, अस्वास्थ्यत्वम्, विकारः, आरोग्यरहितता, आरोग्यरहितत्वम्
noun
रुग्णावस्था आरोग्यस्य अभावः वा।
"अस्वास्थ्यतया तेषां जीवनं दुस्सहं जातम्।"
Synonyms:
 परिणमनम्, परिणतिः, परिणामः, विकारः, विपरिणामः, वैकार्यम्
noun
कस्मिञ्चित् वस्तूनि जातं महत्प्रमाणेन परिवर्तनम्।
"श्यामस्य गृहस्य परिणमनं दृष्ट्वा वयं विस्मिताः जाताः।"
Synonyms:
 रूपान्तरम्, परिवर्तः, विकृतिः, विकारः, परिणमनम्, परिणतिः
noun
एकं रूपं त्यक्त्वा अन्यरूपग्रहणम्।
"गृहस्य रूपान्तरं क्रियते।"
Synonyms:
 विकारः, परिणतिः, परिणामः, विक्रिया, विपरिणामः, विकारत्वम्, विवर्तनम्
noun
कस्यचित् वस्तुनः तस्य नियतरूपात् भिन्नम् रूपम्।
"गोधूमानां क्षोदः तेषां विकारः अस्ति।"
Synonyms:
 विकारः, विकृतिः
noun
यः अन्यथा जातः।
"जलेन मूर्त्यां विकारः जातः।"
Tamil
Tamil
விகார: : உருவத்தில் மாற்றம், இயற்கை நிலையில் மாற்றம், நோய், பரபரப்பு, உணர்ச்சி.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विकारः,
पुं,
 (वि + कृ + घञ् ।) प्रकृतेरन्यथाभावः ।तत्पर्य्यायः । परिणामः २ विकृतिः ३ विक्रिया४ । इत्यमरः ॥
विकृत्या ५ । इति भरतः ॥
केचित्तु पूर्व्वद्वयं प्रकृतिध्वंसजन्यविकारे यथाकाष्ठस्य विकारो भस्म । मृत्पिण्डस्य घट इति ।परद्वयं विकारमात्रे यथा मुखस्य विकृतिःक्रोधरक्तता । काष्ठस्य भस्म च । इति भरतः ॥
(यथा, कुमारे । ७ । ९५ ।“अपि शयनसखिभ्यो दत्तवाचं कथञ्चित्प्रमथमुखविकारैर्हासयामास गूढम् ॥
”प्रकृतिविकृतिः । यथा, हरिवंशे । २४९ । ३५ ।“शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धस्तथैव च ।प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत् कारणं महत् ॥
”अस्य विशेषविबरणं विकृतिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)रोगः । इति मेदिनी । रे, २१८ ॥
(यथा, --“विकारो धातुवैषम्यं साम्यं प्रकृतिरुच्यते ।सुखसंज्ञकमारोग्यं विकारो दुःखमेव च ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने नवमेऽध्याये ॥
मत्स्यः । तत्पर्य्यायो यथा, --“मत्स्यो मीनो विकारश्च झषो वैशारिणो-ऽण्डजः ।शकुलो पृथुरोमा च स सुदर्शन इत्यपि ॥
रोहिताद्यास्तु ये जीवास्ते मत्स्याः परि-कीर्त्तिताः ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥
)