| YouTube Channel

विकल्पः (vikalpaH)

 
Apte
English
विकल्पः [vikalpḥ], 1 Doubt, uncertainty, indecision, hesitation
तत् सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः
R.*
 17.49.
Suspicion
Mu.*
 1.
Contrivance, art
मायाविकल्परचितैः
R.*
 13.75.
Option, alternative (in
gram.
 )
तुल्यार्थयोर्हि तुल्यविषययो- र्विकल्पो भवति न नानार्थयोः ŚB. on MS.* 1.6.33.
Sort, variety
दण्डविकल्पः
Ms.*
 9.228
भूषणानां विकल्पम्
Me.*
 76.
An error, a mistake, ignorance.
Distinction
एवं सुरासुरगणाः समदेशकालहेत्वर्थकर्ममतयो$पि फले$विकल्पाः
Bhāg.*
 8.9.28.
A division of Kalpa
यावान् कल्पो विकल्पो वा यथा कालो$नुमीयते
Bhāg.*
 2.8.12.
A god
वैकारिको विकल्पानाम्
Bhāg.*
 1.85.11.
Origin (उत्पत्ति)
आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः
Bhāg.*
 11.25.27.
Admission, statement.
Fancy, imagination.
Mental occupation.
Comp.
 -उपहारः an optional offering. -जालम् a net-like indecision, a dilemma.
Apte 1890
English
विकल्पः 1 Doubt, uncertainty, indecision, hesitation
तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः R. 17. 49.
2 Suspicion
Mu. 1.
3 Contrivance, art
मायाविकल्परचितैः R. 13. 75.
4 Option, alternative (in gram.).
5 Sort, variety.
6 An error, a mistake, ignorance.
7 Distinction.
Comp.
उपहारः an optional offering.
जालं a net-like indecision, a dilemma.
Apte Hindi
Hindi
विकल्पः
पुं*
 - वि + त्कृप् + घञ्
"सन्देह, अनिश्चय, अनिर्णय, संकोच"
विकल्पः
पुं*
 - -
शंका
विकल्पः
पुं*
 - -
"कूटयुक्ति, कला "
विकल्पः
पुं*
 - -
"वरणस्वतंत्रता, वैकल्पिक"
विकल्पः
पुं*
 - -
"प्रकार, भेद"
विकल्पः
पुं*
 - -
"अशुद्धि, भूल, अज्ञान"
विकल्पः
पुं*
 - विक्लृप्+घञ्
उत्पति
विकल्पः
पुं*
 - -
"मान लेना, उक्ति"
विकल्पः
पुं*
 - -
"उत्प्रेक्षा, कल्पका"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
वि + कृपू = विकल्पः ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಸಂಶಯಪಡು /ಸಂದೇಹಿಸು
प्रयोगाः - > "रात्रिन्दिवविभागेषु यदादिष्टं महीक्षिताम् । तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः ॥"
उल्लेखाः - > रघु० १७-४९
वि + कृपू = विकल्पः ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡು /ಪಕ್ಷಾಂತರವನ್ನು ಅಂಗೀಕಾರ ಮಾಡು /ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದನ್ನು ಮಾಡು
प्रयोगाः - > "तस्य दण्डविकल्पः स्यात् यथेष्टं नृपतेस्तथा"
उल्लेखाः - > मनु० ९-२२८
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 संशयः, संशीतिः, सन्देहः, संदेहः, शङ्का, वितर्कः, आशङ्का, विकल्पः, भ्रान्तिः, विभ्रमः, द्वैधीभावः, अनुपन्यासः, विचिकित्सा, द्वापरः
noun
एकधर्म्मिकविरुद्धभावाभावप्रकारकं ज्ञानम्।
"रामस्य वचने मम संशयः अस्ति।"
Synonyms:
 विकल्पः
noun
प्राप्तेषु नैकेषु पर्यायेषु ग्रहणयोग्यः पर्यायः।
"रुग्णः अन्यं रुग्णालयं नेतव्यः अन्यः विकल्पः नास्ति।"
Synonyms:
 विलम्ब, विलम्बनम्, कालयापः, कालक्षेपः, क्षेपः, विकल्पः, दीर्घसूत्रता, दीर्घीकरणम्
noun
नियत समयात् अधिकः समयः।
"विलम्बः जायते आगच्छामि चिन्ता मास्तु।"
Synonyms:
 विकल्पः
noun
एकः जनसमूहः ।
"विकल्पस्य उल्लेखः महाभारते वर्तते"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: विकल्पः
Root: विकल्पः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ sewn
⇒ woven
Shloka(s):
3|3|244|1 ► प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|249|1 ► नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु। (नानार्थवर्गः)
3|3|250|2 ► उपमायां विकल्पे वा सामि त्वर्धे जुगुप्सिते॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|244|1 ⇢ (उत) (अव्य)
➠ 3|3|249|1 ⇢ नुः (नु) (अव्य)
➠ 3|3|250|2 ⇢ वा (वा) (अव्य)
Related word(s):
जातिः ➡ बुद्धिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विकल्पः,
पुं,
 (विरुद्धं कल्पनमिति । वि +कृप + घञ् ।) भ्रान्तिः । (यथा, देवीभाग-वते । १ । १९ । ३२ ।“विकल्पोपहतस्त्वं वै दूरदेशमुपागतः ।न मे विकल्पसन्देहो निर्व्विकल्पोऽस्मि सर्व्वथा ॥
”)कल्पनम् । इति मेदिनी । पे, ॥
(यथा, भाग-वते । ५ । १६ । २ ।“तत्रापि प्रितव्रतरथचरणपरिखातैः सप्तभिःसप्त सिन्धवः उपकॢप्ताः । यत एतस्याः सप्त-द्वीपविशेषविकल्पस्त्वया भगवन् खलु सूचितः ॥
”संशयः । यथा, रघुः । १७ । ४९ ।“रात्रिन्दिवविभागेषु यथादिष्टं महीक्षिताम् ।तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः ॥
”नानाविधः । यथा, मनुः । ९ । २२८ ।“प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा तन्निषेवेत यो नरः ।तस्य दण्डविकल्पः स्याद्तथेष्टं नृपतेस्तथा ॥
”)विविधकल्पः । स च द्विविधः । व्यवस्थितः ।एच्छिकश्च । सोऽप्याकाङ्क्षाविरहे युक्तः । तथाच भविष्ये ।“स्मृतिशास्त्रे विकल्पस्तु आकाङ्क्षापूरणे सति ॥
”इच्छाविकल्पेऽष्टदोषाः । यथा, --“प्रमाणत्वाप्रमाणत्वपरित्यागप्रकल्पना ।प्रत्युज्जीवनहानिभ्यां प्रत्येकमष्टदोषता ॥
”व्रीहिभिर्यजेत यवैर्यजेत इति श्रूयते । तत्रव्रीहिप्रयोगे प्रतीतयवप्रामाण्यपरित्यागः ।अप्रतीतयवाप्रामाण्यपरिकल्पनम् । इदन्तु पूर्व्व-स्मात् पृथक् वाक्यं अन्यथा समुच्चयेऽपि याग-सिद्धिः स्यात् । अतएव विकल्पे न उभयःशास्त्रार्थ इत्युक्तम् । प्रयोगान्तरे यवे उपा-दीयमाने परित्यक्तयवप्रामाण्योज्जीवनं स्वीकृत-यवाप्रामाण्यहानिरिति चत्वारो दोषाः । एवंव्रीहावपि चत्वारः । इत्यष्टौ दोषा इच्छा-विकल्पे । तथा चोक्तम् ।“एवमेवाष्टदोषोऽपि यद्व्रीहियववाक्ययोः ।विकल्प आश्रितस्तत्र गतिरन्या न विद्यते ॥
”इति ॥
एकार्थतया विविधं कल्प्यते इति विकल्पः ।तस्मादष्टदोषभिया उपोष्य द्वे तिथी इत्यत्रन इच्छाविकल्पः किन्तु व्यवस्थितविकल्पः ।इत्येकादशीतत्त्वम् ॥
(अवान्तरः कल्पः । यथा, भागवते । २ । ८ । ११ ।“यावान् कल्पो विकल्पो वा यथा कालोऽनु-मीयते ॥
”देवता । यथा, भागवते । १० । ८५ । ११ ।“वैकारिको विकल्पानां प्रधानमनुशायि-नाम् ॥
”“विविधं आधिदैवाध्यात्माधिभूतभेदेन कल्प्यन्तेइति विकल्पा देवास्तेषां कारणं वैकारिकःसात्त्विकोऽहङ्कारश्च त्वम् ॥
” इति तट्टीकायांस्वामी ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“कृपू सामर्थ्ये”@} 2 वृतादिः।
सामर्थ्यम् = शक्तिः, योग्यता वा।
‘कल्पते शपि सामर्थ्ये, कल्पयत्यवकल्कने।
अदन्तस्य कृपेर्णौ तु दौर्बल्ये कृपयेदिति।।’ 3 इति देवः।
4 कल्पकः-ल्पिका, कल्पकः-ल्पिका, 5 चिकॢप्सकः-प्सिका, 6 चलीकॢपकः-पिका
7 कल्पिता-कल्प्ता-त्री, कल्पयिता-त्री, चिकॢप्सिता-त्री, चलीकॢपिता-त्री
-- कल्पयन्-न्ती, 8 चिकॢप्सन्-न्ती
-- 9 कल्प्स्यन्-न्ती-ती, कल्पयिष्यन्-न्ती-ती, चिकॢप्सिष्यन्-न्ती-ती
-- कल्पमानः, कल्पयमानः, 10 चिकल्पिषमाणः-चिकॢप्समानः, चलीकॢप्यमानः
कल्पिष्यमाणः कल्प्स्यमानः कल्पयिष्यमाणः, चिकल्पिषिष्यमाणः चिकॢप्सिष्यमाणः चलीकॢपिष्यमाणः
सुकॢप्-सुकॢपौ-सुकॢपः
-- -- -- 11 12 कॢप्तम् 13 -कॢप्तः-कॢप्तवान्, कल्पितः, चिकॢप्सितः, चलीकॢपितः-तवान्
14 कॢपः, 15 कल्पनः, कल्पः, चिकॢप्सुः, चलीकॢपः
कल्पितव्यम्-क्ल्प्तव्यम्, कल्पयितव्यम्, चिकॢप्सितव्यम्, चलीकॢपितव्यम्
कल्पनीयम्, कल्पनीयम्, चिकॢप्सनीयम्, चलीकॢपनीयम्
16 कल्प्यम्, कल्प्यम्, चिकॢप्स्यम्, चलीकॢप्यम्
ईषत्कल्पः-दुष्कल्पः-सुकल्पः
-- -- -- कॢप्यमानः, कल्प्यमानः, चिकॢप्स्यमानः-चिकल्पिष्यमाणः, चलीकॢप्यानः
कल्पः विकल्पः, कल्पः, चिकॢप्सः, चलीकॢपः
कल्पितुम्-कल्प्तुम्, कल्पयितुम्, चिकॢप्सितुम्, चलीकॢपितुम्
कॢप्तिः, कल्पना, चिकॢप्सा, चलीकॢपा
कल्पनम्, कल्पनम्, चिकॢप्सनम्, चलीकॢपनम्
17 कल्पित्वा-कॢप्त्वा, कल्पयित्वा, चिकॢप्सित्वा, चलीकॢपित्वा
प्रकॢप्य, प्रकल्प्य, प्रचिकॢप्स्य, प्रचलीकॢप्य
कल्पम् २, कल्पित्वा-कॢप्त्वा २, कल्पम् २, कल्पयित्वा, २, चिकॢप्सम् २, चिकॢप्सित्वा २, चलीकॢपम् २
चलीकॢपित्वा २
18 कृपणः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (२५२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-७६२-अक। वेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १३५)
04
=>
 [[१। ‘कृपो रो लः’ (८-२-१८) इति लत्वम्।]]
05
=>
 [[२। ऊदिल्लक्षणमिड्विकल्पं बाधित्वा, ‘तासि च कॢपः’ (७-२-६०) इति नित्यमि- ण्णिषेधः। ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वान्न गुणः। यद्यपि धातु- रूपप्रकाशिकायां अस्माद् धातोः सन्नन्तात् तव्यदादिषु ‘चिकल्पिषितव्यम् चिकॢप्सितव्यम्’ इति वैकल्पिकेड्घटितानि रूपाणि प्रदर्शितानि
\n\n तथापि ‘तासि च कॢपः’ (७-२-६०) इत्यत्र ‘परस्मैपदेषु’ इत्यनुवर्तमानस्य पदस्य ‘तङानयोरभावे’ इत्यर्थकतया नित्यमिण्णिषेधेन भाव्यम्। ‘स्वरतिसूति--’ (७-२-४४) इत्यादिना प्राप्तं वैकल्पिकेडागमं ‘तासि च कॢपः’ (७-२-६०) इति निषेधः बाधत एवेति, इडभावघटितरूपमेव साधु--इति प्रतिभाति। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[३। ‘रीगृदुपधस्य च’ (७-४-९०) इति अभ्यासस्य रीगागमः। उभयत्र लत्वम्।]]
07
=>
 [[४। ‘स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितो वा’ (७-२-४४) इति ऊदित्त्वादिड्विकल्पः।]]
08
=>
 [[५। ‘लुटि च कॢपः’ (१-३-९३) इति परस्मैपदविकल्पः।]]
09
=>
 [[६। ‘लुटि च कॢपः’ (१-३-९३) इति स्यप्रत्यये विवक्षिते परस्मैपदविकल्पः।]]
10
=>
 [[७। ‘तासि च कॢपः’ (७-२-६०) इत्यत्र ‘परस्मैपदेषु’ इत्यस्य, ‘तङानयोरभावे’ इत्यर्थकत्वात्, अत्र ‘स्वरतिसूति--’ (७-२-४४) इत्यादिना इड्विकल्पः। एवं सन्नन्तात् यक्यपि ज्ञेयम्।]]
11
=>
 [पृष्ठम्०२५१+ २०]
12
=>
 [[१। ऊदित्त्वादिटो वैकल्पिकत्वेन, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठायामिण्णिषेधः।]]
13
=>
 [[आ। ‘अशर्धनैर्गोपकुलैस्सहासौ ययौ कृवास्यन्दसुकॢप्तमोदैः।।’ धा। का। २-३।]]
14
=>
 [[२। ‘इगुपधज्ञा--’ (३-१-१३५) इति कर्तरि कः।]]
15
=>
 [[३। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु युच्।]]
16
=>
 [[४। ‘ऋदुपधाच्चाकॢपि--’ (३-१-११०) इति पर्युदासात् ण्यत्प्रत्यय एव।]]
17
=>
 [[५। इट्पक्षे, ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधाद् गुणः।]]
18
=>
 [[६। बाहुलकादौणादिके क्युन्प्रत्ययेऽनादेशे रूपम्। कित्त्वान्न गुणः। किञ्चिदपि यो न ददाति स एवमुच्यते।]]