| YouTube Channel

वासुदेवः (vAsudevaH)

 
Apte
English
वासुदेवः [vāsudēvḥ], [वसुदेवस्यापत्यम् अण्]
Any descendant of Vasudeva.
Particularly, Kṛiṣṇa.
The sage Kapila
वासुदेवेति यं प्राहुः कपिलं मुनिपुङ्गवम्
Mb.
 * 3.17.32.-वी Asparagus Racemosus (Mar. शतावरी).
Apte 1890
English
वासुदेवः [वसुदेवस्यापत्यम् अण्] 1 Any descendant of Vasudeva.
2 Particularly, Kṛṣṇa.
Hindi
Hindi
देवत्व की व्यक्तित्व, KRishhNa की
Apte Hindi
Hindi
वासुदेवः
पुं*
 - वसुदेवस्यापत्यम् अण्
वसुदेव की संतान
वासुदेवः
पुं*
 - -
विशेष रूप से कृष्ण
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वासुदेव-उपनिषद्, वासुदेवः
noun
एका उपनिषद्।
"वासुदेव-उपनिषद् सामवेदेन सम्बन्धिता।"
Synonyms:
 कृष्णः, नारायणः, दामोदरः, हृषीकेशः, केशवः, माधवः, अच्युतः, गोविन्दः, जनार्दनः, गिरिधरः, दैवकीनन्दनः, माधवः, शौरिः, अहिजितः, योगीश्वरः, वंशीधरः, वासुदेवः, कंसारातिः, वनमाली, पुराणपुरुषः, मुकुन्दः, कंसारिः, वासुः, मुरलीधरः, जगदीशः, गदाधरः, नन्दात्मजः, गोपालः, नन्दनन्दनः, यादवः, पूतनारिः, मथुरेशः, द्वारकेशः, पाण्डवायनः, देवकीसूनुः, गोपेन्द्रः, गोवर्धनधरः, यदुनाथः, चक्रपाणिः, चतुर्भुजः, त्रिविक्रमः, पुण्डरीकाक्षः, गरुडध्वजः, पीताम्बरः, विश्वम्भरः, विश्वरुजः, सनातनः, विभुः, कान्तः, पुरुषः, प्रभुः, जितामित्रः, सहस्रवदनः
noun
यदुवंशीय वसुदेवस्य पुत्रः यः विष्णोः अवतारः इति मन्यते।
"सूरदासः कृष्णस्य परमो भक्तः।"
Synonyms:
 विष्णुः, नारायणः, कृष्णः, वैकुण्ठः, विष्टरश्रवाः, दामोदरः, हृषीकेशः, केशवः, माधवः, स्वभूः, दैत्यारिः, पुण्डरीकाक्षः, गोविन्दः, गरुडध्वजः, पीताम्बरः, अच्युतः, शार्ङ्गी, विष्वक्सेनः, जनार्दनः, उपेन्द्रः, इन्द्रावरजः, चक्रपाणिः, चतुर्भुजः, पद्मनाभः, मधुरिपुः, वासुदेवः, त्रिविक्रमः, दैवकीनन्दनः, शौरिः, श्रीपतिः, पुरुषोत्तमः, वनमाली, बलिध्वंसी, कंसारातिः, अधोक्षजः, विश्वम्भरः, कैटभजित्, विधुः, श्रीवत्सलाञछनः, पुराणपुरुषः, वृष्णिः, शतधामा, गदाग्रजः, एकशृङ्गः, जगन्नाथः, विश्वरूपः, सनातनः, मुकुन्दः, राहुभेदी, वामनः, शिवकीर्तनः, श्रीनिवासः, अजः, वासुः, श्रीहरिः, कंसारिः, नृहरिः, विभुः, मधुजित्, मधुसूदनः, कान्तः, पुरुषः, श्रीगर्भः, श्रीकरः, श्रीमान्, श्रीधरः, श्रीनिकेतनः, श्रीकान्तः, श्रीशः, प्रभुः, जगदीशः, गदाधरः, अजितः, जितामित्रः, ऋतधामा, शशबिन्दुः, पुनर्वसुः, आदिदेवः, श्रीवराहः, सहस्रवदनः, त्रिपात्, ऊर्ध्वदेवः, गृध्नुः, हरिः, यादवः, चाणूरसूदनः, सदायोगी, ध्रुवः, हेमशङ्खः, शतावर्त्ती, कालनेमिरिपुः, सोमसिन्धुः, विरिञ्चिः, धरणीधरः, बहुमूर्द्धा, वर्धमानः, शतानन्दः, वृषान्तकः, रन्तिदेवः, वृषाकपिः, जिष्णुः, दाशार्हः, अब्धिशयनः, इन्द्रानुजः, जलशयः, यज्ञपुरुषः, तार्क्षध्वजः, षड्बिन्दुः, पद्मेशः, मार्जः, जिनः, कुमोदकः, जह्नुः, वसुः, शतावर्तः, मुञ्जकेशी, बभ्रुः, वेधाः, प्रस्निशृङ्गः, आत्मभूः, सुवर्णबिन्दुः, श्रीवत्सः, गदाभृत्, शार्ङ्गभृत्, चक्रभृत्, श्रीवत्सभृत्, शङ्खभृत्, जलशायी, मुरमर्दनः, लक्ष्मीपतिः, मुरारिः, अमृतः, अरिष्टनेमः, कपिः, केशः, जगदीशः, जनार्दनः, जिनः, जिष्णुः, विक्रमः, शर्वः
noun
देवताविशेषः हिन्दुधर्मानुसारं जगतः पालनकर्ता।
"एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते जघन्यजस्तु सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः।"
Synonyms:
 वासुदेवः
noun
कुषाणवंशीयः राजा।
"वासुदेवः कुषाणवंशोद्भवः अन्तिमः राजा आसीत्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वासुदेवः,
पुं,
 (वसुदेवस्यापत्यमिति । वसुदेव +“ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ।” ४ । १ । ११४ ।इति अण् । यद्वा, सर्व्वत्रासौ वसत्यात्मरूपेणविश्वम्भरत्वादिति । वस् + बाहुलकात् उण्वासुः । वासुश्चासौ देवश्चेति कर्म्मधारयः ।अस्य नामनिरुक्तिस्तु परतो ज्ञेया ।) श्रीकृष्णः ।इत्यमरः ॥
तत्पर्य्यायः । वसुदेवभूः २ । इतिहेमचन्द्रः ॥
सव्यः २ सुभद्रः ४ वासुभद्रः ५षडङ्गजित् ६ षड्बिन्दुः ७ प्रश्निशृङ्गः ८ प्रश्नि-भद्रः ९ गदाग्रजः १० मार्जः ११ वभ्रुः १२लोहिताक्षः १३ परमाण्वङ्गकः १४ । इतिशब्दमाला ॥
अन्यत् कृष्णशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
श्रीकृष्णशरीरस्य नित्यत्वं यथा, --श्रीसनत्कुमार उवाच ।“भद्रं वो मुनयः शश्वत्तपसां फलमीप्सितम् ।कृष्णस्य कुशलप्रश्नं शिवबीजस्य निष्फलम् ॥
साम्प्रतं कुशलं वश्च दर्शनं परमात्मनः ।भक्तानुरोधाद्देहस्य परस्य प्रकृतेरपि ॥
निर्गुणस्य निरोहस्य सर्व्वबीजस्य तेजसः ।भारावतारणायैव चाविर्भूतस्य साम्प्रतम् ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।शरीरधारिणश्चापि कुशलप्रश्नमीप्सितम् ।तत्कथं कुशलप्रश्नं मयि विप्र न विद्यते ॥
सनत्कुमार उवाच ।शरीरे प्राकृते नाथ सन्त्रतञ्च शुभाशुभम् ।नित्यदेहे क्षेमबीजे शिवप्रश्नमनर्थकम् ॥
श्रीभगवानुवाच ।यो यो विग्रहधारी च स च प्राकृतिकः स्मृतः ।देहो न विद्यते विप्र तां नित्यां प्रकृतिं विना ॥
सनत्कुमार उवाच ।रक्तबिन्दूद्भवा देहास्ते च प्राकृतिकाः स्मृताः ।कथं प्रकृतिनाथस्य बीजस्य प्राकृतं वपुः ॥
सर्व्वबीजस्य सर्व्वादिर्भवांश्च भगवान् स्वयम् ।सर्व्वेषामवताराणां प्रधानं बीजमव्ययम् ॥
कृत्वा वदन्ति वेदाश्च नित्यं नित्यं सनातनम् ।ज्योतिःस्वरूपं परमं परमात्मानमीश्वरम् ॥
मायया सगुणञ्चैव मायेशं निर्गुणं परम् ।प्रवदन्ति च वेदाङ्गास्तथा वेदविदः प्रभो ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।साम्प्रतं वासुदेवोऽहं भक्तवीर्य्याश्रितं वपुः ।कथं न प्राकृतो विप्र शिवप्रश्नमभीप्सितम् ॥
सनत्कुमार उवाच ।वासः सर्व्वनिवासश्च विश्वानि यस्य लोमसु ।तस्य देवः परं ब्रह्म वासुदेव इतीरितः ॥
वासुदेवेति तन्नाम वेदेषु च चतुर्षु च ।पुराणेष्वितिहासेषु यात्रादिषु च दृश्यते ॥
रक्तवीर्य्याश्रितो देहः कृते वेदे निरूपितः ।साक्षिणो मुनयश्चात्र धर्म्मः सर्व्वत्र एव हि ॥
साक्षिणो मम वेदाश्च रविचन्द्रौ च साम्प्रतम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ८७ अध्यायः ॥
तस्य नामव्युत्पत्तिः ।“सर्व्वत्रासौ समस्तञ्च वसत्यत्रेति वै यतः ।ततः स वासुदेवेति विद्बद्भिः परिगीयते ॥
”इति विष्णुपुराणे १ अंशे २ अध्यायः ॥
अपि च ।“सर्व्वाणि तत्र भूतानि वसन्ति परमात्मनि ।भूतेष्वपि च सर्व्वात्मा वासुदेवस्ततः स्मृतः ॥
खाण्डिक्यजनकायाह ष्टष्टः केशिध्वजः पुरा ।नामव्याख्यामनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ॥
भूतेषु वसते सोऽन्तर्व्वसन्त्यत्र च तानि यत् ।धाता विधाता जगतां वादेवस्ततः प्रभुः ॥
”इति तत्रैव । ६ । ५ । ८० -- ८२ ॥
* ॥
(तथा च महाभारते । ५ । ७० । ३ ।“वसनात् सर्व्वभूतानां वसुत्वात् देवयोनितः ।वासुदेवस्ततो वेद्यो बृहत्वात् विष्णुरुच्यते ॥
”)अस्य अङ्गप्रत्यङ्गमन्त्रा यथा, --“बीजस्तु वासुदेवस्य पुरैव प्रतिपादितम् ।तदङ्गमन्त्रं राजेन्द्र द्वादशाक्षरमुच्यते ॥
ओँ नमो भगवते वामुदेवाय वै पदम् ।अङ्गमन्त्रं तथैतस्य वासुदेवस्य कीर्त्तितम् ॥
अस्य प्रत्यङ्गरूपन्तु दधिवामनसंज्ञकम् ।तस्य मन्त्रं नरश्रेष्ठ शम्भुना भाषितं शृणु ॥
ओँ नमो विष्णवे पूर्व्वं पदं तस्य प्रकोर्त्तितम् ।पदन्तु सुरपतये चतुर्थ्यन्तं महाबलम् ॥
स्वाहान्तं हृदयासन्नं प्रत्यङ्गं वैष्णवं मतस् ।मन्त्रद्वयन्तु यो वेद बीजं प्रत्यङ्गमन्त्रकम् ॥
स पूषा देवकायस्तु न स भूयोऽभिजायते ।सर्व्वस्तूत्तरतन्त्रोक्तः क्रमो ग्राह्यः प्रपूजने ॥
त्रिषु मन्त्रेषु च बुधो विशेषं शृणु भूपते ।रूपन्तु बीजमन्त्रस्य प्रथमं शृणु भूपते ॥
पूर्णचन्द्रोपमः शुक्लः पक्षिराजोपरिस्थितः ।चतुर्भुजः पीतवस्त्रैस्त्रिभिः संवीतदेहभृत ॥
दक्षिणोर्द्ध्वे गदां धत्ते तदधो विकचाम्बुजम् ।वामोर्द्ध्वे चक्रमत्युग्रं धत्तेऽधः शङ्खमेव च ॥
श्रीवत्सवक्षाः सततं कौस्तुभं हृदि चाद्भुतम् ।धत्ते कक्षे ह्यधो वामे तूणीरं वाणपूरितम् ॥
दक्षिणे कोषगं खड्गं नन्दकं सशराशनम् ।शीर्षे किरीटं सद्योतं कर्णयोः कुण्डलद्वयम् ॥
आजानुलम्बिनीं चित्रां स्वर्णमालां गलस्थि-ताम् ।दधानं दक्षिणे देवीं श्रियं पार्श्वे तु विभ्रतम् ॥
सरस्वर्ती वामपार्श्वे चिन्तयेद्वरदं हरिम् ।मन्त्रस्य बीजरूपन्तु कथितं तव पार्थिव ॥
द्बादशाक्षरमन्त्रस्य रूपमन्यत् शृणुष्व मे ।नीलोत्पलदलश्यामं तथैव च चतुर्भुजम् ॥
दक्षिणोर्द्ध्वे स्थितं पद्मं गदाञ्चाधः प्रचोदयेत् ॥
वामेऽधश्चक्रमतुलमूर्द्ध्वे शङ्खञ्च विभ्रतम् ।चिन्तयेद्वरदं देवं सर्व्वमन्यच्च पूर्व्ववत् ॥
अष्टादशाक्षरस्यास्य प्रत्यङ्गस्य च विस्तरम् ।शृणु राजन्नवहितो दारिद्र्यभयभञ्जनम् ॥
पूर्णेन्दुसदृशं कामं शुक्लवस्त्रं विचिन्तयेत् ।करे विचिन्तयेद्वामे पीयूषापूरितं घटम् ॥
दध्यन्नखण्डसंयुक्तं दक्षिणे स्वर्णभाजनम् ।पद्मासनगतं देवं चन्द्रमण्डलमध्यगम् ॥
शुक्लवस्त्रधरं देवं प्रमाणाद्वामनं सदा ।ईषद्धाससमायुक्तं त्रिलोकेशं त्रिविक्रमम् ।चिन्तयेद्वरदं देवं सर्व्वकामफलप्रदम् ॥
”इति कालिकापुराणे ८२ अध्यायः ॥
* ॥
तस्योत्पत्तिर्यथा, --“ततस्तु दशमे मासि विधौ ब्रह्मर्क्षसङ्गते ।अष्टम्यामर्द्धरात्रौ च तस्यां जातो जनार्द्दनः ॥
इन्दीवरदलश्यामः पद्मपत्रायतेक्षणः ।चतुर्भुजः सुन्दराङ्गो दिव्याभरणभूषितः ॥
श्रीवत्सकौस्तुभोरस्को वनमालाविभूषितः ।वमुदेवस्य जातोऽसौ वासुदेवः सनातनः ॥
इति पाद्मोत्तरखण्डे ६० अध्यायः ॥
* ॥
तस्य चतुर्धा मूर्त्तिर्यथा, --“एकांशेन जगत् कृत्स्नं व्याप्य नारायणः स्यितः ।चतुर्द्धावस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणोऽपि वा ॥
एका भगवतो मूर्त्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला ।वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला ॥
द्बितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता ।निहन्ति सकलांश्चान्ते वैष्णवी परमा तनुः ॥
सत्त्वोद्रिक्ता तृतीयान्या प्रद्युम्नेति च संज्ञिता ।जगत् स्थापयते सर्व्वं सा विष्णुप्रकृतिर्ध्रुवा ॥
चतुर्थी वासुदेवस्य मूर्त्तिर्ब्राह्मी सुसंज्ञिता ।राजसी चानिरुद्धाख्या प्राद्युम्नी सृष्टि-कारिका ॥
यः स्वपित्यखिलं हत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः ।नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रजासर्मकरो हि सः ॥
या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्बराः ।तया संमोहयेद्विश्वं सदेवासुरमानुषम् ॥
सैव सर्व्वजगत्सूतिः प्रकृतिः परिकीर्त्तिता ।वासुदेवो ह्यनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः ॥
प्रधानं पुरुषः कालस्तद्वत् त्रयमनुत्तमम् ।वासुदेवात्मकं नित्यमेतत् विज्ञानमुच्यते ॥
एकवेदं चतुष्पादं चतुर्द्धा पुनरच्युतः ।विभेद वासुदेवोऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः ॥
”इति कूर्म्मपुराणे ४८ अध्यायः ॥