| YouTube Channel

वारः (vAraH)

 
Apte
English
वारः [vārḥ], [वृ-घञ्]
That which covers, a cover.
A multitude, large number
as in वारयुवति
ते स्ववारं समा- स्थाय वर्त्मकर्मणि कोविदाः
Rām.*
2.8.5.
A heap, quantity.
A herd, flock
वारी वारैः सस्मरे वारणानाम्
Śi.*
18. 56.
A day of the week
as in बुधवार, शनिवार.
Time, turn
शशकस्य वारः समायातः
Pt.*
1
अप्सरावारपर्यायेण
V.*
5
R.*
19.18
oft
en used in
pl.
like the English 'times'
बहुवारान् 'many times', कतिवारान् 'how many times'.
An occasion, opportunity.
A door, gate.
The opposite bank of a river.
N.
of Śiva.
Ved.
A tail.
रम् A vessel for holding spirituous liquor.
A mass of water (जलसंघ).
Comp.
-अङ्गना, -नारी, -युवति
f.
, योषित्
f.
, -वधू, -वनिता, विलासिनी, -सुन्दरी, -स्त्री 'a woman of the multitude', a common woman, harlot, courtezan, prostitute
Ratn.*
1. 26
Ś. Til.16.
कीरः a wife's brother (according to Trik. Medinī spells with ब).
the submarine fire.
a hair-dresser or comb.
a louse.
a courser.
a carrier, porter
(these meanings are given in Medinī). -बु(बू)षा the plantain tree. -मुख्या the chief of a number of harlots.
बा (वा) णः, णम् Armour, a coat of mail
अगमत् कैतकं रजः तद्योधवारबाणानामयत्न- पटवासताम्
R.*
4.55
Śi.*
15.118
धुन्वाना जगृहुर्बाणान् वारबाण- विदारणान् Parṇāl.5.68.
a variety of blanket
Kau.
A.
2.11. -योगः powder.
वाणिः a piper, player on a flute.
a musician.
a year.
a judge. (-णिःf. ) a harlot. -वाणी a harlot.
वृषा corn.
the plantain tree. -वेला a time or period of the day when no act is performed
कृतमुनियमशरमङ्गलरामर्तुषु भास्करादि- यामार्धे प्रभवति हि वारवेला शुभा शुभकार्यचरणाय Jyotistattvam.
सेवा harlotry, prostitution.
a number of harlots.
Apte 1890
English
वारः [वृ-घञ्] 1 That which covers, a cover.
2 A multitude, large number
as in वारयुवति.
3 A heap
quantity.
4 A herd, flock
Śi. 18. 56.
5 A day of the week
as in बुधवार, शनिवार.
6 Time, turn
शशकस्य वारः समायातः Pt. 1
अप्सरावारपर्यायेण V. 5
R. 19. 18
often used in pl. like the English ‘times’
बहुवारान् ‘many times’ कतिवारान् ‘how many times’.
7 A An occasion, opportunity.
8 A door, gate.
9 The opposite bank of a river.
10 N. of Śiva.
11 Ved. A tail.
रं 1 A vessel for holding spirituous liquor.
2 A mass of water (जलसंघ).
Comp.
अंगना,
नारी,
युवति f., योप्रित् f.,
वनिता, विलासिनी,
सुंदरी,
स्त्री ‘a woman of the multitude’, a common woman, harlot, courtezan, prostitute
Ratn. 1. 26
Ś. Til. 16.
कीरः {1} a wife's brother (according to Trik.). {2} the submarine fire. {3} a hairdresser or comb. {4} a louse. {5} a courser. {6} a carrier, porter
(these meanings are given in Medinī).
बु (बू) षा the plantain tree.
मुख्या the chief of a number of harlots.
बा (वा) णः,
णं armour, a coat of mail
अगमत्कैतकं रजः तद्याघेवारवाणानामयत्नपटवासतां R. 4. 55
Śi. 15. 118.
वाणिः {1} a piper, player on a flute. {2} a musician. {3} a year. {4} a judge. (
णिः f.) a harlot.
वाणी a harlot.
वृषा {1} corn. {2} the plantain tree.
वेला a time or period of the day when no act is performed.
सेवा {1} harlotry, prostitution. {2} a number of harlots.
Apte Hindi
Hindi
वारः
पुं*
- वृ + घञ्
"आवरण, चादर"
वारः
पुं*
- -
"समुदाय, बड़ी संख्या"
वारः
पुं*
- -
"ढेर, परिमाण"
वारः
पुं*
- -
"रेवड़, लहंडा"
वारः
पुं*
- -
"सप्ताह का एक दिन यथा बुधवार, शनिवार"
वारः
पुं*
- -
"समय, बारी"
वारः
पुं*
- -
"अवसर, मौका"
वारः
पुं*
- -
"दरवाज़ा, फाटक"
वारः
पुं*
- -
नदी का सामने का तट
वारः
पुं*
- -
शिव
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
वासरः, दिवसः, दिनम्, घस्रः, अहः, भास्वरः, दिवा, वारः, अंशकः, द्युः, अंशकम्
noun
कालविशेषः, सूर्योदयात् सूर्योदयपर्यन्तम् कालम्
"वासरस्य अष्टभागाः सन्ति।"
Synonyms:
दिनम्, अह्न, अहः, अहन्, आयत्तिः, दिवसः, वारः, वासरः
noun
सप्ताहस्य अंशः।
"सोमवासरः सप्ताहस्य प्रथमं दिनम् अस्ति।"
Synonyms:
शिवः, शम्भुः, ईशः, पशुपतिः, पिनाकपाणिः, शूली, महेश्वरः, ईश्वरः, सर्वः, ईशानः, शङ्करः, चन्द्रशेखरः, फणधरधरः, कैलासनिकेतनः, हिमाद्रितनयापतिः, भूतेशः, खण्डपरशुः, गिरीशः, गिरिशः, मृडः, मृत्यञ्जयः, कृत्तिवासाः, पिनाकी, प्रथमाधिपः, उग्रः, कपर्दी, श्रीकण्ठः, शितिकण्ठः, कपालभृत्, वामदेवः, महादेवः, विरूपाक्षः, त्रिलोचनः, कृशानुरेताः, सर्वज्ञः, धूर्जटिः, नीललोहितः, हरः, स्मरहरः, भर्गः, त्र्यम्बकः, त्रिपुरान्तकः, गङ्गाधरः, अन्धकरिपुः, क्रतुध्वंसी, वृषध्वजः, व्योमकेशः, भवः, भौमः, स्थाणुः, रुद्रः, उमापतिः, वृषपर्वा, रेरिहाणः, भगाली, पाशुचन्दनः, दिगम्बरः, अट्टहासः, कालञ्जरः, पुरहिट्, वृषाकपिः, महाकालः, वराकः, नन्दिवर्धनः, हीरः, वीरः, खरुः, भूरिः, कटप्रूः, भैरवः, ध्रुवः, शिविपिष्टः, गुडाकेशः, देवदेवः, महानटः, तीव्रः, खण्डपर्शुः, पञ्चाननः, कण्ठेकालः, भरुः, भीरुः, भीषणः, कङ्कालमाली, जटाधरः, व्योमदेवः, सिद्धदेवः, धरणीश्वरः, विश्वेशः, जयन्तः, हररूपः, सन्ध्यानाटी, सुप्रसादः, चन्द्रापीडः, शूलधरः, वृषाङ्गः, वृषभध्वजः, भूतनाथः, शिपिविष्टः, वरेश्वरः, विश्वेश्वरः, विश्वनाथः, काशीनाथः, कुलेश्वरः, अस्थिमाली, विशालाक्षः, हिण्डी, प्रियतमः, विषमाक्षः, भद्रः, ऊर्द्धरेता, यमान्तकः, नन्दीश्वरः, अष्टमूर्तिः, अर्घीशः, खेचरः, भृङ्गीशः, अर्धनारीशः, रसनायकः, उः, हरिः, अभीरुः, अमृतः, अशनिः, आनन्दभैरवः, कलिः, पृषदश्वः, कालः, कालञ्जरः, कुशलः, कोलः, कौशिकः, क्षान्तः, गणेशः, गोपालः, घोषः, चण्डः, जगदीशः, जटाधरः, जटिलः, जयन्तः, रक्तः, वारः, विलोहितः, सुदर्शनः, वृषाणकः, शर्वः, सतीर्थः, सुब्रह्मण्यः
noun
देवताविशेषः- हिन्दूधर्मानुसारं सृष्टेः विनाशिका देवता।
"शिवस्य अर्चना लिङ्गरूपेण प्रचलिता अस्ति।"
Synonyms:
समुदायः, सङ्घः, समूहः, सङ्घातः, समवायः, सञ्चयः, गणः, गुल्मः, गुच्छः, गुच्छकः, गुत्सः, स्तवकः, ओघः, वृन्दः, निवहः, व्यूहः, सन्दोहः, विसरः, व्रजः, स्तोमः, निकरः, वातः, वारः, संघातः, समुदयः, चयः, संहतिः, वृन्दम्, निकुरम्बम्, कदम्बकम्, पूगः, सन्नयः, स्कन्धः, निचयः, जालम्, अग्रम्, पचलम्, काण्डम्, मण्डलम्, चक्रम्, विस्तरः, उत्कारः, समुच्चयः, आकरः, प्रकरः, संघः, प्रचयः, जातम्
noun
एकस्मिन् स्थाने स्थापितानि स्थितानि वा नैकानि वस्तूनि।
"अस्मिन् समुदाये नैकाः महिलाः सन्ति।"
Synonyms:
वारः
noun
एकः कविः
"वारस्य उल्लेखः विवरणपुस्तिकायां वर्तते"
Synonyms:
वारः
noun
एकः कविः
"प्राचीने ग्रन्थे वारस्य वर्णनं प्राप्यते"
Tamil
Tamil
வார: : மூடி, போர்வை, கூட்டம், குவியல், பரிமாணம், அளவு, கிழமை, காலம், போது, தடவை, வாயில், சிவன்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वारः,
पुं,
(वारयति व्रियते वेति वृ + णिच् +अच् वृ + घञ् वा ।) समूहः अवसरः ।इत्यमरः
(यथा, महाभारते १६१ ।“एकैकश्चापि पुरुषस्तत्प्रयच्छति भोजनम् ।स वारो बहुभिर्वर्षैर्भवत्यसुतरो नरैः
”)सूर्य्यादिवासरः द्बारः हरः कुब्जवृक्षः ।क्षणः इति मेदिनी रे, ६५
*
अथवाराणां संज्ञा ।“चरः सौम्यो गुरुः क्षिप्रो मृदुः शुक्रो रविर्ध्रुवः ।शनिश्च दारुणो ज्ञेयो भौम उग्रः शशी समः
चरक्षिप्रैः प्रयातव्यं प्रवेष्टव्यं मृदुध्रुवैः ।दारुणोग्रैश्च योद्धव्यं क्षत्त्रियैर्जयकाङ्क्षिभिः
नृपाभिषेकोऽग्निकार्य्यं सूर्य्यवारे प्रशस्यते ।सोमे तु लेपयानञ्च कुर्य्याच्चैव गृहादिकम्
सैनापत्यं शौर्य्ययुद्धं शस्त्राभ्यासः कुजे तथा ।सिद्धिकार्य्यञ्च मन्त्रश्च यात्रा चैव बुधे स्मृता
पठनं देवपूजा वस्त्राद्याभरणं गुरौ ।कन्यादानं गजारोहः शुक्रे स्यात् समयः स्त्रियाः ।स्थाप्यं गृहप्रवेशश्च गजबन्धः शनौ शुभः
”इति गारुडे ६२ अध्यायः
सावनदिनवद्वारप्रवृत्तिः सूर्य्योदयावधिरेव ।सूर्य्यसिद्धान्ते ।“सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा ।मध्यमग्रहभुक्तिश्च सावनेन प्रकीर्त्तिताः
”अत्र दिनाधिपस्य रव्यादेर्भोग्यं दिनं वाररूपंसावनगणनोक्तं व्यवहारोऽपि तादृगेव तिथि-विवेकेऽपि भवतु वारयोगे व्यस्ततिथेर्ग्रहणंतस्य दिनद्वयेऽसम्भवादित्युक्तम् सावनदिन-माह सूर्य्यसिद्धान्तः ।“उदयादोदयं भानोर्भौमसावनवासराः
”भौमेति पित्रादिदिनव्यावृत्त्यर्थम् यत्तु रेखा-पूर्व्वपरयोरित्यादिना ज्योतिषे वारप्रवृत्तिरुक्तातज्ज्योतिःशास्त्रोक्तकालहोरादिज्ञापनार्थमितिज्योतिस्तत्त्वे बहुधा विवृतम् ।“नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्व्वदा सतः ।उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः
यैर्यत्र दृश्यते भास्वान् तेषामुदयः स्मृतः
”इति विष्णुपुराणात् सूर्य्यदर्शनयोग्यकालादेववारघटककर्म्मसु एव कालः इति ज्योति-स्तत्त्वम्
*
अथ शोभनवाराः ।“रविः सोमो मङ्गलश्च बुधो जीवः सितः शनिः ।एतेषां नामतो वारा विख्याताः सर्व्वकर्म्मसु
सितेन्दुबुधजीवानां वाराः सर्व्वत्र शोभनाः ।भानुभूसुतमन्दानां शुभकर्म्मसु केष्वपि
”इति ज्योतिःसागरः
अथ वारवेला ।“कृतमुनियमशरमङ्गल-रामर्त्तुषु भास्करादियामार्द्धे ।प्रभवति हि वारवेलान शुभाशुभकार्य्यकरणाय
”अथ कालवेला ।“कालस्य वेला रवितः शराक्षि-कालानलागाम्बुधयो गजेन्दू ।दिने निशायामृतुवेदनेत्र-नगेषु रामा विधुदन्तिनौ
”इति ज्योतिस्तत्त्वम्
*
तयोर्व्वर्ज्यत्वं यथा, --“रवौ वर्ज्यं चतुःपञ्च सोमे सप्तद्वयं तथा ।कुजे षष्ठद्वयञ्चैव बुधे बाणतृतीयकम्
गुरौ सप्ताष्टकं चैव त्रिचत्वारि भार्गवे ।शनावाद्यञ्च षष्ठञ्च शेषञ्च परिवर्ज्जयेत्
*
रवौ षष्ठं विधौ वेदं कुजवारे द्वितीयकम् ।बुधे सप्त गुरौ पञ्च भृगुवारे तृतीयकम् ।शनावाद्यं तथा चान्त्यं रात्रौ कालं विवर्जयेत्
”इति सारसंग्रहः
*
अथ स्त्रीणां प्रथमरजस्वलायां वारफलम् ।“आदित्ये विधवा नारी सोमे चैव पतिव्रता ।वेश्या मङ्गलवारे बुधे सौभाग्यमेव
बृहस्पतौ पतिः श्रीमान् शुक्रे पुत्त्रवती भवेत् ।शनौ बन्ध्या तु विज्ञेया प्रथमस्त्री रजस्वला
”इति मथुरेशकृतसारसंग्रहः
(बालः यथा, ऋग्वेदे ।“वियोभरिभ्रदोषधीषु जिह्वामत्यो रथ्यो दोधवीति वारान्
”“रथ्यो रथार्होऽत्योन वाजी यथा वारान् दंश-वारणसाधनान् बालान् दोधवीति कम्पयति ।”इति तद्भाष्ये सायणः
वरणीये, त्रि, यथा, ऋग्वेदे १२८ ।“विश्वस्मा इत्सुकृते वारमृण्वत्यग्निर्द्बारान् वृण्वति
”“वारं सर्व्वैर्वरणीयम्
इति तद्भाष्ये सायणः
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“वृङ् संभक्तौ”@} 2 ‘भक्तौ वृणीते, वरणे वृणोति वृणुते वृञः।’ 3 इति देवः।
‘तुदादौ वृङ् संभक्तौ व्रियते’ इति क्षीरस्वामी इति पुरुषकारेण उक्तम्।
प्रकृतक्षीरतरङ्गिण्यां तुदादौ दृश्यते।
संभक्तिः = संसेवा इति क्षीरस्वामी।
‘स्वीकारः’ इति धातुकाव्यव्याख्या 4।
वारकः-रिका, वारकः-रिका, 5 विवरिषकः-विवरीषकः-वुवूर्षकः-र्षिका, 6 वेव्रीयकः-यिका
7 8 वरिता-वरीता-त्री, वारयिता-त्री, विवरिषिता-विवरीषिता-वुवूर्षिता-त्री, वेव्रीयिता-त्री
-- वारयन्-न्ती, वारयिष्यन्-न्ती-ती
-- वृणानः, वारयमाणः, विवरिषमाणः-विवरीषमाणः-वुवूर्षमाणः, वेव्रीयमाणः
वरिष्यमाणः, वारयिष्यमाणः, विविरिषिष्यमाणः-विवरीषिष्यमाणः, वूवुर्षिष्यमाणः, वेव्रीयिष्यमाणः
वृत्-वृतौ-वृतः
-- -- -- वृतम्-तः, 9, वारितः, विविरिषितः-विवरीषितः-वुवूर्षितः, वेव्रीयितः-तवान्
वरः, 10 वराकः-वराकी, वारः, विवरिषुः-विवरीषुः-वुवूर्षुः, वेव्रियः
वरितव्यम्, वारयितव्यम्, विवरिषितव्यम्-विवरीषितव्यम्-वुवूर्षितव्यम्, वेव्रीयितव्यम्
वरीतव्यम्, वारयितव्यम्, विवरिषितव्यम्-विवरीषितव्यम्-वुवूर्षितव्यम्, वेव्रीयितव्यम्
वरणीयम्, वारणीयम्, विवरिषणीयम्-विवरीषणीयम्-वुवूर्षणीयम्, वेव्रीयणीयम्
वर्यम्, वर्यः 11 12 13 वर्या, वार्याः 14 वृत्यम्, वार्यम्, विवरिष्यम्-विवरीष्यम्-वुवूर्ष्यम्, वेव्रीय्यम्
ईषद्वरः-दुर्वरः-सुवरः
-- -- -- वर्यमाणः, वार्यमाणः, विवरिष्यमाणः-विवरीष्यमाणः-वुवूर्ष्यमाणः, वेव्रीय्यमाणः
वारः, 15 नीवारः, वारः, विवरिषः-विवरीषः-वुवूर्षः, वेव्रियः
वरितुम् 16 -वरीतुम्, वारयितुम्, विवरिषितुम्-विवरीषितुम्-वुवूर्षितुम्, वेव्रीयितुम्
17 वृतिः, वारणा, विवरिषा-विवरीषा-वुवूर्षा, वेव्रीया
18 वरणम्, वारणम्, विवरिषणम्-विवरीषणम्-वुवूर्षणम्, वेव्रीयणम्
वृत्वा, वारयित्वा, विवरिषित्वा-विवरीषित्वा-वुवूर्षित्वा, वेव्रीयित्वा
निवृत्य, निवार्य, निविवरिष्य-निविवरीष्य-निवुवूर्ष्य, निवेव्रीय्य
वारम् २, वृत्वा २, वारम् २, वारयित्वा २, विवरिषम् -विवरीषम् -वुवूर्षम् २, विवरिषित्वा -विवरीषित्वा-वुवूर्षित्वा २, वेव्रीयम्
वेव्रीयित्वा
19 वर्वरीका, 20 वरेण्यः, 21 वरूषः, 22 वर्पः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(१६२२)
02
=>
(९-क्र्यादिः-१५०९। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
(श्लो। ३२)
04
=>
(३-९)
05
=>
[[५। ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इतीड्विकल्पः। इट्पक्षे ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति इटो दीर्घविकल्पः। इडभावपक्षे ‘इको झल्’ (१-२-१९) इति सनः कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घे ‘उदोष्ठ्यपूर्वस्य’ (७-१-१०२) इति उत्वे, रपरत्वे ‘हलि च’ (८-२-७७) इति इक उपधाया दीर्घः। तेन सन्नन्ते सर्वत्र रूपत्रयं बोध्यम्।]]
06
=>
[[६। यङन्ते ‘रीङृतः’ (७-४-२७) इति ऋकारान्तस्याङ्गस्य रीङ् इत्यादेशे रूपमेवम्।]]
07
=>
[पृष्ठम्१२४८+ २८]
08
=>
[[१। ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति इटः विकल्पेन दीर्घः। तेन तव्यतुमुन्नादिषु रूपद्वयं बोध्यम्।]]
09
=>
[[२। सन्नन्ते इड्विकल्पनात् निष्ठायाम् ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्निषेधः।]]
10
=>
[[३। ‘जल्पभिक्षकुट्टलुण्टवृङः षाकन्’ (३-२-१५५) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु षाकन्प्रत्ययः। तेन रूपमेवम्। स्त्रियां षित्त्वात् ङीष्प्रत्यये वराकी इति।]]
11
=>
[[आ। ‘सुग्रीवो नाम वर्योऽसौ भवता चारुविक्रमः।।’ भ। का। ६-५१]]
12
=>
[सहस्रेण]
13
=>
[[४। ‘अवद्यपण्यवर्याः--’ (३-१-१०१) इति अनिरोधेष्वर्थेषु वर्या इति निपात्यते। ण्यदपवादोऽयम्। वर्येति स्त्रियां निपात्यते। अनिरोधः = अप्रतिबन्धः। वृत्या अन्या। क्यब्विधौ वृञो ग्रहणम्, तु वृङः। वार्याः = ऋत्विजः।]]
14
=>
[ऋत्विजः, ]
15
=>
[[५। ‘नौ वृ धान्ये’ (३-३-४८) इति निशब्द उपपदे धान्यविशेषेऽभिधेये धातोः घञ्प्रत्यये उपसर्गस्य--’ (६-३-१२२) इति दीर्घे रूपमेवम्। अपोऽपवादः। नोवारो नाम व्रीहिः। अकृष्टपच्यधान्यम्। निवरा तु कन्या इति।]]
16
=>
[[B। ‘… अवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम्।।’ शि। व। ११-३४।]]
17
=>
[[६। ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्निषेधः। एवं क्त्वाप्रत्ययादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
18
=>
[पृष्ठम्१२४९+ २७]
19
=>
[[१। ‘शॄपॄवृङां द्वे रुक् चाभ्यासस्य’ (द। उ। ३-३७) इति ईकन्प्रत्यये, अभ्यासस्य रुगागमे रूपमेवम्। वर्वरीका = संवरणम्।]]
20
=>
[[२। ‘वृङ एण्यः’ (द। उ। ८-३) इति एण्यप्रत्ययः। वृणीते व्रियते वा वरेण्यः = परब्रह्मधाम। परं ब्रह्म, वाचंयमः इति केचित्।]]
21
=>
[[३। ‘अङ्गूषः’ (द। उ। ९-१९) इति ऊषन्प्रत्यये रूपमेवम्। वरूषः = भोजनम्।]]
22
=>
[[४। औणादिके (द। उ। ९-६१) असुन्प्रत्यये, पुडागमे रूपमेवम्। रूपस्वाङ्गयो- रभिधेययोः व्रियते तदिति वर्पः = रूपम्।]]