| YouTube Channel

वार (vAra)

 
शब्दसागरः
English
वार
m.
(-रः)
1. A multitude, a quantity, a flock or herd, a heap.
2.
Occasion, opportunity.
3. A day of the week.
4. A moment.
5. A
name of ŚIVA.
6. A door-way, a gate.
7. Achyranthes aspera.
8.
A cover.
9. A turn.
10. The opposite bank of a river.
n.
(-रं)
1. A
vessel for holding spirituous liquor.
2. Bile.
2. Water. Adv. A
time, as वारं बारं many a time, repeatedly, often: see वारम्बारं.
E.
वृ to cover, to choose, &c.,
aff.
घञ्
Capeller Eng
English
1 वा॑र
m.
tail-hair,
esp.
of a horse
m.
n.
sgl.
&
pl.
a
hair-sieve.
2 वार v. दुर्वार.
3 वा॑र
m.
good, treasure
appointed time or place, one's
turn, alternation, succession, change, time (w. numerals, वारं वारम्
many a time, often)
day (of a week).
f.
वारा courtezan.
Yates
English
वार (रः) 1.
m.
A multitude, heap
occasion
day of the week
a
moment
Shiva
a doorway.
n.
Vessel for spirits.
adv. A time.
Spoken Sanskrit
English
वार - vAra -
m.
- day
दिवस - divasa -
m.
- day
दिन - dina -
m.
,
n.
- day
वासर - vAsara -
n.
m.
- day
दिवा - divA -
f.
- daytime
नवदिन - navadina -
n.
- newday
उषःकाल - uSaHkAla -
m.
- daybreak
दिनज्योतिस् - dinajyotis -
n.
- daylight
दिवास्वप्न - divAsvapna -
m.
- day-dream
आदिन - Adina -
n.
- wholeday
सम्पूर्णम् दिनम् - sampUrNamdinam - phrase - wholeday
प्रभात - prabhAta -
n.
- breakofday
अहोरात्रम् - ahorAtram -
indecl.
- dayandnight
दिवारात्रम् - divArAtram -
indecl.
- dayandnight
रात्रिन्दिवम् - rAtrindivam -
indecl.
- dayandnight
दिनद्वयात् परम् - dinadvayAtparam - phrase - aftertwodays
षड्भ्यः दिनेभ्यः परम् - SaDbhyaHdinebhyaHparam - phrase - aftersixdays
कति दिनानाम्? - katidinAnAm? -
sent.
- Howmanydays?
कति दिनानि ? - katidinAni? -
sent.
- howmanydays?
वार - vAra -
m.
- dayoftheweek
वार - vAra -
m.
- day
दिवस - divasa -
m.
- day
दिन - dina -
m.
,
n.
- day
वासर - vAsara -
n.
m.
- day
दिवा - divA -
f.
- daytime
नवदिन - navadina -
n.
- newday
उषःकाल - uSaHkAla -
m.
- daybreak
दिनज्योतिस् - dinajyotis -
n.
- daylight
दिवास्वप्न - divAsvapna -
m.
- day-dream
आदिन - Adina -
n.
- wholeday
सम्पूर्णम् दिनम् - sampUrNamdinam - phrase - wholeday
प्रभात - prabhAta -
n.
- breakofday
अहोरात्रम् - ahorAtram -
indecl.
- dayandnight
दिवारात्रम् - divArAtram -
indecl.
- dayandnight
रात्रिन्दिवम् - rAtrindivam -
indecl.
- dayandnight
दिनद्वयात् परम् - dinadvayAtparam - phrase - aftertwodays
षड्भ्यः दिनेभ्यः परम् - SaDbhyaHdinebhyaHparam - phrase - aftersixdays
कति दिनानाम्? - katidinAnAm? -
sent.
- Howmanydays?
कति दिनानि ? - katidinAni? -
sent.
- howmanydays?
वार - vAra -
m.
- dayoftheweek
वार - vAra -
m.
- person's turn
पादतले - pAdatale -
ind.
- at a person's foot
परितिष्ठति { परिष्ठा } - paritiSThati { pariSThA } - verb - be in a person's way
परितिष्ठते { परिष्ठा } - paritiSThate { pariSThA } - verb - be in a person's way
वारक - vAraka -
m.
- person's turn or time
प्राणधारिन् - prANadhArin -
adj.
- saving a person's life
परिवर्तते { परिवृत् } - parivartate { parivRt } - verb - run in a person's mind
घातयते { हन् } - ghAtayate { han } - verb caus. - notify a person's death
घातयति { हन् } - ghAtayati { han } - verb caus. - notify a person's death
पार्श्वग - pArzvaga -
adj.
- going at a person's side
सपादवन्दनम् - sapAdavandanam -
ind.
- saluting a person's feet
सार्ववेदस - sArvavedasa -
n.
- person's entire property
पतति { पत् } - patati { pat } - verb - fall to a person's share
सम्पद्यते { सम्पद् } - sampadyate { sampad } - verb - fall to a person's share
पर्यागत - paryAgata -
adj.
- being in a person's power
प्रपन्न - prapanna -
adj.
- fallen at a person's feet
पादावनाम - pAdAvanAma -
m.
- bowing to a person's feet
परिरक्षति { परिरक्ष् } - parirakSati { parirakS } - verb - get out of a person's way
प्रत्यनुनयते { प्रत्यनुनी } - pratyanunayate { pratyanunI } - verb - beg a person's pardon for
प्रत्यनुनयति { प्रत्यनुनी } - pratyanunayati { pratyanunI } - verb - beg a person's pardon for
Wilson
English
वार
m.
(-रः)
1 A multitude, a quantity, a flock or herd, a heap.
2 Occasion, opportunity.
3 A day of the week.
4 A moment.
5 A name of ŚIVA.
6 A door-way, a gate.
7 Achyranthes aspera.
n.
(-रं) A vessel for holding spirituous liquor.
adv. A time, as वारं वारं many a time, repeatedly, often: see
वारम्बारं.
E.
वृ to cover, to choose, &c.,
aff.
घञ्.
Apte
English
वारः [vārḥ], [वृ-घञ्]
That which covers, a cover.
A multitude, large number
as in वारयुवति
ते स्ववारं समा- स्थाय वर्त्मकर्मणि कोविदाः
Rām.*
2.8.5.
A heap, quantity.
A herd, flock
वारी वारैः सस्मरे वारणानाम्
Śi.*
18. 56.
A day of the week
as in बुधवार, शनिवार.
Time, turn
शशकस्य वारः समायातः
Pt.*
1
अप्सरावारपर्यायेण
V.*
5
R.*
19.18
oft
en used in
pl.
like the English 'times'
बहुवारान् 'many times', कतिवारान् 'how many times'.
An occasion, opportunity.
A door, gate.
The opposite bank of a river.
N.
of Śiva.
Ved.
A tail.
रम् A vessel for holding spirituous liquor.
A mass of water (जलसंघ).
Comp.
-अङ्गना, -नारी, -युवति
f.
, योषित्
f.
, -वधू, -वनिता, विलासिनी, -सुन्दरी, -स्त्री 'a woman of the multitude', a common woman, harlot, courtezan, prostitute
Ratn.*
1. 26
Ś. Til.16.
कीरः a wife's brother (according to Trik. Medinī spells with ब).
the submarine fire.
a hair-dresser or comb.
a louse.
a courser.
a carrier, porter
(these meanings are given in Medinī). -बु(बू)षा the plantain tree. -मुख्या the chief of a number of harlots.
बा (वा) णः, णम् Armour, a coat of mail
अगमत् कैतकं रजः तद्योधवारबाणानामयत्न- पटवासताम्
R.*
4.55
Śi.*
15.118
धुन्वाना जगृहुर्बाणान् वारबाण- विदारणान् Parṇāl.5.68.
a variety of blanket
Kau.
A.
2.11. -योगः powder.
वाणिः a piper, player on a flute.
a musician.
a year.
a judge. (-णिःf. ) a harlot. -वाणी a harlot.
वृषा corn.
the plantain tree. -वेला a time or period of the day when no act is performed
कृतमुनियमशरमङ्गलरामर्तुषु भास्करादि- यामार्धे प्रभवति हि वारवेला शुभा शुभकार्यचरणाय Jyotistattvam.
सेवा harlotry, prostitution.
a number of harlots.
Apte 1890
English
वारः [वृ-घञ्] 1 That which covers, a cover.
2 A multitude, large number
as in वारयुवति.
3 A heap
quantity.
4 A herd, flock
Śi. 18. 56.
5 A day of the week
as in बुधवार, शनिवार.
6 Time, turn
शशकस्य वारः समायातः Pt. 1
अप्सरावारपर्यायेण V. 5
R. 19. 18
often used in pl. like the English ‘times’
बहुवारान् ‘many times’ कतिवारान् ‘how many times’.
7 A An occasion, opportunity.
8 A door, gate.
9 The opposite bank of a river.
10 N. of Śiva.
11 Ved. A tail.
रं 1 A vessel for holding spirituous liquor.
2 A mass of water (जलसंघ).
Comp.
अंगना,
नारी,
युवति f., योप्रित् f.,
वनिता, विलासिनी,
सुंदरी,
स्त्री ‘a woman of the multitude’, a common woman, harlot, courtezan, prostitute
Ratn. 1. 26
Ś. Til. 16.
कीरः {1} a wife's brother (according to Trik.). {2} the submarine fire. {3} a hairdresser or comb. {4} a louse. {5} a courser. {6} a carrier, porter
(these meanings are given in Medinī).
बु (बू) षा the plantain tree.
मुख्या the chief of a number of harlots.
बा (वा) णः,
णं armour, a coat of mail
अगमत्कैतकं रजः तद्याघेवारवाणानामयत्नपटवासतां R. 4. 55
Śi. 15. 118.
वाणिः {1} a piper, player on a flute. {2} a musician. {3} a year. {4} a judge. (
णिः f.) a harlot.
वाणी a harlot.
वृषा {1} corn. {2} the plantain tree.
वेला a time or period of the day when no act is performed.
सेवा {1} harlotry, prostitution. {2} a number of harlots.
Monier Williams Cologne
English
1. वा॑र
m.
(earlier form of वाल, q.v.) the hair of any animal's tail (esp. of a horse's tail,
=
οὐρά),
RV.
वा॑र mn. sg. and
pl.
a hair-sieve, ib.
2. वार
m.
(fr. 1. वृ) keeping back, restraining (also
mfn.
ifc.
=
difficult to be restrained,
TBr.
cf.
दुर्-व्°)
anything which covers or surrounds or restrains, a cover,
MW.
anything which causes an obstruction, a gate, door-way,
W.
anything enclosed or circumscribed in space or time,
esp.
an appointed place (e.g. स्व-वारं समा-√ स्था, to occupy one's proper place),
R.
the time fixed or appointed for anything (accord. to some
fr.
2. वृ, to choose), a person's turn,
MBh.
Kāv.
&c.
(often,
esp.
with numerals,
=
times, e.g. वरांस् त्रीन् or वर-त्रयम्, three times
भूरिभिर् वारैः or भूरि-वारान् or बहु-वारम् or वारं वारम् or वारं वारेण, many times, often, repeatedly)
the turn of a day (under the regency of a planet), a day of the week (they are Āditya-, Soma-, Maṅgala-, Budha-, Guru-, Śukra-, and Śani-vāra
cf.
IW.
178
n.
1),
Gaṇit.
Yājñ.
, Sch.
Kāv.
&c.
(cf. दिन and दिवस-व्°)
a moment, occasion, opportunity,
W.
a multitude, quantity (See बाण-व्°)
an arrow,
L.
Achyranthes Aspera,
L.
N.
of Śiva,
L.
वार
n.
a vessel for holding spirituous liquor,
L.
a partic. artificial poison,
L.
3. वा॑र
m.
(fr. 2. वृ) choice (See वारे-वृत)
anything chosen or choice or exquisite, goods, treasure,
RV.
(often ifc.
cf.
अशस्त-, ऋधद्-, दाति-व्°
&c.
)
N.
of a poet,
Cat.
Monier Williams 1872
English
1. वार, अस्, m. (for 2. see p. 905, col. 1), anything
which covers or surrounds, a cover
a multitude, quan-
tity, heap
a flock, herd, troop
time
a day of the
week [cf. रवि-व्°, सोम-व्°, मङ्गल-व्°, बुध-व्°,
गुरु-व्°, शुक्र-व्°, शनि-व्°]
a moment, occasion, op-
portunity
turn, time (used adverbially like the English
‘times, or like the French ‘fois, e. g. वारेण or
बहु-वारम् or वारं वारम्, many times, repeat-
edly, often)
N. of Śiva
anything which causes an
obstruction, a gate, door, door-way
the plant Achy-
ranthes Aspera (= कुब्ज)
the opposite bank of a
river or of the sea, (for पार)
(अम्), n. a vessel for
holding spirituous liquor
[cf. Gr. ἦρα: Hib. vair,
‘an hour, time
air uairibh, ‘sometimes
Cambro-
Brit. aur
Old Island. var in tvis-var, ‘twice
thris-var, ‘thrice:’ Old Germ. or, o, in zuir-or,
zuir-o, twice:’ Pers. بار bār, ‘time
بارى bāre,
‘once
ber in September, October, &c.]
—वार-
नारी, f. a common woman, harlot, courtezan.
—वा-
र-बुषा or वार-बूषा, f. the plantain or banana
(= कदली
cf. वारण-बुषा).
—वार-मुख्या,
f. the chief of a number of harlots, a royal
courtezan.
—वार-युवति, इस्, f. or वार-योषित्,
त्, f. a courtezan, harlot
a dancing-girl.
—वार-
वधू, ऊस्, f. the chief of a number of harlots.
—वार-वाण, अस्, अम्, m. n. armour, mail, an iron
cuirass or thick quilted jacket (so called as ‘ward-
ing off arrows, cf. वाण-वार).
—वार-वाणि, इस्, m.
a player on the flute
a principal singer, musician
a
judge
a year
(इस् or ई), f. a harlot or the chief of
a number of harlots.
—वार-विलासिनी, f. a harlot.
—वार-वेला, f. a period of the day in which any act
is suspended.
—वार-सुन्दरी, f. a harlot, prostitute.
—वार-सेवा, f. the practice of harlotry, prostitution
a number of courtezans.
—वार-स्त्री, f. a harlot,
courtezan.
—वाराङ्गना (°र-अङ्°), f. a harlot.
वार 2. वार, अस्, m., Ved. for वाल = बाल,
a tail
the tail (of sheep &c.) used to filter Soma
juice, (also अम्, n.)
(आस्), m. pl. the hairs of a tail.
—वार-वत्, आन्, अती, अत्, Ved. having a tail, (see
Nirukta I. 20.)
1. वार
add (आ), f. a harlot, prostitute.
Macdonell
English
वार 1. vā́ra,
m.
(= vāla) hair of the tail 🞄(esp. a horseʼs)
m.
n.
sg.
pl.
hair-sieve (RV.).
वार 2. vār-a,
a.
[√ 1. vṛ] keeping or warding 🞄off (only —°).
वार 3. vā́r-a,
m.
[√ 2. vṛ] 〈1.〉 V.: treasure 🞄(RV.)
〈2.〉 C.: time fixed for anything, any 🞄oneʼs turn
any oneʼs appointed place (rare)
🞄time (with numerals, e. g. three times, etc.)
🞄day of the week, day (abbreviated for dina- 🞄or divasa-, turn of a day under the regency 🞄of a planet): vāraṃ vārama, ofttimes, repeatedly, 🞄again and again.
वार 4. vāra,
m.
quantity, multitude (rare).
Benfey
English
वार वार,
I.
m.
1. A multitude,
Daśak. in Chr. 190, 23
Rājat. 5, 342
a troop, ib. 453.
2. A moment.
3.
Opportunity, time, Pañc. 256, 7.
4.
Turn, Hit. 67, 21.
5. A day of the
week, Hit. 48, 3 (
भट्टारक-, Sunday).
6. A gate.
7. A name of Śiva.
II.
acc. रम्, adv. doubled, वारंवारम्,
Repeatedly, Hit. 67, 12.
III. instr.
रण, adv. Frequently.
IV.
n.
A ves-
sel for holding spirituous liquor.
--
Comp.
एक-वार + म्, adv. 1. once,
Pañc. 216, 2. 2. only once, Bhartṛ.
3, 16. 3. at once, Pañc. 174, 23. 4.
suddenly.
बहु-,
m.
pl. many times,
Bhaṭṭ. 3, 32.
मधु-,
m.
drinking
repeatedly.
रवि-,
m.
Sunday.
वाण-,
m.
(vb. वृ), 1. a cuirass. 2. armour.
विश्व-,
adj.
(vb. वृ), containing every
boon, Chr. 288, 13 = Rigv. i. 48, 13.
सोम-,
m.
Monday. -- Cf. ἦρα.
Hindi
Hindi
दिन
Apte Hindi
Hindi
वारः
पुं*
- वृ + घञ्
"आवरण, चादर"
वारः
पुं*
- -
"समुदाय, बड़ी संख्या"
वारः
पुं*
- -
"ढेर, परिमाण"
वारः
पुं*
- -
"रेवड़, लहंडा"
वारः
पुं*
- -
"सप्ताह का एक दिन यथा बुधवार, शनिवार"
वारः
पुं*
- -
"समय, बारी"
वारः
पुं*
- -
"अवसर, मौका"
वारः
पुं*
- -
"दरवाज़ा, फाटक"
वारः
पुं*
- -
नदी का सामने का तट
वारः
पुं*
- -
शिव
वारम्
नपुं*
- -
मदिरा पात्र
वारम्
नपुं*
- -
"जलौध, जल का ढेर"
L R Vaidya
English
vAra {% (I) m. %} 1. A cover
2. a heap, a quantity, a multitude, (as in वारांगना)
3. a flock, a herd
4. a day of the week, (as in रविवार, सोमवार)
5. turn, time, वारोंगराजः स्वसुः S.D.iii., R.xix.18
6. an epithet of Śiva
7. the opposite bank of a river
8. a gate, a door.
vAra {% (II) n. %} 1. A vessel for holding spirituous liquor
2. water.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
७, अग, अचल, अद्रि, अनिल, अश्व, ऋषि, कलत्र, कुलाचल, क्षितिभृत् क्ष्माधर, क्ष्माभूत्, गन्धन्वह, गन्धवह, गिरि, घोटा, छन्द, छन्दस्, तत्त्व, तापस, तुरग, तुरङ्ग, दिविचर, द्वीप, धरणिधर, धराधर, धरित्रीधर, धातु, धी, नग, पन्नग, पर्वत, पवन, भय, भूधर, भूध, भूभृत्, मरुत्, महीधर, महीघ्र, मातृका, मारुत, मुनि, यति, लोक, वक्री, वाजि, वात, वायु, वार, वासर, व्यसन, शिला, शिलोच्चय, शैल, सप्त, समीर, समीरण, स्थिर, स्वर, हय
Bopp
Latin
वार m. (ut videtur, a r. वृ s. अ)
1) multitudo, caterva.
2) tempus, dies. HIT. 21. 21.: भट्टारवार.
3) tempus
opportunum, occasio, opportunitas.
4) vicis, fois, Mal.
BHATT. 3. 32. schol.: बहुवारान् compluries, vielmal,
many times. -- Acc. sing. repetitum वारं वारम् id. HIT.
85. 14. (Hib. uair «an hour, time», air uairibh «some-
times»
cambro-brit. aur
island. vet. var in tvis-var bis
(tvis = द्विस्), thris-var ter (thris = त्रिस्)
germ.
vet. or, o in zuir-or, zuir-o bis
pers. بار bâr vicis, بارى
bâri semel, بار ديكر bâr dîger iterum
fortasse huc perti-
net lat. ber in September, October etc.
v. gr. comp.
309.)
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
वार poet. Skm.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
1 vāra (m.
Skt. Lex. and Jain
Pkt. id. = samūha, yūtha, Sheth), crowd, multitude: naitad vibuddhi (opt.) taṃ sopitaṃ puravaraṃ hi samṛddha-vāraṃ Mv 〔i.155.19—20〕 (vss), for this excellent city with its vast multitudes, [Page477-b] being put to sleep …, would not awake (even if loud noises were made, 17—18)
(saṃbhava-vibhavau mohād eva) vāra-lokena (by the world of the multitude. the vulgar herd?) dṛśyete MadhK 〔419.8〕.
2 vāra (m. or nt.
= Skt. Lex., Pali, AMg. id.
Skt. and Pali vāraka, id.), pot, vessel: so 'pareṇa samayena pānaka-vāram uddiṣṭas tad vārakaṃ (v.l. tat pānakaṃ) nirmādayati (q.v.) Divy 〔343.1〕.
3 vāra (m. or nt.), app. platform (so Burnouf, Introd. 〔401〕, estrade): (rājā …) bodhivṛkṣasya ca caturdiśaṃ vāraṃ baddhvā svayam eva ca vāram abhiruhya bodhi-snapanaṃ kṛtavān Divy 〔404.2〕.
Indian Epigraphical Glossary
English
vāra (BL), a board of administrators [formed by the
śreṣṭhins, sārthavāhas and others].
(IA 16), the solar day.
(SITI), method of reciting the Vedas.
(Ep. Ind., Vol. III, p. 17, note 1), probably, a week.
(EI 30
SITI), a share of the produce.
(EI 24), a multitude. Cf. also vāra-Nāka-Lokta-Gāñīk-
ādīnāṃ, ‘belonging to Nāka, Lokta and Gāñīka collectively’
(JAS, Letters, Vol. XX, pp. 202, 204).
(CII 1) cf. vārataḥ, ‘in consequence of an occasion.’
(EI 23), same as vāra-goṣṭhī
a committee
cf. vāra-pra-
mukha. Vāra is the same as Tamil vāriyam.
(IE 7-1-2), ‘seven’.
Cf. bāre (Chamba), ‘during or in the time of’.
Lanman
English
1vā́ra, m. tail-hair, esp. of a horse.
[prob. akin w. οὐρή, ‘tail.’]
2vāra, m.
—1. choice treasure
—2.
moment chosen or determined for any
thing, appointed time, turn
—3. time
(as used with numerals)
vāraṃ vāram,
time and again
—4. the time or turn
(of one of the planets which rule in succession
the days of the week), and so,
day of the week, day. [√2vṛ, ‘choose’:
identified by some w. ὥρα, ‘time, season,
see under √yā.]
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skabs
१) अधिकार २) अन्तर ३) अवकाश ४) अवतार ५) अवसर ६) आकाश ७) करण ८) काण्ड ९) क्षण १०) दशा ११) परिच्छेद १२) प्रकरण १३) प्रकृत १४) प्रक्रन्त १५) प्रसर १६) प्रस्ताव १७) वार १८) वितानाय १९)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
संघाते प्रकरौघवारनिकरव्यूहाः समूहश्चयः
संदोहः समुदायराशिविसरव्राताः कलापो व्रजः
कूटं मण्डलचक्रवालपटलस्तोमा गणः पेटकं
वृन्दं चक्रकदम्बके समुदयः पुञ्जोत्करौ संहतिः १४११
समवायो निकुरम्बं जालं निवहसंचयौ
जातं तिरश्चां तद्यूथं संघसार्थौ तु देहिनाम् १४१२
-wordlist-
सङ्घात (पुं), प्रकर (पुं), ओघ (पुं), वार (पुंक्ली), निकर (पुं), व्यूह (पुं), समूह (पुं), चय (पुं), सन्दोह (पुं), समुदाय (पुं), राशि (पुं), विसर (पुं), व्रात (पुं), कलाप (पुं), व्रज (पुं), कूट (पुंक्ली), मण्डल (त्रि), चक्रवाल (पुं), पटल (स्त्रीक्ली), स्तोम (पुं), गण (पुं), पेटक (त्रि), वृन्द (क्ली), चक्र (पुंक्ली), कदम्बक (क्ली), समुदय (पुं), पुञ्ज (पुं), उत्कर (पुं), संहति (स्त्री), समवाय (पुं), निकुरुम्ब (क्ली), जाल (स्त्रीक्ली), निवह (पुं), सञ्चय (पुं), जात (क्ली), यूथ (क्ली), सङ्घ (पुं), सार्थ (पुं)
--source--
विघ्नेऽन्तरायप्रत्यूहव्यवायाः समये क्षणः
वेला वाराववसरः प्रस्तावः प्रक्रमान्तरम् १५०९
-wordlist-
विघ्न (पुं), अन्तराय (पुं), प्रत्यूह (पुं), व्यवाय (पुं), समय (पुं), क्षण (पुं), वेला (स्त्री), वार (पुंक्ली), अवसर (पुं), प्रस्ताव (पुं), प्रक्रम (पुं), अन्तर (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
निकर
निकर, निकाय, निवह, विसर, व्रज, पुञ्ज, समूह, सञ्चय, समुदय, सार्थ, यूथ, निकुरम्ब, कदम्ब, पूग, राशि, चय, समवाय, वृन्द, सन्दोह, समाज, वितान, संहति, प्रकर, घन, ओघ, संघ, संघात, व्रात, कुल, उत्कर, पटल, पेटक, चक्र, चक्रवाल, मण्डल, जाल, जात, व्यूह, वार, स्तोम
निकरनिकायनिवहविसरव्रजपुञ्जसमूहसञ्चयाः,
समुदयसार्थयूथनिकुरम्बकदम्बकपूगराशयः
चयसमवायवृन्दसन्दोहसमाजवितानसंहति-
प्रकरघनौघसंघसंघातव्रातकुलोत्कराः स्मृताः ६८६
पटलं पेटकं चक्रं चक्रवालं मण्डलम्
जालं जातं तथा व्यूहवारस्तोमाश्च ते स्मृताः ६८७
verse 4.1.1.686
page 0079
वार
वार, अवसर, क्षण
उद्घात उक्तः प्रस्तावो वारश्चावसरः क्षणः
verse 4.1.1.750
page 0086
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वारं,
क्ली,
(वार्य्यतेऽनेनेति वृ + णिच् + घञ् ।)मदिरापात्रम् इति हेमचन्द्रः
वारः,
पुं,
(वारयति व्रियते वेति वृ + णिच् +अच् वृ + घञ् वा ।) समूहः अवसरः ।इत्यमरः
(यथा, महाभारते १६१ ।“एकैकश्चापि पुरुषस्तत्प्रयच्छति भोजनम् ।स वारो बहुभिर्वर्षैर्भवत्यसुतरो नरैः
”)सूर्य्यादिवासरः द्बारः हरः कुब्जवृक्षः ।क्षणः इति मेदिनी रे, ६५
*
अथवाराणां संज्ञा ।“चरः सौम्यो गुरुः क्षिप्रो मृदुः शुक्रो रविर्ध्रुवः ।शनिश्च दारुणो ज्ञेयो भौम उग्रः शशी समः
चरक्षिप्रैः प्रयातव्यं प्रवेष्टव्यं मृदुध्रुवैः ।दारुणोग्रैश्च योद्धव्यं क्षत्त्रियैर्जयकाङ्क्षिभिः
नृपाभिषेकोऽग्निकार्य्यं सूर्य्यवारे प्रशस्यते ।सोमे तु लेपयानञ्च कुर्य्याच्चैव गृहादिकम्
सैनापत्यं शौर्य्ययुद्धं शस्त्राभ्यासः कुजे तथा ।सिद्धिकार्य्यञ्च मन्त्रश्च यात्रा चैव बुधे स्मृता
पठनं देवपूजा वस्त्राद्याभरणं गुरौ ।कन्यादानं गजारोहः शुक्रे स्यात् समयः स्त्रियाः ।स्थाप्यं गृहप्रवेशश्च गजबन्धः शनौ शुभः
”इति गारुडे ६२ अध्यायः
सावनदिनवद्वारप्रवृत्तिः सूर्य्योदयावधिरेव ।सूर्य्यसिद्धान्ते ।“सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा ।मध्यमग्रहभुक्तिश्च सावनेन प्रकीर्त्तिताः
”अत्र दिनाधिपस्य रव्यादेर्भोग्यं दिनं वाररूपंसावनगणनोक्तं व्यवहारोऽपि तादृगेव तिथि-विवेकेऽपि भवतु वारयोगे व्यस्ततिथेर्ग्रहणंतस्य दिनद्वयेऽसम्भवादित्युक्तम् सावनदिन-माह सूर्य्यसिद्धान्तः ।“उदयादोदयं भानोर्भौमसावनवासराः
”भौमेति पित्रादिदिनव्यावृत्त्यर्थम् यत्तु रेखा-पूर्व्वपरयोरित्यादिना ज्योतिषे वारप्रवृत्तिरुक्तातज्ज्योतिःशास्त्रोक्तकालहोरादिज्ञापनार्थमितिज्योतिस्तत्त्वे बहुधा विवृतम् ।“नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्व्वदा सतः ।उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः
यैर्यत्र दृश्यते भास्वान् तेषामुदयः स्मृतः
”इति विष्णुपुराणात् सूर्य्यदर्शनयोग्यकालादेववारघटककर्म्मसु एव कालः इति ज्योति-स्तत्त्वम्
*
अथ शोभनवाराः ।“रविः सोमो मङ्गलश्च बुधो जीवः सितः शनिः ।एतेषां नामतो वारा विख्याताः सर्व्वकर्म्मसु
सितेन्दुबुधजीवानां वाराः सर्व्वत्र शोभनाः ।भानुभूसुतमन्दानां शुभकर्म्मसु केष्वपि
”इति ज्योतिःसागरः
अथ वारवेला ।“कृतमुनियमशरमङ्गल-रामर्त्तुषु भास्करादियामार्द्धे ।प्रभवति हि वारवेलान शुभाशुभकार्य्यकरणाय
”अथ कालवेला ।“कालस्य वेला रवितः शराक्षि-कालानलागाम्बुधयो गजेन्दू ।दिने निशायामृतुवेदनेत्र-नगेषु रामा विधुदन्तिनौ
”इति ज्योतिस्तत्त्वम्
*
तयोर्व्वर्ज्यत्वं यथा, --“रवौ वर्ज्यं चतुःपञ्च सोमे सप्तद्वयं तथा ।कुजे षष्ठद्वयञ्चैव बुधे बाणतृतीयकम्
गुरौ सप्ताष्टकं चैव त्रिचत्वारि भार्गवे ।शनावाद्यञ्च षष्ठञ्च शेषञ्च परिवर्ज्जयेत्
*
रवौ षष्ठं विधौ वेदं कुजवारे द्वितीयकम् ।बुधे सप्त गुरौ पञ्च भृगुवारे तृतीयकम् ।शनावाद्यं तथा चान्त्यं रात्रौ कालं विवर्जयेत्
”इति सारसंग्रहः
*
अथ स्त्रीणां प्रथमरजस्वलायां वारफलम् ।“आदित्ये विधवा नारी सोमे चैव पतिव्रता ।वेश्या मङ्गलवारे बुधे सौभाग्यमेव
बृहस्पतौ पतिः श्रीमान् शुक्रे पुत्त्रवती भवेत् ।शनौ बन्ध्या तु विज्ञेया प्रथमस्त्री रजस्वला
”इति मथुरेशकृतसारसंग्रहः
(बालः यथा, ऋग्वेदे ।“वियोभरिभ्रदोषधीषु जिह्वामत्यो रथ्यो दोधवीति वारान्
”“रथ्यो रथार्होऽत्योन वाजी यथा वारान् दंश-वारणसाधनान् बालान् दोधवीति कम्पयति ।”इति तद्भाष्ये सायणः
वरणीये, त्रि, यथा, ऋग्वेदे १२८ ।“विश्वस्मा इत्सुकृते वारमृण्वत्यग्निर्द्बारान् वृण्वति
”“वारं सर्व्वैर्वरणीयम्
इति तद्भाष्ये सायणः
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वार
पु०
वृ--घञ् सङ्घे अवसरे अमरः स्वयोग्यकाले(पाला) “वारोऽङ्गराजस्वसुः” सा० प० द्वारे शिवे६ कुब्जवृक्षे क्षणे मेदि० वार् + सघे अण् जलसघेन० सूर्य्यादिग्रहाधिकृते दिने
पु०
यथा रविवारः रवि-स्यामिकं दिनम् तदानयनञ्च सू० सि०“मन्दादधः क्रमेण स्यश्चतुर्था दिवसाधिपाः वर्षाधिपतयस्तद्वत् तृतीयाश्च प्रकीर्त्तिताः ऊर्ध्वक्रमेणशशिनो मामानामधिपाः स्मृताः होरेशाः सूर्य्यतनया-दधोऽधःक्रमतस्तथा ।” सू० “शनेः मकाशादधःकक्षा-क्रमेण चतुर्थसङ्ख्याका ग्रहा दिनाधिपतया वारेश्वराभवन्ति यथा शनिरविचन्द्रभौमबुधगुरुशका इति ।वर्षस्व षष्ट्यधिकशतत्रयदिनात्मकस्य स्वामिनस्तद्वन्म-न्दादधः क्रमेण तृतीयसङ्ख्यका ग्रहा उक्ताः चःसमुच्चयार्थे तत्क्रमश्च यथा शनिभौमशुक्रचन्द्रगुरु-सूर्य्यबुधा इति चन्द्रात् सकाशादूर्द्धकक्षाक्रमेणग्रहा मासानां त्रिंशद्दिनात्मकानां स्वामिनः जथिताः ।तत्क्रमश्च चन्द्रबुधशुक्ररविभौमगुरुशनथ इति शनेःसकाशादधोथः क्रमतः अधःक्रमेण होरेशाः “होरेतिलग्नं भगणस्व चार्धम्” इत्युक्तलग्नार्द्धभागात्मकहो-राणां दिने द्वादश रात्रौ द्वादशेत्यहोरात्रे चतुर्विंशति-होराणामित्यर्थः होरा सार्धद्विनाडिका इतिषष्टिघटिकात्मकेऽहोरात्रे चतुर्विंशतिहोराणामित्यन्ये स्वामिनस्तथा मासेश्वरवदव्यवहिताः कथिताः ।यथा तत्क्रमः शनिगुरुभौमरविशुक्रबुधचन्द्रा इति ।अत्र शनेः सर्वोर्द्धस्यत्वाच्चन्द्रस्य सर्बाधः स्थत्वात् ताभ्वा-मध ऊर्ध्वक्रमः क्रमेणोक्तः अन्यग्रहस्यावधित्वाभ्युप-गमे विनिगमनाविरहापत्तेः तु शनेराणा-वधित्वेन सृष्ट्यादौ दिनवर्षहोराणां स्वामित्वं नवा चन्द्रस्याद्यावधित्वेन सृष्ट्यादौ मासेशत्वं पूर्व-खण्डोक्तानीततदीशैर्विरोधापत्तेः अत्रोपपत्तिः हो-रारूपलग्नानां क्रान्तिवृत्तेऽधाक्रमेण मेषादीनां सम्भवा-दूर्ध्वकक्षातोऽधः क्रमेण होरेशत्वं युक्तम् एवमहो-रात्रे चतुर्विंशतिर्होराः सप्ततष्टास्त्रयो होरेसागताः चतुर्थो होरेशो द्वितीयदिनप्रारम्भे एव प्रथन-होरेशत्वाद् द्वितीयदिने होरेशः एवमुत्तरत्रापि एव-मेतद्वारक्रमेण सावनवर्षे त्रयो वारा अधिका इति पूर्व-वर्षेशादग्रिमवर्षेशाऽधःकक्षाक्रमेण तृतीय उत्तरोत्तरम् ।एवं सावनमासे द्वौ वारौ वारक्रमेण मासेश्वरस्याधिका-विति कक्षोर्ध्वक्रमे वारक्रमेणैकान्तरितत्वात् कक्षो-र्ध्वक्रमेण मासेश्वर उत्तरोत्तरमित्युपपस्रं मन्दादि-त्यादि श्लोकदृयम्” रङ्गनाथः ।वारप्रवृत्तिश्च दृशभेदात् भिन्नकालीना यथोक्तं सि० चि०“अर्कोदयादूर्ध्वमधश्च ताभि प्राच्यां प्रतीच्यां दिशि तत्-प्रवृत्तिः ऊर्ध्वं तथाऽधश्च कलाभिराभीरयाषुदग्दक्षिण-गोलमात्रे” मू० “प्राच्या ताभिर्घटीभिर्दनवारप्रवृत्ति-रर्कोदयादूध्वम् भवति प्रतीच्यां तु तस्मादधः यतोलङ्कोदये वारादि अतएव वारादुत्तरगोचस्थे चरो-र्ध्वघटिकामिरूर्ध्वम् यतस्तदा उन्मण्डलं क्षितिजा-दूर्ध्वम् दक्षिणे त्वधः अतस्तत्रीदयादधः वारप्रवृत्तिः”प्रमिता० “जगति तमोभूतेऽस्मिन् मृष्ट्यादौ भास्करादितिःसृष्टैः यस्माद्दिनपवृत्तिर्दिनवारोऽर्कोदयात् तस्मत्” ।श्रीपतिरपि “सृष्टेर्मुखे ध्वान्तमयेऽपि विश्वे ग्रहेषुसृष्टेष्विनपूर्वकेषु दिनप्रवृत्तिस्तदधीश्वरस्य वारस्यतस्मादुदयप्रवृत्तिः लङ्कोदग्याम्यसूत्रात् प्रथममपरतःपूर्वदेशे पश्चात् अध्वोत्थाभिर्घटीभिः सवितुरुदयतोवासरे वा प्रवृत्तिः ज्ञेया सूर्य्योदयात् प्राक् चरगकल-भवैश्चामुभिर्याम्यगोले पश्चात् तैः सौस्यगोले युतिवियुति-वशाच्चोभयोः स्पष्टकालः” अन्योऽप्याह “केचिद्वारंसवितुरुदयात् प्राहुरन्ये दिनार्द्धात् भानोरर्द्धास्तमयसमयादूचिरे केचिदेवम् वारस्यादिं यवननृपतिर्दिङ्मुह्रर्त्ते निशाया लाटाचार्य्यः कथयति पुनश्चार्द्धरात्रे स्वतन्त्रे” एवं मतभेदे व्यवस्था मलमा० उक्ता यथा “द्वोतिथ्यन्तावेकवारे यत्र स्यात् दिनक्षयः” कूर्मपु० “एकस्मिन् सावने त्वह्नि तिथीनां त्रितयं यदा ।तदा दिनक्षयः प्रोक्तस्तत्र साहस्रिकं फलम्” वसिष्ठः ।कौर्मपुराणवासिष्ठवचनैकवाक्यतया सावनदिनवत् वारप्र-वृत्तिः सूर्य्योदयावधिरेव मूर्य्यसि० “सूतकानां परिच्छेदोदिनमासाव्दपास्तथा मध्यमग्रहभुक्तिश्च सावनेन प्रकी-र्त्तिता” अत्र दिनाधिपस्य रव्यादेर्भाग्यं दिनं वार-रूपं सावनगणनयोक्तम् यत्तु “रेखापूर्वापरयोः इत्या-दिना ज्यातिषे वारप्रवृत्तिरुक्ता तत् ज्योतिषशास्त्रोकालहोराज्ञानार्थम्” वाराणां कृत्यविशेषविधा-नार्थं संज्ञाभेदा यथा “चरः सौम्यो गुरुः क्षिप्रोमृदुः शुक्रो रविर्ध्रुवः शनिश्च दारुणो ज्ञेयो भौमउग्रः शशी समः चरक्षिप्रैः प्रयातव्यं प्रवेष्टव्यंमृदुध्रुवैः दारुणोग्रैश्च योद्धव्यं क्षत्त्रियैर्बुद्धका-ङ्क्षिभिः” इति सामान्यतोऽभिधाय “नृपाभिषेको-ऽग्निकार्य्यञ्च सूर्य्यवारे प्रशस्पते सोमे तु लेपयानंच कुर्य्याच्चैव गृहादिकम् सैमापत्यं शौर्य्ययुद्धंशस्त्राभ्यासः कुजे तथा सिद्धिकार्य्यञ्च गन्त्रञ्च यात्रांचौ बुधे तथा पठनं देवपूला वस्त्र द्याभरणं गुरौ ।कन्यादानं गजारोहः शुक्रे स्यात् समयः स्त्रिया ।स्थाप्यं गृहप्रवेशश्च गजबन्ध शगौ शुभः” गरुडपु० ६२ अ०
Capeller
German
1. वा॑र
m.
Schweifhaar, Rossschweif,
Haarsieb.
2. वार
m.
Abwehr (—°).
3. वा॑र
m.
Gut, Schatz
Wechsel, Reihe,
Mal (वारं वारम् adv. oft, häufig)
Wochentag.
f.
वारा Buhlerin.
4. वार
m.
Menge.
Grassman
German
1. vā́ra, m. n. [von vṛ bedecken], ursprünglich „das lange Körperhaar“, daher 1〉 m., die Schweifhaare, der Haarschweif des Rosses
2〉 m. n., die zur Somaseihe dienende Schafwolle, diese Seihe selbst
namentlich 3〉 mit den Adjectiven ávya und 4〉 avyáya, oder 5〉 dem Gen. ávyas (SV. ávyās). Vgl. puruvā́ra, vītá-vāra. [Page1261]
-as 1〉 áśvias {32, 12}.
-am 2〉 {750, 5}
{772, 2}
{780, 2}
{781, 2}
{798, 26}
und vielleicht {132, 3}
in {142, 10} scheint puruvā́ram statt purú vā́ram gelesen werden zu müssen. 3〉 {725, 6}
{773, 17}
{809, 4}. _{809, 56}
{821, 16}. 4〉 {794, 3}
{779, 20}
{781, 4}
{794, 1}
{797, 5}
{798, 31}
{812, 4}. 5〉 {728, 8}
{740, 1}
{786, 9}
{818, 10}.
-eṇa 2〉 {713, 6}
{810, 7}.
-e 3〉 {798, 25}. 4〉 {748, 4}
{776, 5}
{811, 5}
{815, 3}
{819, 22}
{822, 10}. 5〉 {719, 6}
{724, 4}
{762, 3}
{764, 2}
{798, 48}
{819, 6} (SV. -ais).
-ān 1〉 átyas ráthyas dodhavīti {195, 4}. 2〉 {772, 3}. 3〉 {809, 31} (SV. -am).
-āṇi 2〉 {808, 21}. 3〉 {800, 6}. 4〉 {779, 4}
{815, 2}
{819, 10}.
-ais 5〉 {622, 2}.
-ebhis 5〉 {732, 1}
{750, 1}
{780, 7}
{813, 16}
{820, 5}.
-eṣu 5〉 {718, 1} (SV. -ebhis)
{775, 10}. _{775, 19}.
2. vā́ra, m. [von vṛ wählen], Gut, Schatz. Vgl. áśasta-, ṛdhád-, dā́ti-, bhū́ri-, víśva-vāra, und 2. puru-vā́ra.
-am ṛṇvati {128, 6}
{370, 2}
ṛṇvathas {151, 5}
ūrṇute {822, 6}
dhatte {454, 4} (wo Pada áram).
-ebhis in {900, 2}(?).
1261, 5—8.a: *
1. vā́ra:
-e 4〉 {778, 11}.
Burnouf
French
वार वार
m.
(वृ choisir) temps opportun, moment
favorable
un moment, un jour, en gén.
Une fois.
Multitude,
amas, troupe.
Grande porte.
Achyranthes aspera, bot
Śiva ou
Kāla. -- N. vase à mettre les liqueurs spiritueuses.
Gr.
ὥρα
lat. hora.
Stchoupak
French
वार-
m.
point déterminé (dans l'espace ou dans le temps), endroit
ou moment convenu, assigné
tour (successif), fois (ord. iic. ou ifc. sg. ou
pl.
avec un num. )
jour de la semaine
-अं -अम् maintes fois
-आ-
f.
courtisane.
°कन्यका- °नारी-
f.
= वारा-।
°पाशि- °पाश्य-
m.
pl.
n.
d'un peuple.
°मुख्या-
f.
courtisane principale ou royale.
°युवति- °योषित्- °वधू- °वनिता- °विलासिनी-
f.
= {%°-kanyakā-
%}
वाराङ्गना- id. : °योषिन्मुख्या- = °मुख्या-।
वार-
a. ifc. qui couvre, qui enveloppe.
°बाण-
m.
ou nt. cotte de mailles, armure (pour बाण-वार- ?).